Iwan Puluj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Iwan Pawłowicz Puluj
Іва́н Па́влович Пулю́й
Ilustracja
Portret Iwana Puluja (1870)
Data i miejsce urodzenia 2 lutego 1845[1]
Grzymałów niedaleko Tarnopola, Austro-Węgry (obecnie Ukraina)[1]
Data i miejsce śmierci 31 stycznia 1918[1]
Praga, Austro-Węgry (obecnie Czechy)[1]
Miejsce spoczynku Praga[1]
Zawód, zajęcie fizyk
Narodowość ukraińska
Alma Mater Uniwersytet Wiedeński

Iwan Pawłowycz Puluj (ukr. Іва́н Па́влович Пулю́й; niem. Johann Puluj; ur. 2 lutego 1845, zm. 31 stycznia 1918) – ukraiński[2][3] i austro-węgierski fizyk wynalazca, tłumacz i patriota, który był pionierem stosowania promieni X do obrazowania w medycynie. Do końca XX wieku jego wkład na tym polu nie był szerzej uznany.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W 1864 roku ukończył z wyróżnieniem c.-k. gimnazjum z wykładowym językiem niemieckim w Tarnopolu[1].

W 1869 roku ukończył z wyróżnieniem studia na Wydziale Teologii Uniwersytetu Wiedeńskiego, a w roku 1872 także na Wydziale Filozofii. W 1876 roku uzyskał stopień naukowy doktora, broniąc pracy na temat tarcia wewnętrznego w gazach na Uniwersytecie w Strasburgu (promotor August Kundt). Wykładał w Akademii Marynarki Wojennej w Fiume (obecnie Rijeka w Chorwacji) (1874–1876), na Uniwersytecie Wiedeńskim (1874–1884) oraz w Niemieckim Instytucie Politechnicznym w Pradze (1884–1916). Później, od 1902 roku, pełnił funkcję dziekana Wydziału Elektrycznego, a w latach 1899–1900 – rektora tej ostatniej uczelni. Pracował również jako doradca do spraw inżynierii elektrycznej dla lokalnych władz Czech i Moraw[1][4].

Brał udział w dokonaniu przekładu Biblii na język ukraiński z języków oryginalnych[1][4].

Działalność naukowa[edytuj | edytuj kod]

Prowadził badania promieni katodowych, czego wynikiem było opublikowanie kilku prac na ten temat w latach 1880 i 1882. W wyniku eksperymentów z tym, co sam nazwał zimnym światłem, opracował "lampę Puluja"[5], będącą później przez jakiś czas w masowej produkcji. Urządzenie to było typem prymitywnej lampy rentgenowskiej, jednak aż do czasu gdy Wilhelm Röntgen odkrył promienie X i opublikował wyniki swoich eksperymentów, Puluj nie zdawał sobie do końca sprawy z możliwości swego urządzenia. Był jednak jednym z pierwszych, którzy wykorzystywali promieniowanie rentgenowskie i jako pierwszy zastosował go w diagnostyce medycznej[6][4].

Wyniki swoich badań opublikował w pracy pt. Strahlende Elektrodenmaterie und der sogenannte vierte Aggregatzustand w Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften (1880–1883), ale przedstawił swoje pomysły w niejasny sposób, korzystając z przestarzałej terminologii. Zyskał uznanie dopiero, gdy praca została przetłumaczona i opublikowana w formie książkowej przez Royal Society w Wielkiej Brytanii[7].

Urządzenie Puluja służące do określenia mechanicznego równoważnika ciepła.

Dokonał również wielu innych odkryć. Należy do nich skonstruowanie urządzenia do określania mechanicznego równoważnika ciepła, które było prezentowane na Wystawie Światowej w Paryżu w 1878 roku. Miał też wkład w uruchomienie kilku elektrowni w Austro-Węgrzech[8].

Opublikował kilkadziesiąt artykułów i broszur, jest autorem ponad 50 prac naukowych[1], w tym z zakresu astronomii[9].

Wypowiedzi o Puluju[edytuj | edytuj kod]

Historia świata nigdy nie uwzględnia niektórych osób lub pewnych narodów. Małe narody i ich osiągnięcia są często pomijane, podczas gdy osiągnięcia wielkich narodów są czasami przesadzone.
— Slavko Bokšan, serbski naukowiec, który prowadził badania na tym samym polu, co Puluj i Röntgen

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Strahlende Elektrodenmaterie // Wiener Berichte I. – 1880–81. – pp. 864–923; II. – 1881–83. – pp. 402–420; III. 1881–83. – pp. 693–708; IV. – 1882–85. – pp. 871–881.
  • Strahlende Elektrodenmaterie und der sogenannte vierte Aggregatzustand – Wien: Verlag Carl Gerold Sohn, 1883.
  • Radiant Elektrode Matter and the so Called Fourth State. - London: Physical Memoirs, 1889. – Vol. l, Pt.2. – pp. 233–331.
  • Über die Entstehung der Röntgenstrahlen und ihre photographische Wirkung // Wiener Berichte II Abt. 1896–105. – pp. 228–238.

Wkład w kulturę ukraińską[edytuj | edytuj kod]

Ukraiński znaczek pocztowy wydany z okazji 150. rocznicy urodzin Puluja, w 1995 roku.
Awers monety o nominale 5 hrywien wydanej przez Narodowy Bank Ukrainy z okazji 165. rocznicy urodzin Iwana Puluja.

Jest też znany w związku z jego wkładem w propagowanie kultury ukraińskiej. Aktywnie wspierał ideę otwarcia ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie. Opublikował około 30 artykułów dotyczących kwestii obrony praw narodu ukraińskiego, swobód politycznych, propagowania ukraińskiego języka, kultury i organizacji edukacji. Przetłumaczył z języków oryginalnych na język ukraiński Ewangelie (w 1871 roku), a wspólnie z Pantełejmonem Kuliszem cały Nowy Testament (w 1880). To tłumaczenie oraz dokonany wraz z Iwanem Neczuj-Łewyckim przekład Starego Testamentu weszły w skład Biblii opublikowanej przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w roku 1903[1][4].

Będąc wykładowcą organizował zajęcia dla ukraińskich studentów na terenie Austro-Węgier; stworzył też fundusz pomocy dla biednych ukraińskich studentów, którzy studiowali za granicą[1].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • Jego imię nosi ukraiński Tarnopolski Narodowy Uniwersytet Techniczny[10].
  • 2 lutego 1995 roku z okazji 150. rocznicy urodzin Puluja został wydany znaczek pocztowy[11].
  • W 2010 roku z okazji 165. rocznicy urodzin otwarto Muzeum Iwana Puluja[12], a Narodowy Bank Ukrainy wypuścił monetę o nominale 5 hrywien z wizerunkiem naukowca.
  • Ulice w Kijowie[13][a], Lwowie i innych ukraińskich miastach noszą imię Iwana Puluja.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zobacz hasło Вулиця Івана Пулюя w ukraińskojęzycznej wersji Wikipedii.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k Ivan Pul'uj (ang.). Тернопільський національний технічний університет імені Івана Пулюя.
  2. ІВАН ПУЛЮЙ: життя в ім’я науки та України
  3. Олександр Рокіцький ІВАН ПУЛЮЙ (1845–1918)
  4. a b c d Lubomyr Onyshkevych: Puliui, Ivan (ang.). Internet Encyclopedia of Ukraine.
  5. Puluj-Röhre, 1870 (ang.). uibk.ac.at. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-05)].
  6. Roman Gaida, et al.: Ukrainian Physicist Contributes to the Discovery of X-Rays. Mayo Foundation for Medical Education and Research, 1997. [dostęp 6 kwietnia 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (28 maja 2008)].
  7. Danylo Kulynyak. Ivan Pului, the discoverer of X-rays. „Ukrainian Weekly”. 68 (23), s. 6, 9 lipca 2000. Parsippany, NJ: Ukrainian National Association, Inc (ang.). 
  8. Biograficzny artykuł w języku czeskim w czasopiśmie Politechniki Czeskiej w Pradze (2005, No 2, p. 39–40) opisuje pewne zagadnienia i problemy rozwiązane przez Puluja podczas budowy pierwszych elektrowni w Czechach.
  9. Bibliografia Estreichera: PULUJ Iwan. www.estreicher.uj.edu.pl.
  10. Тернопільський національний технічний університет імені Івана Пулюя (ukr.).
  11. Почтовые марки - 1995 год, фотографии Хобби (ukr.). marki.io.ua.
  12. Мичко Світлана. Той, хто відкрив Х–промені. У Тернополі з’явився музей видатного фізика Івана Пулюя. „Україна Молода”, 27 lutego 2010 (ukr.). 
  13. Розпорядження Представника Президента України у місті Києві від 6 липня 1994 року № 604 (ukr.). [zarchiwizowane z tego adresu (31 maja 2013)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • R. Gajda, R. Plazko, Johann Puluj: Rätsel des universalen Talents, EuroWelt-Verlag, Lwiw 2001, ​ISBN 966-7343-04-9
  • S. Nahorniak, M. Medyukh, Physical-technical ideas of Ivan Pul'uj, Dschura, Ternopil 1999, ​ISBN 966-7497-34-8

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]