Jára Cimrman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jára Cimrman
Ilustracja
Autopopiersie Járy Cimrmana (rysy twarzy zanikły, ponieważ przez dziesiątki lat rzeźba służyła jako manekin w zakładzie kapeluszniczym)
Pierwszy występ 23 grudnia 1966[1]
Twórca postaci Ladislav Smoljak i Zdeněk Svěrák[2]
Narodowość czeska
Rodzice Leopold Cimrman, Marlen Jelinek-Cimrman

Jára Cimrmanfikcyjna postać wymyślona w 1966[3] przez Ladislava Smoljaka i Zdenka Svěráka[4].

Opis postaci[edytuj]

Po raz pierwszy postać Cimrmana pojawiła się w humorystycznym programie radiowym nadawanym na żywo z bezalkoholowej winiarni Pod Pająkiem w Pradze. Narodziny bohatera były wynikiem wcześniejszego zebrania, które miało miejsce przy ul. Dykovej 14 na Vinohradach w Pradze. Wydarzenie to upamiętnia odsłonięta 29 października 2002 tablica o treści „W tym domu narodził się czeski geniusz, polihistor, wiedeńczyk Jára de Cimrman. Dnia 29 października 1966 odbyło się tu zebranie założycielskie Teatru Járy Cimrmana(cz.)[5]. Postać pomógł też rozwinąć Jiří Šebánek, jeden z autorów winiarni Pod Pająkiem, późniejszy twórca Salonu Cimrman(cz.).

Według twórców, Jára Cimrman urodził się w Wiedniu, jako syn czeskiego krawca Leopolda Cimrmana i austriackiej aktorki Marlen Jelinek-Cimrman. Był wynalazcą[6], dramatopisarzem, kompozytorem, dentystą, filozofem, globtroterem, architektem, ginekologiem-samoukiem, kryminologiem, kryminalistą[6] kompozytorem, sportowcem, pedagogiem[7]. Bywa określany jako największy czeski geniusz[5]. Do dnia dzisiejszego nie zachował się żaden wizerunek geniusza, ponieważ Cimrman niszczył wszystkie swoje zdjęcia i dokumenty[8].

Tablica pamiątkowa na ścianie budynku przy ul. Dykovej 14 w Pradze

Historia postaci budowana była głównie na podstawie rzekomej bogatej korespondencji oraz licznych opowieści opisujących jego współudział przy tworzeniu wynalazków ówczesnego świata; między innymi miał współtworzyć z Zeppelinem konstrukcję pierwszego sterowca[9], na zlecenie Edisona wyrobić gwint do żarówki, pomóc Eiffelowi określić ostateczny kształt paryskiej wieży[10], czy też prostym pytaniem naprowadzić Czechowa na właściwą treść Trzech sióstr. Przypisuje się mu wynalezienie m.in. jogurtu, protezy zębowej czy pełnotłustego mleka. W samym tylko londyńskim urzędzie patentowym miał zgłosić 237 wynalazków, takich jak między innymi: pułapka na karaluchy, szczotka do czyszczenia krawata, męski nieprzemakalny nocnik podróżny, kapelusz dla konia, maszynka do tasowania kart, rower na teren pagórkowaty. Odrzucono je natychmiast, z wyjątkiem dwóch, które odrzucono dopiero po pewnym czasie.

Od lat „odkrywane są” nieznane dzieła Cimrmana, którego geniusz wyraża się również w tytułach utworów muzycznych, np.: „Jazzuici” (chorał), „Fokstrotyl” (fokstrot), „Fałszywa polędwica” (uwertura dysharmoniczna), „Majonez” (polonez), „Przenikliwy biszkopt” (sonata na dwa flety i piszczałkę), „Symfonia nr 5 c-moll” (sodowa) czy „Symfonia nr 6 c-moll” (butelkowa)[11].

Recepcja w Czechach[edytuj]

Tablica pamiątkowa w Míšovie

W 2005 w nominacjach publiczności do konkursu Czeskiej Telewizji na najwybitniejszego Czecha uwzględniono Cimrmana, który zajął pierwsze miejsce w konkursie. Mimo protestów a nawet petycji[12] o utrzymanie bohatera w plebiscycie, telewizja anulowała wynik po konsultacji z licencjodawcą BBC, gdyż w konkursie mogły uczestniczyć tylko realne osoby[13]. Z tej okazji nakręciła filmy dokumentalne o pierwszej dziesiątce[14] oraz dodatkowy o Járze Cimrmanie[15].

Imieniem Cimrmana nazwano ulice w Brnie, w Ołomuńcu i w czterech innych miejscowościach oraz Nabrzeże Járy Cimrmana w Lipníku nad Bečvou[16], które w ogóle nie leży nad wodą. Rynek w Lomnicy koło Tišnova zdobią rzeźby stóp Cimrmana[17].

Jest tematem prac dyplomowych i dysertacji naukowych analizujących fenomen bohatera[18][19]. Poczta Czeska wydała w 2014 roku okrągłe znaczki pocztowe z jego podobizną[20]. W Górach Izerskich zbudowano ścieżkę rowerową jego imienia[21].

Imię Cimrmana nadano szczytowi na Ałtaju[22] oraz jednej z planetoid (7796) Járacimrman[23]. Czeski biolog Vladimír Vohralík nazwał w roku 2002 zachodnioczeską odmianę myszarki zielnej – gatunku gryzonia z rodziny myszowatych – Apodemus uralensis cimrmani[24].

Jára Cimrman w kulturze[edytuj]

Przedstawienia opowiadające o życiu i dziele Cimrmana są wystawiane od ponad 40 lat w Žižkovskim Divadle Járy Cimrmana w Pradze. Mają ten sam schemat – w pierwszej części odbywa się „fachowe seminarium” i poszczególni cimrmanologowie w odczytach zapoznają publiczność z nowymi odkryciami, jakie udało się ustalić na temat życia i dzieła Cimrmana. W drugiej części wystawiana jest sztuka Járy Cimrmana „odkryta” i „zrekonstruowana” przez głównych autorów Zdeňka Svěráka i Ladislava Smoljaka[25]. W Polsce niektóre sztuki na temat Járy Cimrmana (pozbawione teoretycznego wstępu) grał krakowski Teatr Tradycyjny.

Film[edytuj]

W 1983 roku został o nim nakręcony filmy „Jára Cimrman śpi” („Jára Cimrman ležící, spící”)[26], a rok później film na podstawie jego sztuk „Rozpuštěný a vypuštěný” oraz film przedstawiający pracę Teatru Járy Cimrmana „Nejistá sezóna” (1987).

W roku 2014 w Polsce powstał polski dokument fabularyzowany[27] pt. Czeski geniusz, aneb Jára Cimrman w Katowicach[28]. Treścią filmu są poszukiwania śladów Cimrmana w Katowicach. Przypadkowo znalezione zdjęcie z podpisem po czesku naprowadza na ślad bohatera. Prowadzący filmowe śledztwo redaktor podąża tropem wspomnień i współczesnych wiadomości na temat możliwych miejsc i tropów związanych z bohaterem. Spotyka się z dyrektorem teatru, wystawiającym sztuki Cimrmana, profesor językoznawstwa, tłumaczem języka czeskiego, biologiem, historykiem miasta, byłym czeskim konsulem w Katowicach. Wszystkie wiadomości i osoby, poza informacjami o samym bohaterze, są prawdziwe, opowiadają o realnych wydarzeniach i miejscach w Katowicach i nie tylko. Scena finałowa pokazuje odkrycie z zakresu biologii, którego miał dokonać bohater. Film posługuje się charakterystycznym czeskim humorem, przez co lepiej rozumiany jest w Czechach niż w Polsce[29]. Powstał przy wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych, w ramach projektu „Łączy nas Olza”; jest dostępny na licencji CC BY 3.0 PL[30].
Film otwierał w październiku 2015 r. przegląd Filmové babí léto[31] w Bystrzycy w Czechach.

Przypisy

  1. Jára Cimrman slaví 40 (cz.). blesk.cz, 2006-12-02. [dostęp 2015-10-03].
  2. Paweł Leszczyński: Jára Cimrman, nieznany czeski geniusz. Wywrota.pl. [dostęp 2015-10-03].
  3. Craig S. Smith. Feeling Short of Real Heroes, Thus Fond of a Fake One. „The New York Times”, 2007-05-17. ISSN 0362-4331 (ang.). [dostęp 2015-09-30]. 
  4. Piotr Czerkawski: Cinema Enchanté: Poczucie humoru to jedyna rzecz jaką rozumiem w życiu – wywiad ze Zdenkiem Sverakiem. 2014-07-20. [dostęp 2015-10-04].
  5. a b Antoni Kroh: Praga: przewodnik. Piastów: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2007, s. 161. ISBN 9788389188625.
  6. a b PawełP. Leszczyński PawełP., Jara Cimrman, nieznany czeski geniusz, http://www.wywrota.pl [dostęp 2016-07-10].
  7. LadislavL. Smoljak LadislavL., ZdenekZ. Svěrák ZdenekZ., Jára Cimrman. Wędrowny dentysta z bezalkoholowej winiarni, MagdalenaM. Domaradzka (tłum.), „Panorama Kultur”, www.pk.org.pl [dostęp 2016-07-09].
  8. Wokół Karkonoszy. Wyd. Turystyczne "Plan" Jelenia Góra
  9. Małgorzata Krakowiak: Jára Cimrman wiecznie żywy. Panorama Kultur. [dostęp 2015-10-03].
  10. Praha: Rozhledna na Petříně. daleko.blox.pl, 2009-11-10. [dostęp 2015-10-05].
  11. Mariusz Szczygieł: Fałszywa polędwica. wyborcza.pl, 2012-08-09. [dostęp 2015-09-30].
  12. Největší Čech – Diskuse (cz.). www.ceskatelevize.cz. [dostęp 2015-10-04].
  13. Paweł Leszczyński: Jára Cimrman, nieznany czeski geniusz. Wywrota.pl. [dostęp 2015-10-03].
  14. Přehled dílů – Největší Čech top 10 (cz.). Česká televize. [dostęp 2015-10-04].
  15. Vojtěch Kotek: Expedice Altaj – Cimrman mezi jeleny (cz.). Česká televize, 2007. [dostęp 2015-10-04].
  16. Lipník věnoval Cimrmanovi své historicky první nábřeží (cz.). Novinky.cz, 2007-10-27. [dostęp 2015-10-03].
  17. Radek Laudin: Nádraží, nábřeží i náměstí. Kde najdete nejhezčí stopy Járy Cimrmana (cz.). iDNES.cz, 2013.09.20. [dostęp 2015-10-04].
  18. Hana Bulejová: Stereotypy v díle Járy Cimrmana, Diplomová práce (cz.). Univerzita Karlova v Praze. [dostęp 2015-10-03].
  19. Ivana Raková: Specifika komiky Divadla Járy Cimrmana (cz.). Masarykova univerzita, Brno. [dostęp 2015-10-03].
  20. Pošta představila legendu na kulatých známkách. Vynalezl je Cimrman (cz.). iDNES.cz. [dostęp 2015-10-03].
  21. Cyklostezkou Járy Cimrmana se budete moct vydat po Jizerských horách (cz.). Hospodářské Noviny, 2006-05-24. [dostęp 2015-10-03].
  22. Po Cimrmanovi ponese jméno vrchol v Altaji (cz.). iDNES.cz, 2007-02-20. [dostęp 2015-10-05].
  23. NASA: (7796) Járacimrman (ang.). nasa.gov, 2009-11-17. [dostęp 2015-10-01].
  24. Myšice malooká (Apodemus uralensis) - iFauna.cz. www.ifauna.cz. [dostęp 2015-10-22].
  25. SKC – Výsledky dotazu: Autoři = „Cimrman Jára da” (cz.). Souborný katalog České republiky. Databáze Národní knihovny ČR. [dostęp 2015-10-21].
  26. Magda Piekarska: Cimrman. Najwybitniejszy Czech, którego nigdy nie było. wroclaw.wyborcza.pl, 2013-05-26. [dostęp 2015-10-04].
  27. Czeski geniusz, aneb Jára Cimrman w Katowicach w bazie filmpolski.pl
  28. „Czeski geniusz, aneb Jára Cimrman w Katowicach!”. Zapraszamy na premierę filmu | Novinka.pl. novinka.pl. [dostęp 2015-09-30].
  29. Małgorzata Krakowiak: Jára Cimrman w Katowicach. Panorama Kultur. [dostęp 2015-09-30].
  30. Creative Commons. Uznanie autorstwa 3.0 Polska: CC BY 3.0 PL. creativecommons.org. [dostęp 2015-10-03].
  31. Program Filmové babí léto 7-11.10.2015 – Bystřice (cz.). www.filmovebabileto.cz. [dostęp 2015-09-30].

Linki zewnętrzne[edytuj]