Józef Franczak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Józef Franczak
Lalek, Laluś, Laleczka,
Guściowa, Józef Babiński
Ilustracja
jako kapral żandarmerii w Równem
wachmistrz wachmistrz
Data i miejsce urodzenia 17 marca lub 25 maja 1918
Kozice Górne, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci 21 października 1963
Majdan Kozic Górnych, Polska
Przebieg służby
Lata służby 1935–1963[1]
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
AK DYSK.png ZWZ
AK DYSK.png Armia Krajowa
Monument to Cursed Soldiers in Rzeszów 1 Łukasz Ciepliński g back d WiN logo.jpg Wolność i Niezawisłość
Główne wojny i bitwy II wojna światowa

Powstanie antykomunistyczne w Polsce 1944–1953

Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
Nagrobek sierż. Józefa Franczaka ps. „Lalek” na cmentarzu w Piaskach (stan pierwotny)
Pomnik sierż. Józefa Franczaka ps. „Lalek”, Piaski, (2008), odsłonięty 11 maja 2007[2]

Józef Franczak ps. „Lalek”, „Laluś”, „Laleczka”, „Guściowa”, używał też nazwiska Józef Babiński (ur. 17 marca 1918[3][4] w Kozicach Górnych albo 25 maja 1918[5], zm. 21 października 1963 w Majdanie Kozic Górnych) – wachmistrz Wojska Polskiego, później związany ze strukturami ZWZ i AK. Jest powszechnie uznawany za ostatniego członka i partyzanta polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, który poległ w walce z grupą operacyjną ZOMO/SB w październiku 1963, po 24 latach w zbrojnej konspiracji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej. Był synem Stanisława Franczaka i Antoniny z domu Nowak[6]. Miał trzy siostry i brata[7]. Jako ochotnik w wieku 17 lat wstąpił do Wojska Polskiego[7]. Po ukończeniu Szkoły Podoficerskiej w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu przydzielony został do Plutonu Żandarmerii w Równem. Istnieje przekaz, że był żołnierzem II Oddziału odpowiedzialnym za wywiad[7].

Po agresji ZSRR na Polskę dostał się do niewoli sowieckiej jednak zdołał uciec oddalając się od kolumny jeńców[8]. W 1940 wstąpił do ZWZ. Prowadził szkolenia partyzantów w Żukowie[8]. Następnie działał w Armii Krajowej. Był dowódcą drużyny, potem dowódcą plutonu w III Rejonie Obwodu Lublin AK w ramach Okręgu Lublin AK[8]. Jego działalność z okresu wojny nie jest szeroko udokumentowana, znane są jednak epizody zastrzelenia przez „Lalka” żydowskich partyzantów, wydania przez niego niemieckim okupantom żydowskiego krawca oraz ciężkiego pobicia i ograbienia małżeństwa ukrywającego Żydów[9] (patrz: Oskarżenia o zastrzelenie partyzantów żydowskich, denuncjację i pobicie).

W sierpniu 1944 został przymusowo wcielony do 2 Armii Wojska Polskiego. W styczniu 1945, będąc świadkiem wydawania i wykonywania wyroków śmierci na AK-owcach (m.in.: Kąkolewnica, Uroczysko Baran koło Międzyrzeca Podlaskiego) zdecydował się na dezercję. Wkrótce NKWD zaczęło go szukać i rozpoczął 18-letni okres ukrywania się przed władzą.

Początkowo przebywał w Gdyni, Łodzi, po czym wrócił do Gdyni, skąd miał udać się statkiem na Zachód (na wyspę Bornholm), jednak tuż przed planowanym wyjazdem zrezygnował z niego[10]. Na przełomie 1945/1946 powrócił na Lubelszczyznę.

Lalek brał udział w wielu zamachach na funkcjonariuszy MBP. Kilka razy był ranny, a raz aresztowany. W czerwcu 1946 Urząd Bezpieczeństwa urządził wielką obławę; po zatrzymaniu kilku osób, w tym Lalka, który miał dokumenty na inne nazwisko, ubecy pojechali do wsi Chmiel na wesele. Kiedy po zabawie ciężarówka z aresztowanymi jechała do Lublina, partyzanci rzucili się na będących pod wpływem alkoholu funkcjonariuszy MBP, obezwładnili ich i zabili pięciu z nich. Sygnał do akcji miał dać Lalek[11]. W 1947 Franczak dołączył do oddziału dowodzonego przez kpt. Zdzisława Brońskiego.

Łapanka w okolicach Chmiela była związana z poszukiwaniami „Lwa” – Antoniego Kopaczewskiego, kierownika Inspektoratu Lubelskiego WiN. Kilka miesięcy później, w wyniku donosu i obławy „Lew” został zastrzelony, gdy uciekał z konspiracyjnej kwatery. W podpalonych przez UB zabudowaniach, wskutek zaczadzenia zmarło kilka osób, m.in. czteroletnia córka gospodarzy. „Lalek” dokonywał później zamachów na współpracowników organów bezpieczeństwa, w tym cywilnych donosicieli. Jedną z akcji było wykonanie wyroku na Franciszka Kasperka, ps. „Hardy”, byłego partyzanta podziemia, który po ujawnieniu się w 1947 r., przyczynił się do aresztowania Zygmunta Libery i śmierci swojego byłego dowódcy – Zdzisława Brońskiego – „Uskoka”. Razem z „Wiktorem” – Stanisławem Kuchciewiczem, „Lalek” zabił również innego konfidenta – chłopa Franciszka Drygałę, który wydał wcześniej UB dwóch partyzantów. Donosy Drygały groziły dekonspiracją całego kierownictwa lubelskiego podziemia antykomunistycznego. Franczak dowodził kilkuosobowym patrolem zbrojnym, do zadań którego należało wykonywanie kar chłosty lub śmierci na tajnych współpracownikach UB i członkach PPR.

10 lutego 1953, razem z „Wiktorem” i Zbigniewem Pielachem przeprowadzili rekwizycję w kasie Gminnej Spółdzielni w Piaskach, aby zdobyć fundusze na przetrwanie zimy. Akcja nie udała się, kasjer zdążył wezwać na pomoc milicję. W starciu z milicjantami zginął Stanisław Kuchciewicz „Wiktor” – ostatni dowódca Franczaka. Po akcji w Piaskach Franczak nie kontaktował się już z innymi konspiratorami, ukrywając się przez kolejnych dziesięć lat. Umożliwiała mu to zorganizowana przez siebie sieć pomocników, licząca według danych SB ponad dwieście osób. Pomocy udzielano, pomimo że groził za to wyrok kilkuletniego więzienia. Franczak dokonał w tym czasie kilku rekwizycji i postrzelił milicjanta z Komendy Wojewódzkiej MO w Lublinie. Nie ujawnił się w czasie amnestii w kwietniu 1956[12].

Formalne rozpracowanie Franczaka rozpoczęto już 16 listopada 1951 w ramach operacji o kryptonimie „Pożar”. Wykorzystano przy tym ulokowanych w jego otoczeniu 27 tajnych współpracowników UB. W sumie zaangażowano we współpracę z bezpieką ok. 100 ludzi. Franczak został zadenuncjowany przez Stanisława Mazura, brata stryjecznego swojej narzeczonej, który był tajnym współpracownikiem SB Michał[11][13]. Ponadto w 1961 lubelska prokuratura wydała za Franczakiem list gończy[14].

Jego ostatnie chwile według raportu SB wyglądały następująco[15]:

Okrążenia zabudowań B [Becia] Wacława s. Jana dokonano z podjazdu przez grupę operacyjną ZOMO składającą się z 35 funkcjonariuszy doprowadzonych do meliny przez dwóch oficerów Służby Bezpieczeństwa. Z chwilą okrążenia zabudowań b. [bandyta] Franczak wyszedł ze stodoły, pozorując gospodarza rozważał możliwość wyjścia z obstawy, a gdy został wezwany do (nieczytelne) chwycił za broń – pistolet, z którego oddał kilka strzałów. W tej sytuacji grupa likwidacyjna ZOMO przystąpiła do likwidacji. Franczak mimo wzywania go do zdania [broni] podjął obronę i wykorzystując słabe punkty obstawy pod osłoną zabudowań wycofał się około 300 m od meliny, gdzie podczas wymiany strzałów został śmiertelnie ranny i po kilku minutach zmarł.

Józef Franczak został zastrzelony 21 października 1963 r. o godzinie 15:40. W nocy, o 21:00, ciało „Lalka” przewieziono do Akademii Medycznej w Lublinie. Pochówku bezimiennego, podobnie jak w przypadku jego współtowarzyszy broni, służby dokonały potajemnie, na cmentarzu przy ul. Unickiej. Cztery dni później, w nocy, rodzina wykopała jego nagie, pozbawione głowy ciało i dokonała godnego złożenia zwłok do grobu. O dekapitacji pośmiertnej zadecydowały służby, jak wynika z dokumentu podpisanego przez prokuratora powiatowego: Powołując się na pismo prokuratury z dnia 24 października 1963 roku i na ustną rozmowę z dr. Iwaszkiewiczem proszę o zdjęcie głowy ze zwłok Józefa Franczaka[15]. Od 2007 roku IPN prowadził śledztwo, które doprowadziło do jej odnalezienia na Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Trzeci pogrzeb „Lalusia” odbył się w asyście Dowództwa Garnizonu Warszawa 26 marca 2015 w Piaskach.

Ze swoją partnerką, Danutą Mazur (1929–2009), miał syna Marka (ur. 1958), który w 1992 formalnie powrócił do nazwiska ojca[16][17].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Prezydent RP Lech Kaczyński przekazuje Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, nadanego pośmiertnie Józefowi Franczakowi „Lalkowi”, na ręce syna, Marka Franczaka, Lublin 2008

17 marca 2008 prezydent RP Lech Kaczyński nadał pośmiertnie Józefowi Franczakowi Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[18].

Ostatni partyzant w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Józef Franczak ps. „Lalek” był ostatnim poległym w boju partyzantem partyzantki antykomunistycznej na terenie Polski. Spędził w niej łącznie 24 lata (1939–1963)[19].

Sąd Wojewódzki w Warszawie, unieważniając wyroki śmierci płk. Hieronima Dekutowskiego, przełożonego „Lalka” i jego towarzyszy, w uzasadnieniu napisał m.in.: żołnierze AK działający później w organizacji WiN byli zmuszeni do przeciwstawienia się zbrojnej masowej eksterminacji, poprzez walkę zarówno z oddziałami NKWD, jak i wspierającymi je formacjami polskimi, tj. milicją, UB i tzw. Wojskami Wewnętrznymi. Była to walka potrzebna i celowa, polegająca na odbijaniu jeńców lub zapobieganiu morderstwom i aresztowaniom. Sąd Najwyższy określa to obecnie w swoim orzecznictwie jako „prawo do zbiorowej obrony koniecznej”. Nie ulega wątpliwości, że właśnie taki charakter miały działania zbrojne oddziału „Zapory”[20].

Najdłużej działającym antykomunistycznym partyzantem działającym na terenach bloku wschodniego był August Sabbe – ostatni żołnierz formacji Leśnych Braci, działającej na terenie Estonii, będącej wówczas częścią ZSRR. Sabbe spędził w konspiracji 28 lat, poległ 28 września 1978 w zasadzce KGB.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W 1996 powstał film dokumentalny pt. Ostatni partyzant Rzeczypospolitej, autorstwa Tadeusza Arciucha[21].
  • Pamięci Józefa Franczaka ps. „Lalek” poświęcony jest utwór „Noc” z płyty „Panny wyklęte” (wykonanie: Ania Brachaczek i Dariusz Malejonek)[22].
  • Na motywach historii Józefa Franczaka oparte jest opowiadanie Aleksandra Bednarskiego pt. „1963”[23][24].
  • W Lublinie dwukilometrowy fragment ulicy nazwano jego imieniem[25].
  • W krakowskim Parku Jordana, wśród panteonu zasłużonych Polaków 20 lutego 2016 roku odsłonięto popiersie Józefa Franczaka ps. Lalek. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele władz państwowych (wicepremier, minister z Kancelarii Prezydenta RP), a także bratanek zamordowanego Żołnierza Wyklętego[26].
  • Na motywach historii Józefa Franczaka nakręcono w 2017 r. film pt. Wyklęty.

Oskarżenia o zastrzelenie partyzantów żydowskich, denuncjację i pobicie[edytuj | edytuj kod]

W 2020 roku w czasopiśmie „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” ukazał się artykuł Sławomira Poleszaka z lubelskiego oddziału IPN, opisujący działania „Lalka” w czasie okupacji niemieckiej[9]. W swoich badaniach autor dowodził, że w 1943 we wsi Kolonia Skrzynice „Lalek” wraz z dwoma współtowarzyszami wdał się w zbrojne starcie z żydowskimi partyzantami. Od strzałów „Lalka” i jego kompanów zginęło dwóch Żydów[9]. Sławomir Poleszak zacytował zeznania świadczące, że „Lalek” brał też udział w porwaniu i wydaniu Niemcom ukrywającego się żydowskiego krawca Szmula Helfmana[27]. Historyk wskazał ponadto, że „Lalek” zimą z 1943 na 1944 uczestniczył w obrabowaniu i pobiciu do nieprzytomności Heleny i Adama Brodów, małżeństwa zamieszkującego wieś Majdan Kawęczyński, które w czasie okupacji ukrywało Żydów[a]. Według zeznań Heleny Brody, „Lalek” wraz z kompanami mieli żądać wydania ukrywanych Żydów, czego Brodowie nie uczynili[9]. Według jej zeznań, Adam Broda miał umrzeć dwa lata po pobiciu, na skutek odniesionych obrażeń[9].

Sławomir Poleszak na podstawie opisów tych sytuacji wysunął tezę, że „Lalek” mimo dwóch amnestii nie ujawnił się po wojnie w obawie przed konsekwencjami za wojenne zbrodnie na Żydach (amnestie nie obejmowały prześladowań ludności cywilnej)[27][b].

Komentatorzy Telewizji Republika i Radia Maryja zarzucili Sławomirowi Poleszakowi napisanie artykułu pod tezę i celowe uczynienie z „Lalka” antysemity[30][31]. Z kolei autor komentarza na OKO.press stwierdził, że autor artykułu był „niezwykle ostrożny i krytyczny wobec źródeł” oraz że poddał „drobiazgowej analizie” rozbieżności źródłowe[27].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W latach 80. Helena i Adam Brodowie otrzymali medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata[9].
  2. Choć Sławomir Poleszak zajmował się historią Józefa „Lalka” Franczaka od dwudziestu lat, była to pierwsza publikacja, w której ujawnił istnienie obciążających go faktów. Wcześniej ukazywał go jako bohatera[28][29][12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ukończył Szkołę Podoficerską w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu przed 1939.
  2. Sławomir Poleszak, Odsłonięcie pomnika Józefa Franczaka ps. Lalek – Piaski, 11 maja 2007 r., Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2009-10-23] [zarchiwizowane z adresu 2012-08-03] (pol.).
  3. Józef Franczak (1918–1963), dzieje.pl [dostęp 2018-01-17] (pol.).
  4. Sławomir Poleszak, Ostatni. Józef Franczak „Laluś” (1918–1963), Pamięć.pl, listopad 2013 [dostęp 2018-01-17] [zarchiwizowane z adresu 2015-03-15] (pol.).
  5. Mój dziadek, ostatni z niezłomnych, www.polska-zbrojna.pl [dostęp 2018-01-17].
  6. Sierż. Józef Franczak „Lalek”, Bieg Niezłomnych [dostęp 2018-03-03] [zarchiwizowane z adresu 2014-07-15] (pol.).
  7. a b c Rajski 2014 ↓, s. 37.
  8. a b c Rajski 2014 ↓, s. 38.
  9. a b c d e f Sławomir Poleszak, Czy okupacyjna przeszłość sierż. Józefa Franczaka „Lalusia” miała wpływ na powojenne losy „ostatniego zbrojnego”?, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” (16), 2020, s. 233–277, DOI10.32927/ZZSiM.683, ISSN 2657-3571 [dostęp 2020-12-14] (pol.).
  10. Rajski 2014 ↓, s. 39.
  11. a b Sławomir Poleszak. Kryptonim „Pożar”. Rozpracowanie i likwidacja ostatniego żołnierza polskiego podziemia niepodległościowego Józefa Franczaka „Lalka”, „Lalusia” (1956–1963) Pamięć i Sprawiedliwość nr 8 (2) 2005.
  12. a b Sławomir Poleszak, Ostatni. Józef Franczak „Laluś” (1918-1963) w „Pamięć.pl” 11/2013 wersja zdigitalizowana.
  13. Rajski 2014 ↓, s. 48–50.
  14. Rajski 2014 ↓, s. 47.
  15. a b Tadeusz Płużański: Jak zginął ostatni żołnierz II Rzeczypospolitej. niezalezna.pl, 21 października 2013.
  16. Rajski 2014 ↓, s. 54, 56.
  17. Józef Franczak „Lalek” – Bieg Niezłomnych – Pamięci Żołnierzy Wyklętych – Sobótka, www.biegniezlomnych.pl [dostęp 2018-03-03] (pol.).
  18. M.P. z 2008 r. nr 73, poz. 660.
  19. Leszek Pietrzak: Zakazana historia 4. Warszawa: 2012, s. 89. ISBN 978-83-62908-70-7.
  20. Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z 23 maja 1994 roku, sygnatura akt VIII Ko 722–93–UN. wersja zdigitalizowana.
  21. Ostatni partyzant Rzeczypospolitej. filmpolski.pl. [dostęp 2017-03-09].
  22. Kobiety o patriotyzmie. „Panny Wyklęte” do kupienia, Radio Wnet, 14 września 2013 [dostęp 2013-10-25] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-25].
  23. „Arcana”, 96/2010, s. 75–79.
  24. „1963”. „Żołnierze wyklęci 1943–1963. Historia antykomunistycznego podziemia niepodległościowego” („Rzeczpospolita”), nr 8 (18.05.2011), s. 54–55.
  25. Legendarny Żołnierz Wyklęty upamiętniony! Lublin: Pierwsza w Polsce ul. Józefa Franczaka „Lalusia”. wpolityce.pl, 15 marca 2014. [dostęp 1 listopada 2014].
  26. Kraków: w Parku Jordana odsłonięto popiersia Żołnierzy Wyklętych, Onet.pl, 28 lutego 2016 [dostęp 2016-02-28] [zarchiwizowane z adresu 2016-02-29] (pol.).
  27. a b c Adam Leszczyński: Wstrząsające badanie: „Laluś”, bohater propagandy PiS, podejrzany o wydanie Żyda, strzelał do partyzantów żydowskich. oko.press, 2020-12-13. [dostęp 2021-01-01].
  28. Paweł Puzio: Zarysowana legenda lubelskiego niezłomnego. Czy „Lalek” wydał Niemcom młodego Żyda?. Dziennik Wschodni, 2020-12-14. [dostęp 2021-01-01].
  29. Daniel Drob: Historyk zbadał przeszłość „Lalka”. Podejrzenie o wydanie Żyda, strzelanina z żydowskimi partyzantami. gazeta.pl, 2020-12-15. [dostęp 2021-01-01].
  30. Aleksandra Robaczewska: Płużański: Poleszak chciał przedstawić Józefa Franczaka jako antysemitę. Telewizja Republika, 2020-12-16. [dostęp 2021-01-01].
  31. Michał Skwarzyński: Celowe szkalowanie pamięci bohatera J. Franczaka ps. „Laluś”. Analiza prawna. Radio Maryja, 2020-12-27. [dostęp 2021-01-01].

Bibliografia, linki[edytuj | edytuj kod]