Józef Mączka

Józef Mączka

porucznik
Data i miejsce urodzenia	2 czerwca 1888 Zaleszany, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci	pocz. września 1918 Paszkowska Stanica, Kubań
Przebieg służby
Lata służby	1914–1918
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Armia Imperium Rosyjskiego
Formacja	Legiony Polskie Polski Korpus Posiłkowy II Korpus Polski w Rosji Polska Organizacja Wojskowa
Jednostki	2 Szwadron Jazdy Legionów 2 Pułk Ułanów Legionów Polskich 4 Dywizja Strzelców Polskich (WP na Wschodzie)
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa
Odznaczenia

Grób Józefa Mączki na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Józef Mieczysław Mączka (ur. 2 czerwca 1888 w Zaleszanach, zm. na początku września 1918 w Paszkowskiej Stanicy k. Jekaterynodaru) – polski żołnierz, porucznik, poeta legionowy, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Józef Mączka

Józef Mączka na pocztówce

Życiorys

Był synem Heleny z domu Ambroziewicz i Franciszka Mączki (1850–1902), który jako trzynastoletni chłopak wziął udział w powstaniu styczniowym. Miał cztery siostry: Wiktorię, Jadwigę, Emilię i Marię oraz brata Władysława, także legionistę, potem oficera Wojska Polskiego, który został mężem Marii Iwańczyk (jej siostrą była Anna, po mężu Przystasz, matka Zbigniewa, Mieczysława i Danuty Przystaszów).

Józef Mączka uczył się w szkole ludowej w Oleszycach, następnie w C. K. V Gimnazjum we Lwowie, C. K. Gimnazjum Męskim w Sanoku, gdzie w 1903 ukończył V klasę, a od 1905 w II Gimnazjum w Rzeszowie, gdzie w 1907 zdał egzamin dojrzałości. Następnie został studentem Wydziału Inżynierskiego Politechniki Lwowskiej. Równocześnie z nauką pracował zarobkowo jako urzędnik w dyrekcji kolei.

W 1913 został członkiem Związku Strzeleckiego. W 1914 został chrzestnym ojcem Mieczysława Przystasza. Po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 wstąpił do Legionów Polskich i został przydzielony do 2 szwadronu jazdy Legionów, dowodzonym przez Zbigniewa Dunin-Wąsowicza. Służył w nim do września 1914. W momencie wyjazdu na front pluton, w którym służył Mączka został przeniesiony do Komendy Legionów, stanowiąc jej pluton sztabowy. W plutonie tym Józef Mączka przeszedł cały szlak legionowy. Brał udział w kampaniach karpackich i bukowińskiej. 23 sierpnia 1915 awansował do stopnia chorążego kawalerii a 1 listopada 1916 został awansowany do stopnia podporucznika. Po kryzysie przysięgowym służył w Polskim Korpusie Posiłkowym. Od 1 stycznia 1917 był żołnierzem w 2 pułku ułanów Legionów Polskich, uzyskując awans do stopnia porucznika.

Po przejściu II Brygady przez front pod Rarańczą, w lutym 1918 Józef Mączka został internowany przez Austriaków w Synowódzku. 28 lutego w przebraniu kolejarza uciekł z obozu i 20 marca został żołnierzem II Korpusu Polskiego gen. Józefa Hallera. W bitwie pod Kaniowem dostał się do niemieckiej niewoli. Jednak uciekł i rozpoczął pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej w jej Komendzie Naczelnej nr 3, obejmującej teren Ukrainy. Zajmował się przerzutem rozbitków z Legionów Polskich na Kubań do dywizji gen. Żeligowskiego. Później sam został żołnierzem tej dywizji w grupie płk. Zielińskiego.

6 września 1918 por. Józef Mączka zmarł na cholerę w Paszkowskiej Stanicy k. Jekaterynodaru. 17 maja 1922 za udział w walkach Legionów i pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej, porucznik Józef Mączka został odznaczony pośmiertnie Orderem Wojskowym Virtuti Militari V klasy (nr 7694) oraz Krzyżem Walecznych i Krzyżem Niepodległości z Mieczami.

W listopadzie 1933 jego prochy zostały sprowadzone do kraju i pochowane w kwaterze legionowej na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A5-pomnik-1).

Twórczość

Józef Mączka był również znanym poetą legionowym. W 1917 wydał tomik poezji „Starym szlakiem”, który miał jeszcze trzy wydania w okresie międzywojennym. Znanymi wierszami jego autorstwa, nauczanymi i deklamowanymi przez uczniów gimnazjalnych były m.in. Starym szlakiem, Przysięga, Droga Legionów, Ułańskie czako, Kiedyś..., Rotmistrzowej sławie... (poświęcony dowódcy szarży pod Rokitną, którym był rtm. Zbigniew Dunin-Wąsowicz). Po upadku PRL opublikowano antologię wierszy legionowych z licznymi wierszami Mączki („Wstań Polsko moja” (red. Kajtoch J.), PAIR MYJAKPRESS, Sandomierz 1997, ISBN 83-86436-41-7), a w 2009 r. wznowiono tom jego poezji z 1917, zamieszczając też w nim sześć nigdy wcześniej nie drukowanych utworów Mączki („Starym szlakiem i inne wiersze”, Universitas, Kraków 2009, ISBN 978-83-242-0869-2, wyd. elektroniczne: ISBN 978-83-242-1010-7).

Na Wigilię 1914 Józef Mączka skomponował kolędę dla Komendy Legionów:

W dzień Bożego Narodzenia

W dzień Bożego Narodzenia
Radość wszelkiego stworzenia,
Dziś w Legionach wielkie święto:
Ofensywę rozpoczęto,
Rozpoczęto.

Pan jenerał przodem jedzie,
Do ataku sam nas wiedzie,
A Zagórski robi plany,
Już trzy noce niewyspany,
Niewyspany.

Jakubowski mu pomaga,
(W sztabie wielka to powaga),
A Wyrostek i Dzwonkowski
Też niemało mają troski,
Mają troski.

Merwin, co był redaktorem,
Teraz już żołnierza wzorem:
W kąt nożyce i gazety,
Jeździ z nami na wedety,
Na wedety.

Pułkownika Wiszka głowa
Wszystkich nas tu cudem chowa:
Gdyby nie on ― już by cała
Polska głodem przymierała,
Przymierała.

Pan Krasicki ułan chwacki
Zamaszysty i junacki,
I Brzeziński rotmistrz klawy
Do szablicy i zabawy.

Durski z buzią jak panienka
Żadnej bitwy się nie lęka,
I Łepkowski chociaż młody
Rżnie do ognia jak do wody.

Już Drewnowski z drutów zwojem
Jedzie z całym swym konwojem,
Gdy tam w linii coś się psuje
On wnet wszystko podrutuje.

Migurskiego telefony
Sieją strach na wszystkie strony
A Grzybowski wszystkim znany
Wiezie list do ukochanej.

Panie Jezu, Dziecię Małe,
Dajże nam zwycięstwo, chwałę,
Niech w żołnierskiej tej kolędzie
Chwała Tobie wieczna będzie,
Wieczna będzie

Odniesienia

• W połowie 1938 Bolesław Lewicki uzyskał tytuł naukowy doktora filozofii na podstawie pracy pt. Poeta i Legiony, dotyczącej twórczości Józefa Mączki.
• W 1958 ukazała się publikacja pt. Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958, do której władze cenzorskie PRL odrzuciły artykuł autorstwa Józefa Stachowicza o Józefie Mączce.
• W 2018 folk rockowy zespół Łubu Dubu z Głogowa Małopolskiego nagrał płytę pod tytułem Mączka, na której znajdują się utwory z wierszami Józefa Mączki.

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7694 – pośmiertnie, 17 maja 1922
• Krzyż Niepodległości z Mieczami – pośmiertnie, 27 czerwca 1938
• Krzyż Walecznych

Bibliografia

• Wiktor KrzysztofW.K. Cygan Wiktor KrzysztofW.K., Słownik biograficzny oficerów Legionów Polskich, Warszawa: Gryf, 1998, ISBN 83-85209-54-9, OCLC 830286474 .
• Tadeusz Kasprzycki Kartki z dziennika oficera I Brygady Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1934.
• „Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne” nr 17 (luty 1998), Tarnobrzescy Kawalerowie Virtuti.
• Cezary Leżeński / Lesław Kukawski: O kawalerii polskiej XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991, s. 26. ISBN 83-04-03364-X.
• Eligiusz Tomkowiak: Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. II (1914–1921) Cz. 2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej, 1993, s. 135–136. ISBN 83-900510-0-1.
• Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1993. ISBN 83-900510-0-1.
• Listy z więzienia Mieczysława Przystasza z lat 1945–1954. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2000, s. 14–82. ISBN 83-913281-0-4.
• Danuta Przystasz: Jedno życie. Tak mało... Tak wiele... Sanok: 2001, s. 1–93.
• Wywiad z Danutą Przystasz w Archiwum Historii Mówionej. 1944.pl / Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2022-08-10].
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
• Mączka Józef. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari 7, 8, 9, 10 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-10-15].

Linki zewnętrzne

• Zbiór poezji „Starym szlakiem” w bibliotece Polona