Józef Mackiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Józef Mackiewicz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

1 kwietnia 1902
Sankt Petersburg

Data i miejsce śmierci

31 stycznia 1985
Monachium

Narodowość

polska

Język

polski

Ważne dzieła
podpis
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski

Józef Mackiewicz herbu Bożawola (ur. 1 kwietnia 1902 w Petersburgu, zm. 31 stycznia 1985 w Monachium) – polski pisarz i publicysta.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wstępni[edytuj | edytuj kod]

Rodzice, ok. 1896

Gałąź rodu Mackiewiczów z przydomkiem Jańcza, pieczętująca się herbem Bożawola, wywodziła się z Grodzieńszczyzny; Jan Mackiewicz miał majątek w Bersztach i w początkach XIX wieku był sędzią w Lidzie[1]. Jego syn i dziadek Józefa, Bolesław Mackiewicz (?–?), należał do zubożałej szlachty[2]. Ożenił się z Wilhelminą Antoniewicz (1840–?)[3], wcześnie osieroconą szlachcianką wychowywaną początkowo przez Wawrzyńca Puttkamera, męża Maryli Wereszczakówny; jej majątek w znacznej części przepadł na skutek niegospodarności opiekuna[4]. Bolesław był urzędnikiem pocztowym w Wilnie. Prawdopodobnie wziął udział w powstaniu styczniowym[5], po którym został skazany na osiedlenie w Rosji; zmarł w Saratowie[6].

Bolesław i Wilhelmina mieli piątkę dzieci[7]. Jednym z nich był Antoni (1860–1914), wychowywany w dzieciństwie przez rodzinę Antoniewiczów. Jako nastolatek uciekł z domu, zarabiał początkowo jako pomocnik maszynisty, jako pomocnik w sklepie z winem, był komiwojażerem, a następnie współzałożycielem i potem dyrektorem firmy Fochts i Ska, zajmującej się handlem winami. W połowie lat 90. Antoni mieszkał w St. Petersburgu, gdzie znajdowała się siedziba firmy. Wtedy też podczas pobytu w Krakowie poznał Marię Pietraszkiewicz (1874–1932), z którą wziął ślub w roku 1896[8].

Maria pochodziła ze szlacheckiej rodziny wywodzącej się z Kijowszczyzny. Jej ojciec i matczyny dziadek Józefa, Ksawery Pietraszkiewicz (1814–1887), był uczestnikiem spisku Konarskiego; aresztowany i skazany, spędził lata w przymusowej rosyjskiej służbie wojskowej. Po ślubie w roku 1854 z Teofilą Górską (?–1902)[9] i po kilkunastoletnim okresie w Kijowie, w roku 1870 para osiadła w Krakowie, gdzie prowadziła pensję dla panien z ziem ukrainnych. Maria wychowywana była nie tylko w rodzinie bardzo patriotycznej, ale także w kontakcie z wieloma luminarzami sztuki i kultury polskiej, odwiedzającymi krakowski dom Pietraszkiewiczów[8].

Dzieciństwo i lata szkolne[edytuj | edytuj kod]

Wilno, 1912

Po ślubie Antoni i Maria zamieszkali w St. Petersburgu. Aczkolwiek firma Mackiewicza nie należała do szczególnie dużych, powodziło im się dobrze i należeli do średniej burżuazji; mieli sześciopokojowe mieszkanie, służbę i własne konie pociągowe[10]. W roku 1896 urodził im się syn Stanisław, w roku 1900 córka Seweryna, a w roku 1902 syn Józef[11]. Rodzina mieszkała w St. Petersburgu 11 lat. Przyczyny przenosin w roku 1907 do Wilna nie są dobrze znane; wg jednej z teorii powodem były obawy o zdrowie chorowitego Józefa, któremu jakoby nie sprzyjał petersburski klimat[12].

W Wilnie Mackiewiczowie nie kupili mieszkania w kamienicy w centrum miasta, ale stosunkowo skromny parterowy dom z poddaszem i ogrodem w peryferyjnej dzielnicy Lipówka. Rodzina utrzymywała bony do dzieci, prowadziła dość ożywione życie towarzyskie, a w latach 1910–1911 Maria z dziećmi odbyła wielomiesięczną podróż na Lazurowe Wybrzeże. W roku 1912 Józef rozpoczął naukę w prestiżowym prywatnym tzw. gimnazjum Winogradowa, gdzie uczyło się już jego starsze rodzeństwo[13]. Szczęśliwy okres zakończył się w roku 1914; zmagający się z kłopotami zdrowotnymi Antoni zmarł w maju, co postawiło pod znakiem zapytania perspektywy finansowe rodziny[14].

Losy Józefa w okresie wojennym są niejasne. Sam Mackiewicz, aplikując kilka lat potem o przyjęcie na Uniwersytet Warszawski, pisał, że w roku 1915 wyjechał do Moskwy, gdzie zostało ewakuowane jego gimnazjum i gdzie w roku 1918 zdał maturę[15]. Jednak wg biografów po wkroczeniu do Wilna wojsk niemieckich w roku 1915 Józef przeniósł się do nowo założonego, prywatnego polskiego gimnazjum[16]. Zdaniem jednego z historyków w latach 1915–1918 mieszkał i uczył się w Wilnie[17]; zdaniem innego, od roku 1915 mieszkał w zaprzyjaźnionym majątku na Kowieńszczyźnie, uczył się z pomocą korepetytora, a do Wilna przyjeżdżał jedynie zdawać egzaminy[18].

Żołnierz[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze Dywizji Litewsko-Białoruskiej, 1919

Gdy w początkach stycznia 1919 roku do Wilna zbliżały się rewolucyjne wojska radzieckie, Mackiewicz przebywał na znajdującej się nadal pod okupacją niemiecką Kowieńszczyźnie. Koleją przedostał się do Łap, gdzie zgłosił się na ochotnika do 10. pułku ułanów, wchodzącego w skład Dywizji Litewsko-Białoruskiej[19]. Po przeszkoleniu wiosną 1919 brał udział w operacjach na bliżej nieokreślonym odcinku frontu polsko-radzieckiego i został prawdopodobnie ranny w głowę[18]. Po okresie leczenia szpitalnego w czerwcu 1919 przeniósł się do 13. pułku ułanów pod dowództwem Jerzego Dąbrowskiego; w tej jednostce brał udział w walkach na Nowogródczyźnie i na zachodnim Polesiu[18].

Jesienią 1919 Mackiewicz powrócił do Wilna jako „kurier zewnętrzny”; jego biograf uważa, że w tym okresie „jego praca sprowadzała się do pobierania żołdu w zamian za pozostawanie w dyspozycji II oddziału dowództwa frontu”[18]. Według biogramu, który sam napisał, po pewnym czasie zwolnił się z wojska, „chcąc się poświęcić dalszym studjom”[20], nic o nich jednak nie wiadomo. Mackiewicz wrócił do służby liniowej w lipcu 1920 roku, kiedy do Wilna na nowo zbliżały się oddziały radzieckie.

Przebieg dalszej służby Mackiewicza jest niejasny. Według jednej wersji jego pułk został rozbity pod Oranami; Mackiewicz błąkał się kilka dni po okolicy, aż został zatrzymany przez oddziały litewskie. Dowodził nimi kuzyn, Jurgis Matulaitis[21]. Dzięki jego wstawiennictwu ułan został odstawiony do więzienia w Wilnie, które w międzyczasie wojska radzieckie przekazały Litwie. Za kratkami Mackiewicz przebywał do końca sierpnia 1920, kiedy za poręczeniem ojca Jurgisa został zwolniony do domu. Po wkroczeniu do Wilna oddziałów Żeligowskiego po raz trzeci wstąpił do pułku Dąbrowszczaków, ale nie wiadomo, czy brał jeszcze udział w walkach[22]. Według drugiej wersji Mackiewicz latem i jesienią 1920 brał udział w walkach odwrotowych na północnym Mazowszu, docierając w okolice Płocka; następnie uczestniczył w ofensywie od Płońska do Augustowa[23].

Student[edytuj | edytuj kod]

Uroczyste posiedzenie na Uniwersytecie Warszawskim, 1921

Latem 1921 Mackiewicz złożył podanie o przyjęcie na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Warszawskiego; twierdził wówczas, że maturę zdał w Moskwie, ale że odpowiednie dokumenty zaginęły[24]. Dzięki poparciu profesora Konstantego Janickiego został przyjęty i studiował zoologię, słuchając m.in. wykładów z morfologii i zoologii systematycznej, botaniki, psychologii, anatomii i embriologii; szczególnie jednak interesowały go wykłady dotyczące ornitologii[22]. Pracował również nad uporządkowaniem zbiorów ornitologicznych Państwowego Muzeum Przyrodniczego w Warszawie, krótko na polecenie Janickiego pracował też w miejscowym muzeum w Białowieży[25]. Z niejasnych powodów Mackiewicz przerwał studia w Warszawie; jego biograf podejrzewa problemy finansowe[26], zwłaszcza że matka w tym okresie sprzedała dom w Wilnie i przeniosła się do mieszkania na prowadzonej przez siebie pensji. Mackiewicz wrócił do Wilna latem 1922 roku[22].

Kariera akademicka Mackiewicza w Wilnie jest niejasna. Na podstawie jego własnych enuncjacji biografowie sądzą, że wstąpił na Uniwersytet Stefana Batorego, najprawdopodobniej na wydział matematyczno-przyrodniczy i najprawdopodobniej przed semestrem zimowym 1922/1923. Jeden autor pisze ostrożnie, że „studiował nauki przyrodnicze”[27], inny historyk literatury twierdzi zdecydowanie, że „studiował ornitologię”[22]. Jak dotąd w archiwaliach USB nie odnaleziono dokumentów, weryfikujących tezę o wileńskich studiach Mackiewicza. Nie wiadomo też – jeśli faktycznie studiował – kiedy Mackiewicz zrezygnował ze studiów. Wiadomo, że już od roku 1922 pisywał do prowadzonego przez brata wileńskiego dziennika „Słowo”. Według pisanej własną ręką noty biograficznej porzucił nauki ścisłe po przeczytaniu Straconych złudzeń Balzaka, po czym wybrał karierę dziennikarską[27]. Nie wiadomo, czy zawarty w tajemnicy przed rodziną ślub w roku 1924 z nauczycielką Antoniną Kopańską[28] miał związek z przerwaniem studiów i poświęceniem się pracy zawodowej. Jeden z historyków sądzi, że Mackiewicz studiów nie ukończył „z powodów finansowo-rodzinnych”, ale że uzyskał absolutorium[28].

Dziennikarz, lata 20.[edytuj | edytuj kod]

Mackiewicz (drugi z lewej) w Dźwińsku, okres międzywojenny

Początkowo Mackiewicz wykonywał w „Słowie” zadania korektorskie i organizacyjne, podejmował się także prostych prac redaktorskich. Jego własne teksty ograniczały się w tym okresie do recenzji teatralnych[27]. W nieokreślonym czasie, ale najprawdopodobniej w pierwszej połowie lat 20., przeszedł na etat i zaczął otrzymywać stałą pensję, będącą podstawą jego utrzymania; małżeństwo Mackiewiczów żyło bardzo skromnie[29]. Współpracował luźno, jako „korespondent prowincjonalny”, z „Kurierem Wileńskim” i być może sporadycznie z innymi lokalnymi tytułami[28]. Około połowy lat 20. jego związek z Antoniną rozpadł się, choć formalnie pozostali małżonkami jeszcze 50 lat, do śmierci tej ostatniej. Przyczyny rozpadu małżeństwa są nieznane. Oboje utrzymywali poprawne kontakty ze względu na córkę (ur. 1925); żaden z biografów nie wspomina jednak, aby to ojciec wychowywał Halinę.

W drugiej połowie lat 20. Mackiewicz był już częstym autorem zamieszczanych w „Słowie” tekstów i jego pozycja w gazecie – niezależnie od roli redaktora naczelnego, jaką pełnił brat Stanisław – była dość mocna. Materiały Mackiewicza miały zróżnicowany charakter; były to komentarze do bieżących wydarzeń, artykuły analityczne dotyczące wątków gospodarczych, politycznych i społecznych, przede wszystkich związanych z Wileńszczyzną, oraz reportaże. Niekiedy publikował też wywiady, teksty wspomnieniowe i artykuły biograficzne[30]. Znaczna część tych materiałów publikowana była pod pseudonimami, inicjałami lub anonimowo[31]. Pod koniec dekady Mackiewicz związał się ze starszą od niego o 5 lat linotypistką „Słowa” Wandą Żyłowską[32]; miał z nią druga córkę, Idalię (ur. 1931). Ten niesformalizowany związek także rozpadł się dość szybko i ponownie to matka wychowywała córkę. Charakter późniejszych przedwojennych relacji między Józefem a Wandą jest nieznany[33], choć wiadomo, że do czasu wyjazdu z Wilna ojciec utrzymywał kontakt z Idalią i m.in. zapraszał ją do siebie[34].

Dziennikarz i literat, lata 30.[edytuj | edytuj kod]

Redakcja „Słowa”, Mackiewicz w środku, ok. 1937

W latach 30. Mackiewicz zaczął specjalizować się w reportażu; podróżował głównie po terenach województw wileńskiego, nowogródzkiego i poleskiego, choć niekiedy jeździł też do Polski centralnej czy na Pomorze. Jak twierdził, w ciągu roku zdarzało mu się przebyć 26 tys. kilometrów[35]. Stał się postacią stosunkowo znaną w kręgach literackich i dziennikarskich Wilna[36]. W mieście często bywał w wysokich butach z cholewami i samodziałowym płaszczu; niektórym przypominał archetypicznego drobnego szlachetkę. We wspomnieniach z tego okresu pojawia się jako człowiek mrukliwy, ale wieczorami odwiedzający restauracje; partnerka prosiła go, by choć raz w tygodniu się nie upijał[37]. Miłosz określił go potem jako typ „awanturnika cichego”, swoistego Rejenta Milczka[38].

Od początku lat 30. Mackiewicz próbował swoich sił w literaturze pięknej. W roku 1931 wspólnie z Kazimierzem Leczyckim napisał dramat Pan poseł i Julia[39], który trafił na scenę Teatru Miejskiego[40]. W roku 1933 razem z innymi dziennikarzami „Słowa” publikował jako „Felicja Romanowska” Wileńską powieść kryminalną, pastisz powieści sensacyjnej z licznymi odniesieniami do miejscowej socjety. Utwór ten stał się przyczynkiem do mającego podteksty polityczne konfliktu między dziennikarzami „Słowa” a osobami sympatyzującymi z prorządowym „Kurierem Wileńskim”[41]. W roku 1936 opublikował zbiór opowiadań pt. 16-go między trzecią a siódmą, a w 1938 Bunt rojstów, wybór drukowanych wcześniej w „Słowie” reportaży[42].

W roku 1934 Mackiewicz związał się z pochodzącą z Warszawy i niedawno zatrudnioną w „Słowie” dziennikarką, Barbarą Toporską[29]. Za jej pieniądze[43] w 1935 lub 1936 kupili drewniany dom z ogrodem w Czarnym Borze, wsi położonej ok. 10 km na południe od Wilna. W roku 1938 Mackiewicz przeszedł na prawosławie. Jak przypuszcza biograf, prawdopodobnie chodziło o sformalizowanie związku; ponieważ w obrządku rzymskokatolickim pozostawał mężem Antoniny, wybrał konwersję i ślub prawosławny[44]. Inni autorzy uważają, że Mackiewicz zmienił wyznanie w proteście przeciw polityce państwa wobec prawosławia[45].

Okupacja litewska i radziecka[edytuj | edytuj kod]

Oddziały litewskie w drodze do Wilna, październik 1939

Latem 1939 Mackiewicz nie został powołany do wojska i po inwazji niemieckiej pracował nadal jako dziennikarz „Słowa”[46]. Na wieść o zbliżającej się Armii Czerwonej uciekł na Litwę, gdzie został krótko internowany w obozie dla oficerów w Wiłkomierzu[47]. Po wypuszczeniu wraz z Toporską mieszkał krótko u znajomych w Kownie, rozważając wraz z bratem m.in. wyjazd do Francji; Stanisław istotnie przedostał się na Zachód. W połowie października Józef napisał do kowieńskiego dziennika „Lietuvos žinios(lit.)” tekst, w którym wzywając do porozumienia polsko-litewskiego, twierdził, że armia litewska będzie powitana w Wilnie z radością[48].

W końcu października lub w początkach listopada 1939 powrócił do przekazanego już Litwie przez ZSRR Wilna i podjął zabiegi o wydawanie polskiego dziennika; dzięki pomocy finansowej znajomych pod koniec listopada zmaterializował się on jako „Gazeta Codzienna”, a Mackiewicz był jej redaktorem naczelnym[49]. Dziennik deklarował profil krajowy; zmagał się tak z ostracyzmem znacznej części Polaków, piętnujących kolaborację z litewskim okupantem, jak z cenzurą litewską. Mackiewicz był redaktorem naczelnym do kwietnia 1940, kiedy zrezygnował; do lata współpracował już tylko jako dziennikarz[50].

Po zajęciu Litwy przez Związek Radziecki latem 1940 Mackiewicz zrezygnował z pracy dziennikarskiej, choć „Gazeta Codzienna” wychodziła jeszcze do sierpnia. Kupił wóz i konia oraz rozpoczął pracę przy wyrębie i zwózce drzewa, dodatkowo żyjąc z wyprzedaży, wywozu śniegu z Wilna, wycinki darni, przemytu i innych przygodnych prac[51]. Został wezwany do wileńskiej siedziby NKWD; w stosunkowo uprzejmym tonie namawiano, by „Josif Antonowicz” powrócił do pracy dziennikarskiej i publikował w nowej, radzieckiej prasie wileńskiej. Według własnej relacji Mackiewicz odmówił, nie spotkały go jednak żadne represje[52]. Kiedy w czerwcu 1941 wybuchła wojna niemiecko-radziecka, Mackiewicz nadal pracował jako drwal i furman.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

Oddziały niemieckie zajmują Wilno, czerwiec 1941

Po zajęciu Wilna przez Wehrmacht Niemcy zaproponowali Mackiewiczowi wydawanie koncesjonowanego pisma w języku polskim, jednak ten stanowczo odmówił[53]. Pismo takie, pt. „Goniec Codzienny”, zaczęło wychodzić w lipcu. Istnieje teoria, że Mackiewicz był jego redaktorem naczelnym, czemu ten stanowczo zaprzeczał; większość współczesnych historyków literatury przyjmuje wersję Mackiewicza[54]. W okresie od lipca do października 1941 Mackiewicz opublikował w „Gońcu” 7 podpisanych inicjałami tekstów, wszystkie o wybitnie antyradzieckim charakterze[55]. Mieszkał z Toporską nadal w Czarnym Borze, utrzymując się z wyprzedaży rzeczy, handlu samogonem i drobnych prac przygodnych; nie ma żadnych informacji o jego ewentualnym zaangażowaniu ani we współpracę z władzami okupacyjnymi, ani z polską konspiracją.

W nieokreślonym czasie jesienią 1942 roku działający w imieniu Rzeczypospolitej podziemny organ sądowniczy (dokładna nazwa i skład nieustalone) skazał m.in. Mackiewicza jako współredaktora „Gońca” na karę śmierci za współpracę z okupantem. Mackiewicz piętnowany był też w podziemnej prasie polskiej. W marcu 1943 zespół AK wykonał wyrok na innym ze skazanych, Czesławie Ancerewiczu. Wyrok na Mackiewiczu nie został wykonany, a przyczyny i mechanizmy całego postępowania pozostają niejasne[56].

Po odkryciu grobów katyńskich[57] Niemcy zaproponowali Mackiewiczowi dziennikarski wyjazd do Katynia. Po uzyskaniu zgody Komendy Okręgu AK w maju 1943 Mackiewicz pojechał na miejsce zbrodni, a w początkach czerwca „Goniec Codzienny” opublikował obszerny z nim wywiad[58]. W rozmowie Mackiewicz stronił od wątków politycznych i koncentrował się na tym, co zobaczył[59]. W późniejszym okresie Mackiewicz nie wypowiadał się już publicznie, a począwszy od stycznia 1944 roku podjął starania o uzyskanie przepustki na wjazd do Generalnego Gubernatorstwa. Dzięki pomocy Władysława Studnickiego przepustkę taką uzyskał wiosną. Wraz z Toporską sprzedał ruchomości a dom w Czarnym Borze pozostawił pod opieką sąsiada; w maju 1944 para wyjechała do GG[60].

Ucieczka na zachód[edytuj | edytuj kod]

Armia Czerwona wkracza do Krakowa, styczeń 1945

W maju 1944 Mackiewicz i Toporska dotarli do Warszawy. Przy pomocy finansowej m.in. hr. Dominika Horodyńskiego, hr. Stanisława Rostworowskiego i Edmunda Moszyńskiego Mackiewicz założył podziemne pismo „Alarm”; jego celem było ostrzeżenie przez groźbą okupacji radzieckiej. Wydano jedynie 3 numery[61]. Spotykał się kilkakrotnie z przedstawicielami struktur podziemnych, tak rządowych jak niezależnych; myślał o wydaniu białej księgi dokumentującej rządy radzieckie na Litwie i starał się jednoznacznie przedstawiać ZSRR jako śmiertelnego wroga Polski. Traktowano go z dużą ostrożnością[62]. Mackiewicz z Toporską wyjechali z Warszawy do Krakowa w południe 31 lipca; nie wiadomo czy zdawali sobie sprawę z przygotowań do wybuchu powstania[63].

W Krakowie Mackiewicz podjął współpracę z hr. Adamem Ronikierem, który założył nieformalne Biuro Studiów; komórka ta oprócz pomocy Polakom miała też zajmować się studiami politycznymi. W październiku Biuro wydało w konspiracji broszurę Mackiewicza Optymizm nie zastąpi nam Polski; priorytetyzowała ona walkę z Sowietami ponad walkę z Niemcami i argumentowała, że mocarstwa zachodnie zgodziły się już na wejście Polski do radzieckiej strefy wpływów, nie wzywała jednak explicite do współpracy z III Rzeszą[64]. Mackiewicz kontaktował się też z wydającym filoniemieckie pismo Janem E. Skiwskim, ale nie podjął z nim współpracy[65]

Gdy wojska radzieckie wkraczały już do Krakowa, 18 stycznia 1945, Mackiewicz pieszo uciekał z miasta na południe[66]. Przez Kalwarię Zebrzydowską para dostała się do czeskiego Bogumina, skąd za łapówkę przejechała pociągiem do Wiednia[67]. Po kilkutygodniowym pobycie w byłej stolicy Austrii[68] w drugiej połowie lutego jako fikcyjni członkowie Ostturkmenische Waffen-SS Mackiewicz i Toporska wyruszyli wojskowym transportem kolejowym do Włoch[69], a w końcu lutego lub w początkach marca 1945 roku dotarli do Mediolanu[70]. Tam też doczekali w kwietniu 1945 zmiany władzy i przejęcia kontroli nad miastem przez włoską partyzantkę i aliantów[71].

Rzym i Londyn[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze II Korpusu polskiego w Rzymie, 1946

Późną wiosną 1945 Mackiewicz przeniósł się z Mediolanu do Rzymu, gdzie podjął współpracę z Biurem Studiów II Korpusu. Jego napisana jeszcze w Wilnie powieść została odrzucona[72]. Pismo korpuśne „Orzeł Biały” odmówiło dalszego drukowania jego artykułów, a w polskim środowisku narastały zarzuty związane z domniemaną kolaboracją Mackiewicza[73]. Ich konsekwencją było zorganizowanie przez Syndykat Dziennikarzy Polskich sądu koleżeńskiego; Mackiewicz otrzymał naganę za artykuł w „Lietuvos Žinios”, a z zarzutu kolaboracji został uniewinniony[74].

W roku 1947 Mackiewicz i Toporska przenieśli się z Rzymu do Londynu. Podjęli tam współpracę z tygodnikami „Wiadomości” oraz „Lwów i Wilno[75], drukującymi teksty pomimo narastającej krytyki Mackiewicza; nie bez związku pozostaje fakt, że ten ostatni periodyk redagował brat Józefa, Stanisław[76]. W latach 1948–1949 różne organizacje polskie usiłowały postawić Mackiewicza przed Obywatelską Komisją Orzekającą; ponieważ ten odmówił współpracy, postępowanie zawieszono[77].

Na zamówienie Biura Studiów i z góry cedując prawa autorskie, Mackiewicz zredagował pracę Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów; z przedmową Władysława Andersa została ona wydana bez podania autora w Londynie w roku 1949[78]. Mackiewicz napisał bardziej narracyjną wersję, wydaną w Szwajcarii (1949)[79], Wielkiej Brytanii (1951) i USA (1952)[80]; wszystkie okazały się sukcesem[81]. W roku 1952 Toporska podjęła stałą współpracę z sekcją polską Voice of America; pozwoliło to na stabilizację finansową pary, a Toporska zlikwidowała punkt repasacji pończoch, który prowadziła[82].

W roku 1952 Mackiewicz zeznawał przed komisją śledczą Kongresu USA, badającą sprawę zbrodni katyńskiej[83]. W tym samym roku wstąpił do międzynarodowego PEN-Clubu[84]. W roku 1953 Mackiewicz i Toporska zamieszkali w Brighton; przyczyny ich przeprowadzki do nadmorskiego kurortu są nieznane. Mieszkali tam jednak krócej niż 2 lata[75]; w roku 1955 para przeniosła się do Monachium[82].

Monachium: wczesne lata[edytuj | edytuj kod]

Monachium, 1959

Przeprowadzka do Monachium motywowana była względami praktycznymi[85]. Toporska znalazła się w mieście, gdzie od roku miał siedzibę Głos Ameryki, jej pracodawca[86]. Mackiewicz z kolei miał zaaranżowaną pracę w The Munich Institute for the Study of the USSR, amerykańsko-brytyjskiej placówce sowietologicznej[87]. Mimo że miał już przygotowany pokój i biurko, ostatecznie jednak nie został zatrudniony[88]. Para zamieszkała w sublokatorskich dwu pokojach na piętrze kamienicy na Nibelungstrasse 16[89]. Po siedmiu latach przenieśli się na Windeckstrasse 21, do dwu pokoi na parterze[89] willi, będącej własnością zaprzyjaźnionej niemieckiej pary[90].

W roku 1955 Mackiewicz wydał w londyńskim Orbisie swoje pierwsze powieści, Drogę donikąd i Karierowicza. W roku 1957 opublikował w paryskim Instytucie Literackim Kontrę[91]. W tym samym roku Dno nieba, opowieść, którą napisał dla swojego przyjaciela lotnika Romana Lutosławskiego, została przez tego ostatniego i pod jego nazwiskiem wydana w Polsce[92]. W tym samym roku ukazały się niemieckie tłumaczenia Drogi i Kontry, a w 1958 niemieckie wznowienie Katynia[93]. Tantiemy za te wydania zasiliły finanse pary; jednak w 1958 zlikwidowano monachijską radiostację VoA, a zarobki Barbary spadły z 300 $ do 120 $[94].

W roku 1959 Mackiewicz wystąpił z PEN-Clubu w proteście przeciw stanowisku organizacji wobec reżimów komunistycznych[95]; zamiast tego udzielał się w alternatywnym PEN-Club im Exil[96]. W tym samym roku w plebiscycie Wiadomości został wybrany do Polskiej Akademii Literatury; odtąd będzie okresowo podróżował do Londynu na jej posiedzenia[97]. W początkach lat 60. otrzymał dwie nagrody, fundowane przez polskie środowiska emigracyjne[98]. W roku 1962 w londyńskim wydawnictwie Świderski opublikował Sprawę pułkownika Miasojedowa, a własnym sumptem Zwycięstwo prowokacji[99], przetłumaczone na niemiecki w 1964[96]. Okres względnej stabilizacji zakończył się, gdy u Toporskiej zdiagnozowano raka. VoA najpierw odmówiła pomocy w postaci zaliczek[82], a po przebytej w 1964 operacji zredukowała zarobki do 70 $[100].

Monachium: wiek emerytalny[edytuj | edytuj kod]

Windeckstrasse, Monachium (przykład architektury willowej)

Od połowy lat 60. Mackiewicz negocjował z producentem filmowym Józefem Frydem ekranizację kinową Sprawy. Korespondencja trwała latami; ostatecznie na przełomie dekad i z nieznanych przyczyn projekt zarzucono[101]. W roku 1965 Mackiewicz w londyńskiej Polskiej Fundacji Kulturalnej wydał Lewą wolną; w tym samym roku ukazało się amerykańskie wydanie Drogi donikąd. W drugiej połowie lat 60. Miłosz usiłował pomóc w wydaniu w USA innych powieści Mackiewicza, ale bezskutecznie; skarżył się na przeciwdziałanie niektórych środowisk emigracyjnych[102]. W roku 1967 Pfeiffer Verlag wydał niemiecką wersję Sprawy[96], a w roku 1969 Instytut Literacki opublikował Nie trzeba głośno mówić, powieść która wzbudziła szczególne kontrowersje[103].

Druga połowa lat 60., a zwłaszcza okres 1969–1971, przyniósł nasilenie krytyki Mackiewicza[104], animowanej zwłaszcza przez Stefana Korbońskiego i Jana Nowaka-Jeziorańskiego[105]. Jej kulminacją było wydanie książki Pod pręgierzem[106], odpowiedzi na wcześniejszą broszurę Mackiewicza[107]. Bywał na dorocznych polsko-niemieckich forach dyskusyjnych w Lindenfels[99], nadal publikował w Wiadomościach i brał udział w posiedzeniach Akademii. Był laureatem dwu kolejnych nagród[108]. W roku 1970 w Londynie powstało prowadzone przez zaprzyjaźnione małżeństwo Szechterów wydawnictwo Kontra[96]; to ono dwa lata potem wydało W cieniu krzyża. W roku 1971 prezydent August Zaleski oznaczył Mackiewicza Komandorią Orderu Polonia Restituta[109], co nieco stonowało emigracyjną krytykę.

W roku 1973 zmarła Antonina Kopańska; wkrótce potem Mackiewicz i Toporska zawarli ślub katolicki[110]. Żyli w tym czasie bardzo skromnie, co rzucało się w oczy nawet członkom rodziny przybywającym z Polski[111]. Na Florydzie powstało Koło Przyjaciół Józefa Mackiewicza, które część składek przekazywało na wsparcie pisarza[112]. W roku 1975 wydział slawistyki University of Kansas, inspirowany przez Jadwigę Maurer[113], zgłosił Mackiewicza do Nagrody Nobla[109]; nie wiadomo, czy szwedzka Akademia poważnie rozpatrywała jego kandydaturę. W roku 1975 Mackiewicz wydał w Kontrze Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy.

Monachium: starość[edytuj | edytuj kod]

Bezdebitowe wydania książek Mackiewicza z lat 1983–1985

W drugiej połowie lat 70. stosunki Mackiewicza ze środowiskiem literackiego Londynu zaczęły się psuć; do otwartego konfliktu doszło w roku 1979, kiedy Mackiewicz zrezygnował z członkostwa w Akademii; był to protest przeciw dopuszczaniu do konkursów literackich prac autorów krajowych, co Mackiewicz uznał za sprzeczne ze statutem[114]. Od tego czasu przestał publikować w Wiadomościach i odwiedzać Londyn[115]. W roku 1980 Toporska zwróciła się do Muzeum Polskiego w Rapperswilu z prośbą o pośmiertną opiekę nad spuścizną jej i męża; ponieważ otrzymała odpowiedź pozytywną, rozpoczęto uzgadnianie szczegółów[116].

Oboje małżonkowie byli w coraz gorszym stanie zdrowia. Toporska systematycznie leczyła się onkologicznie, ale postanowiła zarzucić regularne kuracje, by opiekować się mężem, który przy postępującej wadzie wzroku nie mógł pozostawać sam[117]; jej zdaniem opieka nad Mackiewiczem spowalniała postępy jej własnej choroby[118] Obydwoje byli nałogowymi palaczami, a czas wolny spędzali na równie nałogowej grze w szachy[119]. Nie mieli telewizora[120]. Żyli na pograniczu ubóstwa, np. w roku 1981 trzech gości z Polski poczęstowali trzema filiżankami herbaty, trzema plastrami sera żółtego i trzema plastrami szynki[121]. Co najmniej raz odwiedziła ich mieszkająca w Polsce córka Mackiewicza, Halina[122].

W roku 1981 paryska Kultura przyznała nagrodę im. Zygmunta Hertza Józefowi Mackiewiczowi, co miało także istotny wymiar finansowy[123]. W napisanym przez Gustawa Herlinga-Grudzińskiego uzasadnieniu stwierdzono, że nagroda nie dotyczy publicystyki, którą uznano za „niepoczytalną”[109]. Mackiewicz uznał uzasadnienie za obelżywe i nagrody nie przyjął, pomimo tego że Giedroyc usiłował załagodzić sprawę i namawiał go do zmiany stanowiska[124]. Istniejące już niemieckie tłumaczenia kolejnych książek Mackiewicza w pierwszej połowie lat 80. nie mogły znaleźć drogi do wydawcy, mimo że starał się o nie Gotthold Rhode[125]. Nie wiadomo, czy Mackiewicz był świadom eksplozji swojej popularności w Polsce, kiedy po roku 1982 masowo wydawany był przez wydawnictwa bezdebitowe[126]. W połowie grudnia 1984 przeszedł udar; nie odzyskał już przytomności[127].

Konflikt o prawa[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci pisarza prawa autorskie do jego książek na podstawie testamentu uzyskała żona, która następnie przekazała je jego długoletniej wydawczyni, Ninie Karsov-Szechter (szerzej o sprawie piszą Jacek Trznadel[128][129] oraz Włodzimierz Bolecki). Pomiędzy testamentem Mackiewicza dla Barbary Toporskiej i testamentem Barbary Toporskiej dla Niny Karsov istniał jeszcze jeden testament Józefa Mackiewicza. Podała go do wiadomości publicznej Barbara Toporska po śmierci Józefa Mackiewicza w marcu 1985. Jego zawartość nigdy nie została unieważniona przez żaden dokument, a zwłaszcza przez Barbarę Toporską, która go ogłosiła w swoim „Oświadczeniu z marca 1985 roku”:

Zgodnie z wolą zmarłego Józefa Mackiewicza upoważnia się wszelkie nielegalne wydawnictwa w PRL, do przedrukowywania jego książek, pod zasadniczym warunkiem niedokonywania żadnych skrótów, adiustacji, ani też opatrywania ich wstępami, komentarzami itp. [...] Z prośbą o przedrukowanie we wszystkich pismach (Barbara Toporska, „Kultura”, Paryż, marzec 1985).

Prawa do drugoobiegowych wydań krajowych przekazał listownie swojej córce Halinie (która jednak, w czasie stanu wojennego, spaliła go z obawy przed rewizją, gdyż list zawierał nazwiska osób z konspiracji)[130]. Jednak po 1989 Nina Karsov-Szechter zachowała wszelkie prawa i nie zezwala na oficjalne wydania krajowe, tłumacząc to „wolą zmarłego” jej przekazaną i konsekwentnie wytacza procesy każdemu, kto bez jej zgody publikował szersze fragmenty jego dzieł. Równocześnie opublikowała w swoim londyńskim wydawnictwie „Kontra” trzydzieści pięć[131] tomów „Dzieł” Józefa Mackiewicza, które są dostępne w niektórych księgarniach w Polsce, a także w polskich księgarniach internetowych i obejmują zarówno książki wydane w Polsce przed wojną oraz na emigracji, jak i zbiory artykułów z całego okresu twórczości, a także listy oraz odnalezione, a nie publikowane wcześniej teksty. W Polsce kolportażem książek Mackiewicza wydawanych przez „Kontrę” zajmuje się BDM.

W sierpniu 2006 sąd potwierdził prawo Niny Karsov do spuścizny po pisarzu, córka złożyła apelację. 19 sierpnia 2008 roku apelacja została oddalona, zaś orzeczenie I instancji, wedle którego schedę po pisarzu otrzymuje Nina Karsov-Szechter zostało utrzymane w mocy[132].

W 1997 w Polsce ukazało się pierwsze wydanie polskiego tekstu dzieła pisarza poświęconego zbrodni katyńskiej, z dodaniem artykułów, które opublikował na temat Katynia. Książka nosi tytuł: Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary. Ze względu na sprzeciw właścicielki praw autorskich sąd nakazał wycofanie książki z księgarń, lecz jej wydanie w „Zeszytach Katyńskich” jest dostępne w Internecie[133]. Książka Józefa Mackiewicza o Katyniu ukazała się w wydawnictwie „Kontra” w 2009 jako 19. tom „Dzieł” – pod tytułem Sprawa mordu katyńskiego. W 2012 sąd uznał (i potwierdził w 2013), że wydanie książki Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary w 1997 nie naruszyło praw autorskich, gdyż w przypadku tego dzieła prawa autorskie należą do córki pisarza – Haliny Mackiewicz, albowiem za życia autora publikacja ta nie ukazała się w języku polskim[134].

Kwestia praw autorskich i polityki wydawniczej dotyczącej Józefa Mackiewicza od ponad 20 lat budzi kontrowersje. Zdaniem jednych, Karsov skutecznie dąży do wyeliminowania lub przynajmniej ograniczenia obecności autora na polskim i międzynarodowym rynku księgarskim. Wśród sugerowanych powodów są np. jej powinowactwo z Adamem Michnikiem, związki z komunistycznymi służbami czy sekciarskie przekonanie że komunizm w Polsce się nie skończył. Karsov krytykowali lub krytykują m.in. Edward Dusza, Grzegorz Eberhardt, Mirosława Kruszewska, Stanisław Michalkiewicz, Elżbieta Morawiec, Andrzej Nowak, Marek Nowakowski, Włodzimierz Odojewski, Kazimierz Orłoś, Jacek Trznadel, Maciej Urbanowski i Rafał A. Ziemkiewicz[135]. Zdaniem innych, to właśnie dzięki Karsov książki Mackiewicza są dostępne w Polsce, a jej wydawnictwo systematycznie publikuje kolejne nieznane teksty i w profesjonalny, kompetentny sposób edytuje dzieła pisarza. Wśród zwolenników tej interpretacji są m.in. Włodzimierz Bolecki[136], Sławomir Cenckiewicz[137], Adam Hlebowicz[138], Wacław Lewandowski[139] i Dariusz Rohnka[140].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • 1931 – Pan poseł i Julia (sztuka teatralna napisana wspólnie z Kazimierzem Leczyckim)
  • 1933 – Wileńska powieść kryminalna (czterech autorów), ponowne wydanie 1995
  • 1936 – 16-go między trzecią i siódmą (zbiór opowiadań)
  • 1938 – Bunt rojstów
  • 1942 – Prawda w oczy nie kole (najpewniej 1943[141])
  • 1944 – Optymizm nie zastąpi nam Polski
  • 1946 – Azerbejdżan (pod pseudonimem „Jusup Jancza”)[142]
  • 1948 – Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów z przedmową gen. Władysława Andersa[143][144]
  • 1949 – Katyn – Ungesühntes Verbrechen, tłum. The Katyn Wood Murders (London 1951, New York 1952), Il massacro della foresta di Katyn (Roma 1954), Las fosas de Katyn (Madrid 1957), Катынь (London 1988), A Katyni tömeggyilkosság (Budapest 2011)
  • 1955 – Droga donikąd (powieść), tłum. Der Weg ins Nirgendwo (Munchen 1957), Le chemin qui ne mène nulle part (Paris 1962), The Road to Nowhere (London 1962, Chicago 1964), Kelias į niekur (Vilnius 2009)
  • 1955 – Karierowicz (powieść)
  • 1957 – Dno nieba (książka wydana w Polsce pod nazwiskiem Romana Lutosławskiego; trzecie wydanie ukazało się pod tytułem „Przez północ do tropików”)
  • 1957 – Kontra (powieść), ponowne wydanie 1981, 1983, 1988, 1989, 1993, 2003, tłum. Tragödie an der Drau (Munchen 1957, Munchen 1988, Frankfurt a/M 1992)
  • 1962 – Sprawa pułkownika Miasojedowa (powieść), tłum. Der Oberst (Munchen 1967), El Coronel (Barcelona 1974), L’Affaire du colonel Miassoïedov (Paris 2020)
  • 1962 – Zwycięstwo prowokacji, tłum. Sieg der Provokation (Munchen 1964), Победа провокации (London 1983)
  • 1964 – Pod każdym niebem (zbiór opowiadań)
  • 1965 – Lewa wolna (powieść)
  • 1969 – Nie trzeba głośno mówić (powieść), ponowne wydanie 1980, tłum. Nereikia garsiai kalbėti (Vilnius 2015), Nu trebuie să vorbeşti cu voce tare (București 2022)
  • 1972 – W cieniu krzyża, tłum. In the Shadow of the Cross (New York 1973), A la sombra de la cruz (Mexico 1973)
  • 1975 – Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy
  • 1984 – Droga Pani... (książka zawiera teksty Józefa Mackiewicza oraz Barbary Toporskiej)
  • 1984 – Fakty, przyroda i ludzie, ponowne wydanie 1990, 1993, 2008
  • 1989 – Ściągaczki z szuflady Pana Boga (wybór opowiadań)
  • 1997 – Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary
  • 2001 – Bulbin z jednosielca. Opowiadania i artykuły z lat 1922–1936
  • 2002 – Okna zatkane szmatami. Opowiadania i artykuły z lat 1937–1938
  • 2003 – Nudis verbis. Artykuły i reportaże z lat 1939–1949
  • 2009 – Józef Mackiewicz. Listy, opracowania, wspomnienia, oprac. Zbigniew S. Siemaszko
  • 2009 – Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza
  • 2010 – Listy do redaktorów „Wiadomości” (tom zawiera listy Mackiewicza oraz Barbary Toporskiej)
  • 2015 – Wieszać czy nie wieszać? (wybór artykułów z lat 1950–1959)
  • 2015 – Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania
  • 2015 – Listy do i od Redakcji „Kultury”
  • 2015 – Szabla i pałka gumowa (wybór artykułów z lat 1960–1967)
  • 2015 – Wielkie tabu i drobne fałszerstwa (wybór artykułów z lat 1968–1985)
  • 2017 – Listy (książka zawiera listy Józefa Mackiewicza, Barbary Toporskiej oraz Pawła Jankowskiego)
  • 2017 – Nudis verbis. Suplement (książka zawiera tekst pierwszego numeru czasopisma „Alarm”, wydawanego przez Józefa Mackiewicza i Barbarę Toporską w Warszawie, w roku 1944)
  • 2019 – Listy (tom zawiera listy Józefa Mackiewicza, Barbary Toporskiej oraz Juliusza Sakowskiego)
  • 2019 – Listy (tom zawiera listy Józefa Mackiewicza, Barbary Toporskiej, Michała Chmielowca i Ireny Chmielowcowej)
  • 2019 – Listy (tom zawiera listy Józefa Mackiewicza, Barbary Toporskiej oraz Janusza Kowalewskiego)
  • 2019 – Gest rycerskiej tradycji (wybór felietonów)
  • 2021 – Najstarsi tego nie pamiętają ludzie (wybór artykułów i felietonów)
  • 2021 – Nie wychylać się! (wybór artykułów i felietonów)
  • 2021 – Wrzaski i bomby (wybór artykułów i felietonów)
  • 2022 – Listy (tom zawiera listy Józefa Mackiewicza, Barbary Toporskiej i Michała Pawlikowskiego)
  • 2022 – Wielka Niewiadoma. Listy do i od różnych osób

Nagrody dla Józefa Mackiewicza[edytuj | edytuj kod]

  • 1955 – Nagroda „Najulubieńszy pisarz czytelników „Wiadomości” (nagrodę fundowała firma „Tazab” z Londynu”) – drugie miejsce; (na pierwszym był brat JM – Stanisław)
  • 1961 – Nagroda im. Herminii Naglerowej Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie „za twórczość powieściową na emigracji”
  • 1963 – Nagroda im. Anny Godlewskiej (Zurych)
  • 1964 – Nagroda londyńskich „Wiadomości” w konkursie na szkic – drugie miejsce JM za tekst „Wielkie arrangement”
  • 1966 – Nagroda Literacka ufundowana przez firmę Tazab za nowelkę „Ballada o nowym sterniku”
  • 1968 – Nagroda londyńskich „Wiadomości” za artykuły drukowane na łamach pisma w 1968 r.
  • 1969 – Nagroda Literacka ufundowana przez firmę Tazab – „najznakomitsze opisy krajobrazu i przyrody północno-wschodnich Ziem Utraconych”
  • 1970 – Nagroda Stowarzyszenia Lotników Polskich w Brazylii
  • 1971 – Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej August Zalewski odznaczył JM Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta
  • 1971 – Nagroda Koła Przyjaciół Józefa Mackiewicza za książkę „Lewa wolna”
  • 1972 – Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (Nowy Jork) „w dziedzinie literatury”
  • 1973 – Nagroda nowojorskiego wydawnictwa „Contra” za „Drogę donikąd”
  • 1980 – Nagroda Literacka ufundowana przez firmę Tazab „dla najniezależniejszego pisarza polskiego na emigracji”
  • 1981 – Nagroda Literacka im. Zygmunta Hertza przyznawana przez redakcję paryskiej „Kultury” (Józef Mackiewicz odmówił przyjęcia nagrody z powodu wykluczenia w laudacji publicystyki JM – „którą eufemistycznie określić można jako popis niepoczytalności przystrajającej się w piórka «czystego i niezłomnego antykomunizmu»”)
  • 1981 – Nagroda Towarzystwa Krzewienia Nadziei w Chicago za książkę „Droga donikąd”
  • 1984 – Nagroda Miesięcznika „Arka” „za twórczość prozatorską ze szczególnym uwzględnieniem powieści wydanych ostatnio w kraju: Droga donikąd, Nie trzeba głośno mówić, Fakty, przyroda i ludzie”

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Corocznie 11 listopada od 2002 przyznawana jest w Warszawie Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza.

Józef Mackiewicz został patronem Szkoły Podstawowej nr 6 im. Józefa Mackiewicza we Wrocławiu. Jego imię zostało nadane w dniu 31 stycznia 2005 r., w dwudziestą rocznicę śmierci pisarza.

Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 29 października 2021, zmienioną 17 listopada 2021[57], zdecydowano o ustanowieniu roku 2022 Rokiem Józefa Mackiewicza[145][146]. Patronowi roku 2022 poświęcono wydanie specjalne Kroniki Sejmowej[147] oraz wydawnictwa Znad Wilii w Wilnie[148].

29. Festiwal Międzynarodowe Spotkania Poetyckie „Maj nad Wilią” 2022 w Wilnie został poświęcony osobie Józefa Mackiewicza i debacie... o prawdzie w poezji, jej roli dzisiaj – pod hasłem „Jedynie prawda jest ciekawa”[149].

Książki o Józefie Mackiewiczu[edytuj | edytuj kod]

  • Bohdan Sałaciński (ps. Andrzej Pomian): Sprawa Józefa Mackiewicza [maszynopis powielany], 1964
  • W obronie prawdy historycznej. Głosy i opinie o książce „Lewa wolna”, 1966
  • Pod pręgierzem, 1971
  • Maria Winiarska: Czterej polscy pisarze emigracyjni i bibliografia ich dzieł [Herling, Hłasko, Mackiewicz, Miłosz], 1976
  • Wit Tarnawski: Od Gombrowicza do Mackiewicza, 1980
  • Maria Zadencka: Twórczość prozatorska i publicystyczna Józefa Mackiewicza. Próba monografii, 1986
  • Włodzimierz Bolecki: Jedynie prawda jest ciekawa..., 1987 [broszura dotyczy nie tylko Józefa Mackiewicza]
  • Jan Maria Rokita: Myślenie polityczne w cieniu Józefa Mackiewicza, 1988
  • Nieładnie, nieładnie panie Surdykowski, po prostu obrzydliwie, 1988 [teksty Surdykowskiego, Trznadla, Orłosia i Boleckiego]
  • Michał Spis (Łukasz Plesnar): Trzeba głośno mówić, czyli o Józefie Mackiewiczu piórem antykomunisty, 1989
  • Jacek Kozieł: O Józefie Mackiewiczu – piórem sympatyka, 1989
  • Nad twórczością Józefa Mackiewicza, szkice pod red. Marka Zybury, 1990
  • Włodzimierz Bolecki: Ptasznik z Wilna (wydanie trzecie rozszerzone), 2013; (poprzednie wydania: 1991, 2007)
  • Włodzimierz Bolecki: Wyrok na Józefa Mackiewicza, 1991
  • Maria Zadencka: W poszukiwaniu utraconej ojczyzny...[Mackiewicz, Miłosz i inni], 1995
  • Adam Fitas: Model powieści Józefa Mackiewicza, 1996
  • Dariusz Rohnka: A ja przeciwnie... Szkice o Józefie Mackiewiczu, 1997
  • Barbara Truchan: Józef Mackiewicz w mej pamięci, 1998 [książka zawiera m.in. listy Mackiewicza]
  • Wacław Lewandowski: Józef Mackiewicz. Artyzm. Biografia. Recepcja, 2000
  • Michał Bąkowski: Votum separatum, 2000
  • Alina Prądzyńska: Józef Mackiewicz: studium biobibliograficzne, 2001
  • „Józef Mackiewicz: życie, twórczość, nagroda”, 2002
  • Archiwum Emigracji, zeszyt 5-6; Toruń 2002/2003
  • Jan Zieliński: Rekontra i inne mackiewicziana, 2004
  • Grzegorz Eberhardt: Pisarz dla dorosłych (wydanie trzecie rozszerzone), 2013; (poprzednie wydania: 2008, 2010)
  • Janusz Goćkowski:„Lewa wolna”, czyli „nie trzeba głośno mówić”. Światopogląd kontrrewolucjonisty, 2008
  • Zbigniew S. Siemaszko: Józef Mackiewicz. Listy, opracowania, wspomnienia, 2009
  • Henryk F. Sporoń: Józef Mackiewicz: pisarz objęty polityczną klątwą za głoszenie historycznej prawdy, zwłaszcza tej o Katyniu..., 2009
  • Józef Mackiewicz i krytycy (antologia tekstów), Marek Zybura (red.), 2010
  • Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu, 2011
  • Grzegorz Łukomski: Józef Mackiewicz (1902–1985): intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, 2011, 2019
  • Zwischen (Sowjet-)Russland und Deutschland: Geschichte und Politik im Schaffen von Józef Mackiewicz (1902–1985) / Hrsg. von Krzysztof Ruchniewicz und Marek Zybura, 2012
  • Józef Mackiewicz (1902–1985): świadek „krótkiego stulecia”: studia i materiały pod red. Krzysztofa Ruchniewicza i Marka Zybury, 2013
  • Kazimierz Orłoś: Dzieje dwóch rodzin. Mackiewiczów z Litwy i Orłosiów z Ukrainy, 2015
  • Jacek Bartyzel: Stanisław i Józef Mackiewiczowie – litewscy szlachcice i polscy pisarze, 2016
  • Adam Fitas: Tylko prawda jest ciekawa. O twórczości Józefa Mackiewicza, 2019
  • Adam Fitas: Patriota pejzażu. Studia i szkice do portretu Józefa Mackiewicza, 2019
  • Katarzyna Bałżewska: Przestrzenie totalitarnego zniewolenia. Doświadczenie wojny i okupacji w twórczości Józefa Mackiewicza, 2020
  • Kazimierz Maciąg: Sam jeden. Józef Mackiewicz – pisarz i publicysta, 2021

Filmy dokumentalne o Józefie Mackiewiczu[edytuj | edytuj kod]

W 1996 w Telewizji Polskiej po raz pierwszy wyemitowano film dokumentalny Jedynie prawda jest ciekawa, poświęcony Józefowi Mackiewiczowi (reżyseria Robert Kaczmarek, scenariusz Włodzimierz Bolecki).

W 2007 powstał film Errata do biografii – Józef Mackiewicz w reżyserii Grzegorza Brauna (25 min), jeden z cyklu filmów dokumentalnych odsłaniających nieznane, przemilczane bądź zafałszowane fakty z biografii polskich pisarzy.

W 2022 w Instytut Pamięci Narodowej wyprodukował film fabularny Czarny sufit w reżyserii Arkadiusza Biedrzyckiego; jest to stylizowany na paradokument zapis fikcyjnej wizyty Jerzego Giedroycia w domu Mackiewiczów w Monachium, w roku 1968[150].

Józef Mackiewicz w oczach Romualda Mieczkowskiego, pisarza z Wilna, zrealizowany przez Piotra Kitrasiewicza – stanowi portret patrona literackiego Roku 2022[151].

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Bolesław Mackiewicz
?-?
Wilhelmina Antoniewicz
1840-?
Ksawery Pietraszkiewicz
1814–1887
Teofila Górska
?–1902
         
     
  Antoni Mackiewicz
1860–1914
Maria Pietraszkiewicz
1874–1932
     
   
1
Antonina KopańskaOO
1900–1973
2
Wanda Żyłowska
1897–1942
 
Józef Mackiewicz
1902–1985
3
Barbara ToporskaOO
1913–1985
                   
   1    2  
Halina Mackiewicz
ur. 1925
Idalia Żyłowska
1931–1998

Inne związki rodzinne[edytuj | edytuj kod]

Mackiewicz spokrewniony był z kilkoma znanymi osobami:

  • brat Stanisław Mackiewicz (1896–1966) był jednym z najbardziej znanych publicystów II Rzeczypospolitej, monarchistą, w okresie powojennym krótko premierem polskiego rządu emigracyjnego w Londynie. Jego córka i bratanica Mackiewicza Aleksandra Mackiewicz (1926–2011), bardziej znana jako Aleksandra Niemczykowa, była autorką licznych prac z zakresu bibliotekoznawstwa. Jej syn z drugiego małżeństwa to działacz opozycji, oficer UOP, publicysta Piotr Niemczyk (ur. 1960)
  • siostra Seweryna Mackiewicz (1900–2002) wyszła za Henryka Orłosia (1896–1983), potem znanego mykologa i profesora, autora wielu prac naukowych. Synem Seweryny jest Kazimierz Orłoś (ur. 1935), siostrzeniec Mackiewicza, znany pisarz, publicysta i scenarzysta. Tenże Kazmierz z kolei jest ojcem dziennikarza i celebryty Macieja Orłosia (ur. 1960)
  • ciotka (siostra ojca) Stefania Mackiewicz (także Stefanija Mackevičiūtė, 1860–1944) wyszła za nacjonalistycznego litewskiego polityka Vincasa Matulaitisa (1860–1935). Ich młodsza córka i kuzynka Mackiewicza Gražina Matulaitytė(lit.) (1899–1993) była znaną śpiewaczką operową. Ich starsza córka i kuzynka Mackiewicza, Vicenta Matulaitytė (1896–1987), wyszła za mąż za znanego litewskiego polityka Stasysa Lozoraitisa (1898–1983). Ich synami z kolei byli litewscy politycy Stasys Lozoraitis jr (1924–1994) oraz Kazys Lozoraitis (1929–2007)
  • ciotka (siostra ojca) Wilhelmina Mackiewicz (także Vilhemina Mackevičiūtė, 1867–1962) wyszła za komunistycznego litewskiego polityka Stasysa Matulaitisa(lit.) (1866–1956). Ich córka i kuzynka Mackiewicza, Katrutia Matulaitytė(biał.) (także Кацярына Станіславаўна Матулайціс, 1900–1938) była historykiem. Wyszła za mąż najpierw za Romana Pillar von Pilchau (1895–1937), wysokiego funkcjonariusza GPU, a potem za litewskiego komunistę Karolisa Požėla (1896–1926).
  • wuj Mackiewicza (brat matki) Adam Pietraszkiewicz (1863–1917) był wysokim oficerem armii austro-węgierskiej, od roku 1913 generałem, oraz nominalnym dowódcą II Legionu Polskiego (faktycznie nie objął dowództwa)
  • ciotka (siostra matki) Anna Pietraszkiewicz (1877–1934) była matką Jerzego Brykczyńskiego (1916–2012), kuzyna Mackiewicza, członka ROPCiO i działacza opozycji demokratycznej w Polsce

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Aleksandra Niemczykowa, Wilnianie zasłużeni dla Litwy, Polski, Europy i świata, [w:] serwis Głos z Litwy 2010. Nieco inna wersja przedstawiona jest w we wcześniejszym tekście tej samej autorki, gdzie Bolesław Mackiewicz występuje jako sędzia grodzki i właściciel folwarku, który po roku 1831 stracił majątek i musiał przenieść się do Wilna. Miał on być ojcem niewymienionego z imienia syna, który z kolei był ojcem Antoniego Mackiewicza, Aleksandra Niemczykowa, Stanisław Cat Mackiewicz. W kręgu Słowa, [w:] Znad Wilii 3/31 (2007), p. 38. W anonimowo opracowanym drzewie genealogicznym Mackiewiczów najstarszym wymienionym przodkiem jest Kazimierz Mackiewicz, dziadek wspomnianego Jana Mackiewicza, zob. serwis MyHeritage.
  2. Włodzimierz Bolecki, Ptasznik z Wilna, Kraków 2013, ISBN 978838924319547, s. 33–34.
  3. Wilhelmina Mackiewicz (z d. Antoniewicz), [w:] serwis MyHeritage.
  4. Bolecki 2013, s. 34.
  5. Kazimierz Orłoś uważa za najbardziej prawdopodobną wersję swojej litewskiej kuzynki, która utrzymywała, że jako urzędnik Bolesław fałszował dokumenty, zapewniające powstańcom bezpieczeństwo, zob. Kazimierz Orłoś, Dzieje dwu rodzin Mackiewiczów z Litwy i Orłosiów z Ukrainy, Kraków 2015.
  6. Alwida Bajor, Domy Mackiewiczów i Fleurów, „Magazyn Wileński” 1/14 (2003). Mackiewicz założył drugą rodzinę i żył z nieznaną Rosjanką, Orłoś 2015.
  7. Bajor 2003.
  8. a b Bolecki 2013, s. 35.
  9. Teofila Górska (Pietraszkiewicz) 1835–1902, [w:] serwis Nekrologia Minakowskiego.
  10. Bolecki 2013, s. 37.
  11. Antoni miał także dwie nieślubne córki z innymi kobietami; brak szczegółów o ich ew. relacjach z Józefem, Jacek Bartyzel, Żywoty równoległe: Stanisław i Józef Mackiewiczowie – litewscy szlachcice i polscy pisarze, Warszawa 2016, za: serwis Myśl Konserwatywna.
  12. Dariusz Jarosiński, Podróż do krainy dzieciństwa Józefa Mackiewicza, [w:] serwis Głos z Litwy 2014.
  13. Bolecki 2013, s. 41, 44.
  14. Bolecki 2013, s. 41.
  15. Wacław Lewandowski, Przyczynki do biografii Józefa Mackiewicza prośbami i pytaniami do Włodzimierza Boleckiego, autora ‘Ptasznika z Wilna’, przeplatane, „Teksty Drugie” 6 (1991), s. 53.
  16. Stowarzyszenia Nauczycieli Polskich – zob. Bolecki 2013, s. 45, lub Stowarzyszenia Nauczycieli i Wychowawców – zob. Lewandowski 1991, s. 53.
  17. Bolecki 2013, s. 45–46.
  18. a b c d Lewandowski 1991, s. 54.
  19. Bolecki 2013, s. 47.
  20. Lewandowski 1991, s. 53.
  21. Stryjenka Józefa Stefania Mackiewicz, siostra jego ojca Antoniego, wyszła za litewskiego działacza Vincasa Matulaitisa. Z tego związku pochodził m.in. Jurgis Matulaitis.
  22. a b c d Lewandowski 1991, s. 55.
  23. W tym ujęciu niewola litewska miałaby miejsce w październiku 1920, por. Bolecki 2013, s. 49–50 oraz zwłaszcza 52, gdzie cytowany jest własnoręczny życiorys Mackiewicza.
  24. Lewandowski 1991, s. 52–53.
  25. Bolecki 2013, s. 52–53, 58.
  26. Bolecki 2013, s. 55.
  27. a b c Bolecki 2013, s. 58.
  28. a b c Bolecki 2013, s. 59.
  29. a b Bolecki 2013, s. 60.
  30. Bolecki 2013, s. 71–126.
  31. O problemach z atrybucją zob. Bolecki 2013, s. 71–73.
  32. Wanda była córką Ottona Żyłowskiego (1855–1917), pracownika zarządu miasta Wilna, oraz Antoniny z Rodziewiczów. Urodzona w roku 1897, skończyła Szkołę Żeńską Stowarzyszenia Nauczycielek i Wychowawczyń w Wilnie. Zob. „Dziennik Wileński” 17.10.1917, s. 4, oraz Halina Jotkiałło, Świadectwa ludzkich losów, „Tygodnik Wileńszczyzny” 22 (2014). Z niektórych źródeł wynika, że urodziła się w roku 1898, zob. Wanda Żyłowska, [w:] Cmentarz na Rossie w Wilnie. Badania inwentaryzacyjne.
  33. O wychowaniu Idalii przez matkę zob. Krystyna Adamowicz, Idalia – łagodna niczym sarenka, „Tygodnik Wileńszczyzny” 38 (2009).
  34. Adamowicz 2009. Relacje między przyrodnimi siostrami, córkami Mackiewicza, są niejasne. Halina twierdzi, że do roku 1956 nie tylko nie znała Idalii, ale nawet nie wiedziała o jej istnieniu, Alwida Bajor, Czarny Bór na skrzyżowaniu ludzkich losów, „Magazyn Wileński” 4 (2008). Nie wiadomo, czy Idalia wiedziała o istnieniu Haliny.
  35. Bolecki 2013, s. 101.
  36. Zob. np. wiersz Tadeusza Łopalewskiego, Bolecki 2013, s. 59.
  37. Jadwiga Maurer, Dzień z Józefem Mackiewiczem, „Archiwum Emigracji” 5/6 (2002/3), s. 310.
  38. Czesław Miłosz, Głos wiernego czytelnika, „Głos z Litwy” 2010.
  39. Bolecki 2013, s. 67.
  40. Pan poseł i Julia, [w:] serwis Józef Mackiewicz.
  41. Bolecki 2013, s. 69–70.
  42. Bolecki 2013, s. 118.
  43. Odziedziczone po właśnie zmarłym ojcu, Agata Stecewicz, Mapa emocji w emigracyjnej poezji Barbary Toporskiej, [w:] Diana Saniewska (red.), Emocje, język, literatura, Kraków 2016, s. 140.
  44. Włodzimierz Bolecki, Odpowiedź, „Teksty Drugie” 6 (1991) s. 64.
  45. Opinia Jacka Trznadla, za Kalendarium życia i twórczości Józefa Mackiewicza, [w:] serwis Józef Mackiewicz.
  46. Bolecki 2013, s. 126.
  47. Bolecki 2013, s. 127–128.
  48. Bolecki 2013, s. 131–139.
  49. Bolecki 2013, s. 140.
  50. Bolecki 2013, s. 150.
  51. Bolecki 2013, s. 155–156.
  52. Bolecki 2013, s. 157.
  53. Bolecki 2013, s. 158.
  54. Zob. np. Lewandowski 2000, Bolecki 2013, Eberhardt 2013, Bartyzel 2016.
  55. Artykuł o okupacji radzieckiej, beletryzowane wspomnienie w 4 odcinkach o rozmowach z NKWD, komentarz polityczny do porozumienia brytyjsko-radzieckiego oraz reportaż o domniemanym cudzie w Puszczy Rudnickiej, Bolecki 2013, s. 158.
  56. Jako przyczyny wydania wyroku wskazuje się m.in. radziecką prowokację, dintojrę w polskim środowisku podziemnym, animozje personalne związane z okresem przedwojennym i okupacji litewskiej lub pomyłkę. Jako przyczyny niewykonania wyroku wskazuje się zawieszenie egzekucji przed komendanta okręgu AK, odmowę wykonania wyroku przez wyznaczonego egzekutora Sergiusza Piaseckiego, trudności praktyczne, chaos w AK lub misję Mackiewicza do Katynia. Niektóre teorie kwestionują wydanie wyroku w ogóle. Szczegółowa analiza w Bolecki 2013, s. 301–369.
  57. a b Leonard Drożdżewicz, Ostatni świadek Katynia, „Znad Wilii” (67) (2016), s. 44–46.
  58. 'Widziałem na własne oczy’, www.jozefmackiewicz.com [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  59. Bolecki 2013, s. 194–202.
  60. Bolecki 2013, s. 203; „[po spacerze w opuszczonym już getcie w Wilnie]: W dwa miesiące później armia czerwona ‘wyzwalała’ Wilno”, Józef Mackiewicz, Getto wileńskie, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 66. Wilno zostało zdobyte przez Armię Czerwoną 17 lipca 1944. Również „było to [spotkanie ze Skiwskim w Warszawie] wiosną 1944... Jako przybyły świeżo z ‘Ostlandu’ i nie znający jeszcze bliżej stosunków w Generalnej Guberni”, Józef Mackiewicz, Ludzie z głębszego podziemia, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 94.
  61. Bolecki 2013, s. 203.
  62. Bolecki 2013, s. 204–207.
  63. Bolecki 2013, s. 207.
  64. Bolecki 2013, s. 207–215.
  65. Bolecki 2013, s. 215; „Rozmowa odbyła się w listopadzie 1944, przy ulicy św. Jana [w Krakowie] w kawiarni ‘Pani’”, Józef Mackiewicz, Ludzie z głębszego podziemia, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 97.
  66. „Był 18 stycznia 1945 roku. Z Krakowa pozostała jedyna droga wolna na Kalwarię. ... Szliśmy prędko.”, Józef Mackiewicz, Na drogę do Kalwarii, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 145.
  67. „Na dworcu w Boguminie kolejarz Czech za ćwiartkę wódki monopolowej kupił nam normalne bilety wo Wiednia. Wsiedliśmy, jakby nigdy nic. Przyjechali”, Józef Mackiewicz, Więzienie, bazar, pole bitwy, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 148.
  68. „Po tygodniu portier zwraca mi uwagę. ‘Niestety, nikt nie może mieszkać dłużej niż tydzień. – ‘Jak jest ze zdrowiem pańskiego ojca?’ – ‘Och, ciągle cierpi’. ‘Z przyjemnością przyjdę mu z pomocą’ [i stawia na kontuarze butelkę wódki]. Jeszcze tydzień”, Józef Mackiewicz, Na drogę do Kalwarii, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 149.
  69. „Wyjazd z Wiednia nastąpił w drugiej połowie lutego 1945”, Józef Mackiewicz, Osttuerkemnische Waffen SS, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 156.
  70. „Zmuszony jestem wyznać, że milicja faszystowskiej republiki Mussoliniego to była wielka granda. Naturalnie ani porucznik K. w dobrych przedwojennych czasach, ani my nawet, nie wiedzieliśmy jeszcze w marcu tego roku, jak wielką grandą okaże się włoska partyzantka ‘demokratyczna’, czyli bolszewicka”, Józef Mackiewicz, W Mediolanie, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 166.
  71. „W kwietniu roku 1945, gdy nastąpiło wielkie ‘wyzwolenie’, sytuacja zmieniła się, jakby kto nożem rozciął masło”, Józef Mackiewicz, W Mediolanie, [w:] Józef Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984, s. 168.
  72. Jako zbyt defetystyczna; zatytułowana była Dziękujemy Stalinowi za nową, radosną przyszłość, Bolecki 2013, s. 218.
  73. Bolecki 2013, s. 218–219.
  74. Międzynarodowa konferencja naukowa 'Jedynie prawda jest ciekawa', [w:] serwis IPN 2022.
  75. a b Bolecki 2013, s. 220.
  76. Lwów i Wilno, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2023-01-17].
  77. Mackiewicz wskazywał na wcześniejsze orzeczenie Sądu Koleżeńskiego, Bolecki 2013, s. 413–418.
  78. Tym kto wymógł na Mackiewiczu zrzeczenie się praw autorskich był rotmistrz Zdzisław Stahl, Bolecki 2013, s. 221. Podczas konfliktu o copyright brat Józefa Stanisław stanął jakoby po stronie „tutejszego wodza emigracji” [Andersa?], co było przyczyną głębokiego konfliktu między braćmi, prowadzącego ostatecznie do całkowitego zerwania stosunków. Kiedy Cat-Mackiewicz odwiedził potem Monachium, Józef odmówił spotkania z nim, Barbara i Józef Mackiewiczowie w Rapperswilu, [w:] serwis Rynek Książki.
  79. Pod tytułem Katyn – Ungesühntes Verbrechen.
  80. Pod tytułem The Katyn Wood Murderers.
  81. Bolecki 2013, s. 221.
  82. a b c Bolecki 2013, s. 222.
  83. Międzynarodowa konferencja naukowa 'Jedynie prawda jest ciekawa, [w:] serwis IPN 2022.
  84. Bolecki 2013, s. 240.
  85. Aczkolwiek historycy literatury spekulują także nt. ewentualnych innych przyczyn: ostracyzmu w środowisku londyńskiej emigracji, faktu że Mackiewicz słabo mówił po angielsku a bardzo dobrze po niemiecku, dużego monachijskiego skupiska zaprzyjaźnionej emigracji rosyjsko-kozackiej, zob. wypowiedź Boleckiego na O Józefie Mackiewiczu, [w:] serwis YT. W połowie lat 60. Mackiewicz uważał, że „pod wielu względami lepiej byłoby wrócic do Anglii”, ale wskazywał na konieczność leczenia szpitalnego żony w Niemczech, Ich emigrancki los, „Kurier Wileński” 15.01.1994.
  86. Miesięcznie Toporska zarabiała średnio ok. 300 $, Bolecki 2013, s. 222. Przy typowym kursie wymiany, oznaczało to ok. 1260 DM, podczas gdy średnie zarobki w Niemczech w 1955 wynosiły ok. 380 DM, zob. serwis Statista.
  87. Zob. Charles T. O’Connell, The Munich Institute for the Study of the USSR, [w:] The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies 808 (1990).
  88. Tomasz Mianowicz, Józef Mackiewicz w Niemczech: pisarz jeszcze nie znany?, „Archiwum Emigracji” 5/6 (2002/3), s. 182.
  89. a b Mianowicz 2002/3, s. 179.
  90. Adalberta i Marianny Mayer, z którymi Mackiewicz i Toporska pozostawali w przyjaźni i zażyłości; Stanisław Wujastyk, Józef Mackiewicz, [w:] serwis UMK.
  91. Józef Mackiewicz. Biografia, [w:] serwis Kultura.
  92. Dno nieba, [w:] serwis Józef Mackiewicz.
  93. Mianowicz 2002/3, s. 180.
  94. Bolecki 2013, s. 222. Oznaczało to ok. 480 DM, podczas gdy średnie zarobki w Niemczech w 1958 wynosiły ok. 450 DM, zob. serwis Statista.
  95. Bolecki 2013, s. 240–241.
  96. a b c d Mianowicz 2002/3, s. 181.
  97. Otrzymał 2 razy mniej głosów niż zwycięzca Kazimierz Wierzyński, wyprzedzając jednak Czesława Miłosza, Tymona Terleckiego czy Józefa Łobodowskiego, Bolecki 2013, s. 242.
  98. W 1961 otrzymał Nagrodę Literacką im. Herminii Naglerowej, Bolecki 2013, s. 225, a w 1963 nagrodę im. Anny Godlewskiej z Zurichu, Biografia, [w:] serwis Jedynie Prawda.
  99. a b Mianowicz 2002/3, s. 182.
  100. Bolecki 2013, s. 222; Po typowym kursie wymiany 70 $ oznaczało ok. 280 DM, podczas gdy w roku 1964 średnie zarobki w Niemczech Zachodnich wynosiły ok. 710 DM, zob. serwis Statista.
  101. Maria Zadencka, Materiały ze zbiorów Muzeum Polskiego w Rapperswilu: Józef Mackiewicz i Józef Fryd dyskutują o Sprawie pułkownika Miasojedowa, „Bibliotekarz Podlaski” 3 (2020), s. 129–142.
  102. Miłosz 2002/3, s. 159.
  103. Józef Mackiewicz. Biografia, [w:] serwis Kultura.
  104. Krytyka Mackiewicza trwała nieprzerwanie od połowy lat 40., np. w roku Paweł 1955 Jasienica opublikował Moralne zwłoki szlachcica kresowego w krajowym periodyku „Świat”, w roku 1964 Andrzej Pomian wydał w Waszyngtonie Sprawę Józefa Mackiewicza, Bolecki 2013, s. 437–440, a w roku 1970 Roman Korab-Żebryk bardzo krytycznie wspomniał Mackiewicza w warszawskiej „Kulturze”; było to swego rodzaju ewenementem, bo na Mackiewicza był całkowity zapis cenzorski, Bolecki 2013, s. 452.
  105. Bolecki 2013, s. 441.
  106. Bolecki 2013, s. 452.
  107. W 1969 wydał pamflet polityczny Mówi Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa, będącą krytyką Nowaka i jego kierownictwa polską sekcją RWE, Bolecki 2013, s. 441.
  108. W 1970 dostał Nagrodę Stowarzyszenia Lotników Polskich w Brazylii, Bolecki 2013, s. 225, a w roku 1972 nagrodę Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego za W cieniu krzyża, Biografia, [w:] serwis Jedynie Prawda.
  109. a b c Bolecki 2013, s. 225.
  110. Kartka z kalendarza: dziś mija 27. rocznica śmierci Józefa Mackiewicza, [w:] Niezależna Gazeta Obywatelska 31.01.2012.
  111. W 1972 spotkał się w Monachium z siostrzeńcem Kazimierzem Orłosiem, który zauważył, jak skromnie żyło wujostwo, Prawda jest przykra, ale byłoby głupio nie patrzeć jej w oczy, [w:] serwis Polskie Radio 2022.
  112. Maurer 2002/3, s. 309.
  113. Mianowicz 2002/3, s. 183.
  114. Bolecki 2013, s. 244–245.
  115. Stefania Kossowska, Józef Mackiewicz w jury nagrody 'Wiadomości', „Archiwum Emigracji” 5/6 (2002/3), s. 306.
  116. Agata Stecewicz, Różnorodność źródeł archiwalnych jako podstawa w badaniach nad biografią i genealogią – przypadek Barbary Toporskiej, „Bibliotekarz Podlaski” 3 (2020), s. 10.
  117. Mówię czasami: Polska, czasem mówię: Wilno, „Rzeczpospolita” 01.02.2008.
  118. Kossowska 2002/3, s. 306.
  119. Adam Wodyk (red.), Józef Mackiewicz, Barbara Toporska, Rapperswil 2022, s. 5.
  120. Do roku 1984. W roku 1984 dostali w prezencie telewizor od właścicielki, która przenosiła się do Londynu i nie chciała go brać ze sobą, Mianowicz 2002/3, s. 179.
  121. O Józefie Mackiewiczu, [w:] serwis YT, 16:00.
  122. Zob. zdjęcie z roku 1976, Kazimierz Orłoś, Mackiewicz w złych rękach, „Rzeczpospolita” 27.09.2008. Z mieszkającą w LSRR Idalią Mackiewicz utrzymywał kontakt korespondencyjny. Mackiewicz nie miał naturalnych wnuków; jego córki nie miały własnych dzieci. Idalia adoptowała chłopca z domu dziecka, jednak stosunki z przysposobionym synem nie ułożyły się dobrze, Dariusz Jarosiński, Droga do Czarnego Boru, „Debata” 12 (2009).
  123. 5000 FF, czyli około 2100 DM; w roku 1981 średnie zarobki w Niemczech Zachodnich wynosiły ok. 2500 DM, zob. serwis Statista.
  124. Po definitywnym odrzuceniu nagrody kilka osób zorganizowało zbiórkę pieniędzy, mająca zrekompensować Mackiewiczowi odrzucenie nagrody. Do tej zbiórki dołożył się sam Giedroyc, który prywatnie przekazał na ten cel większą kwotę niż oryginalna nagroda. Również i te pieniądze Mackiewicz odrzucił, zob. O Józefie Mackiewiczu, [w:] serwis YT, 1:11:45. W roku 1981 Mackiewicz otrzymał także Nagrodę Literacką Stowarzyszenia Krzewienia Nadziei w Chicago, Bolecki 2013, s. 225.
  125. Mianowicz 2002/3, s. 183–184.
  126. W latach 80. Mackiewicz był drugim po Miłoszu najczęściej publikowanym bez debitu autorem. Szczegółowa analiza w Mirosław A. Supruniuk, Józef Mackiewicz w niezależnym obiegu wydawniczym w PRL w latach 1976–1989 (1990), [w:] Archiwum Emigracji 29 (2022), s. 408–426.
  127. Biografia, [w:] Jedynie prawda jest ciekawa.
  128. Jacek Trznadel, Prawa autorskie do Józefa Mackiewicza jacektrznadel.pl [dostęp 2011-09-27].
  129. Pisarz zakazany?. Polskie Radio, 17 września 2008.
  130. Rodzina nie dostanie spadku po Mackiewiczu – Spadki i darowizny, rp.pl [dostęp 2019-02-07] (pol.).
  131. Mackiewicz 1, wydawnictwo-kontra.net [dostęp 2022-06-02].
  132. Rodzina nie dostanie spadku po Mackiewiczu rp.pl, 20 sierpnia 2008 [dostęp 2011-09-27].
  133. Józef Mackiewicz: Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, Warszawa 1997.
  134. Sprawa Mackiewicza: zwycięstwo prof. Trznadla!, niezalezna.pl [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  135. Zob. np. sygnatariuszy listu otwartego z roku 2006, Grzegorz Eberhardt, Wszyscy wrogowie Józefa Mackiewicza, [w:] Rzeczpospolita 04.04.2007.
  136. Włodzimierz Bolecki, Józef Mackiewicz – pisarz przemilczany, [w:] Tygodnik Powszechny 20.08.2000, nowsza wypowiedź na O Józefie Mackiewiczu, [w:] serwis YT.
  137. Wojciech Mucha, Sławomir Cenckiewicz: Po co im ten Mackiewicz, to sam nie wiem!, [w:] Gazeta Krakowska 31.01.2022.
  138. Adam Hlebowicz, Londyn nie zapomniał o Józefie Mackiewiczu, [w:] Biuletyn IPN 7-8 (2022).
  139. Wacław Lewandowski, Setna rocznica urodzin Józefa Mackiewicza, [w:] Archiwum Emigracji 5/6 (2003).
  140. Dariusz Rohnka, Za zgodą Niny Karsov, [w:] Wydawnictwo Podziemne 26.06.2022.
  141. Jan Zieliński, Kapitalne znalezisko – z małym znakiem zapytania, „Rzeczpospolita”, +Plus-Minus, nr 8 z 23.02.2002. tylkoprawda.akcja.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-28)].
  142. List Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedrojcia (1955): „wtedy napisałem broszurę o Azerbejdżanie, wydaną nakładem 2 Korpusu Polskiego”.
  143. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1948, s. 384. OCLC 433069423. – bez nazwiska autora.
  144. Józef Mackiewicz: Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Wyd. IV. Londyn: Gryf, 1973, s. 300. OCLC 562152831.
  145. M.P. z 2021 r. poz. 1068.
  146. M.P. z 2021 r. poz. 1069.
  147. Kronika Sejmowa 37 (942).
  148. Leonard Drożdżewicz, Na zakończenie Roku Józefa Mackiewicza, „Znad Wilii”, nr 4(92) z 2022 r., s. 53–54,https://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2023/01/ZW-.
  149. Romuald Mieczkowski, Rok romantyzmu polskiego z litewskimi kontekstami, „Znad Wilii”, nr 1(89), 2022, s. 15.
  150. Jerzy Giedroyc z wizytą u Józefa Mackiewicza, [w:] serwis Booklips 27.02.2022.
  151. Józef Mackiewicz w oczach Romualda Mieczkowskiego, pisarza z Wilna, [w:] Biblioteka Koszykowa [online], YouTube, 10 października 2022.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]