Przejdź do zawartości

Józef Motyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Józef Motyka
Państwo działania

 Polska

Data i miejsce urodzenia

23 marca 1900
Kąclowa

Data i miejsce śmierci

6 lipca 1984
Lublin

Profesor doktor habilitowany nauk przyrodniczych
Specjalność: lichenologia, botanika, florystyka, biogeografia
Alma Mater

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Doktorat

1925 – botanika
Uniwersytet Jagielloński

Habilitacja

1977 – biologia
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Profesura

1960

Polska Akademia Umiejętności
Status

członek

nauczyciel akademicki, badacz
Uczelnia

Uniwersytet Jagielloński

Okres zatrudn.

od 1925 do 1946

Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi

Józef Motyka (ur. 23 marca 1900 Kąclowej koło Grybowa, zm. 6 lipca 1984 w Lublinie) – polski naukowiec, botanik, lichenolog, profesor systematyki roślin i geografii roślin Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W wieku 6 lat rozpoczął naukę w Szkole Powszechnej w Kąclowej, następnie uczęszczał do Gimnazjum w Gorlicach[1], od drugiej klasy uczęszczał do gimnazjum w Tarnowie[2], trzecią klasę kontynuował w I Gimnazjum w Nowym Sączu[3].

W sierpniu 1918 zgłosił się ochotniczo do Legii Studenckiej, w której był cztery miesiące, następnie wrócił do domu. Po zakończeniu I wojny światowej ukończył gimnazjum w Nowym Sączu, gdzie w 1920 zdał maturę. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej w sierpniu 1920 zgłosił się ochotniczo do wojska i został przydzielony do 3 pułku strzelców Podhalańskich w Bielsku, gdzie pełnił służbę w koszarach do listopada, kiedy żołnierzom po maturze udzielono bezterminowego urlopu na czas studiów[4].

Studia rozpoczął na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego na kierunku biologicznym. Zainteresowania botaniką rozwijały się u niego już w czasie nauki w gimnazjum w Gorlicach, zbierał rośliny, robił zielniki na lekcje biologii (historia naturalna). W gimnazjum w Gorlicach jego nauczycielem biologii był Feliks Mieszkowski[5][6]. Motyka opisywał rośliny ze swoich zielników na podstawie PRZEWODNIKA DO OZNACZANIA ROŚLIN W POLSCE DZIKO ROSNĄCYCH Józefa Rostafińskiego[7]. Studia ukończył w 1924, pracę naukową kontynuował na Uniwersytecie Jagiellońskim, będąc asystentem profesora Stanisława Sokołowskiego w Zakładzie Encyklopedii Leśnictwa. W czasie studiów uczęszczał na zajęcia i wykłady z botaniki, gdzie wykładowcą był prof. Władysław Szafer. Szafer skierował jego zainteresowanie w kierunku badania porostów. Ponadto został członkiem Komisji fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności[8]. Motyka, pracując jako asystent prowadził także badania botaniczne w Polsce, poszukując nitrofilnych porostów w Tatrach, Górach Świętokrzyskich i Beskidzie Sądeckim[9]. W 1925 uzyskał doktorat na podstawie rozprawy Gatunek nitrofilnych porostów występujących w Tatrach.

Na podstawie bogatego zbioru zielników, które zgromadził w czasie badań i wypraw terenowych, w 1924 ogłosił dwie rozprawy naukowe: Studia nad florą porostów Tatr. (część I), Porosty zebrane w Dolinie Kościeliskiej. Wyniki badań porostów Tatr przeprowadzonych przez niego opublikowano w „Sprawozdaniu Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie”[10]. Działalność publikacyjną rozpoczął rok wcześniej, pisząc do „Rocznika Pedagogicznego” artykuł Ochrona przyrody w szkole. W celach naukowych i poznawczych w 1926 udał się do Wiednia, Genewy oraz Paryża i Londynu, w 1929 wyjechał do Szwecji, Norwegii i Finlandii, gdzie nawiązywał kontakty z botanikami, analizował materiały zielnikowe tamtejszych ośrodków naukowych.

W 1929 objął stanowisko adiunkta w Ogrodzie Botanicznym we Lwowie, gdzie zajmował się ogrodem oraz prowadził badania flory na Podolu. Jako botanik uzasadniał tworzenie rezerwatów przyrody, których obszary w tym czasie jeszcze nieliczne pozostały w stanie pierwotnym i były naturalnym siedliskiem roślin w Puszczy Karpackiej. W artykule prasowym na podstawie własnych badań i obserwacji flory i szaty roślinnej rezerwatów przyrody w pobliżu Nawojowej i w Gorcach, opisał je słowami: „Tu się okazuje konieczność posiadania rezerwatów. Mają jeszcze rezerwaty jedną nadzwyczaj doniosłą rolę dla przyszłości lasów. Są one żyjącym magazynem nasion drzew i to nasion miejscowych ras, które natura wyhodowała w czasie wielu tysięcy lat i które bez żadnej wątpliwości są najbardziej dla naszych lasów odpowiednie”[11]. Wtedy to Motyka odkrył w rezerwacie im. Władysława Orkana pod Turbaczem wielkich rozmiarów gatunek grzyba granicznik płucnik (Lobaria pulmonaria), który zaliczany jest do porostów, obecnie w Polsce zagrożony wymarciem. Odnalazł także brodaczkę najdłuższą (Usnea longissima), która obecnie jest uznana za wymarłą na terenie Polski[12]. W 1936 jako pierwszy opisał dwa gatunki porostów (Lethariella, Usnea vainioi), które sklasyfikował według zasad nomenklatury botanicznej. W 1938 został powołany na stanowisko kierownika Ogrodzie Botanicznym we Lwowie, gdzie pracował do września 1939. W tym czasie wydał rozprawę naukową pt.Lichenum generis Usnea studium monographicum (1938), w której szczegółowo przedstawił szczegółowe badania 451 gatunków, podgatunków, odmian i form porostów z rodzaju brodaczkaUsnea który występował także w Tatrach i Karpatach. Swoje opracowanie opublikował za własne pieniądze w języku łacińskim, aby z jego badań naukowych mogli korzystać także botanicy z innych krajów[3].

W czasie okupacji sowieckiej we Lwowie Motyka pracował nadal w Ogrodzie Botanicznym we Lwowie, prowadził wykłady i ćwiczenia dla studentów sowieckiego wydziały geograficznego, prowadził także swoje badania naukowe[13]. W czasie okupacji niemieckiej Lwowa Motyka zatrudniał w prowadzonym przez siebie ogrodzie ukrywających się Żydów, m.in. Stanisława Lema z narzeczoną[14]. W 1944 wyjechał ze swoją rodziną do Kąclowej. Po wyzwoleniu Grybowa przez Armię Czerwoną w 1945 pracował jako nauczyciel biologii w Gimnazjum w Grybowie.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1945 powołano na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej na Wydziale Przyrodniczym w Lublinie Katedrę Systematyki i Geografii Roślin, na stanowisko kierownika zakładu powołano Józefa Motykę[15]. W 1946 został mianowany został profesorem. Począwszy od 1946 zainicjował gromadzenie zbiorów zielnikowych osób pracujących naukowo w Katedrze Systematyki i Geografii Roślin w Lublinie, zbiory te były początkiem utworzenia Zielnika Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W 1956 za namową botanika Władysława Szafera, wydał 4 tomy flory porostów obejmujące rodziny: Cladoniaceae, Parmeliaceae, Thelocarpaceae, Umbilicariaceae i Eusneaceae. W 1957 został kierownikiem Pracowni Lichenologii Instytutu Botaniki im. Władysława Szafera, pełnił to stanowisko do 1962.

Od 1964 prowadził badania nad rodzinami porostów Lecanoraceae, których jednak nie ukończył. Przestudiował liczne materiały z zielników botanicznych ośrodków naukowych na świecie, przeanalizował typy nomenklatoryczne dla Lecanora i rodzajów pokrewnych, wyjaśnił rangę wielu taksonów[16]. Z jego inicjatywy w 1965 utworzono Ogród Botaniczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, potrzebę utworzenia którego przedstawił już w 1945 na pierwszym posiedzeniu Rady Wydziału Przyrodniczego[17]. W 1970 przeszedł na emeryturę[18].

Jest autorem czterech podręczników, sześciu monografii i 54 artykułów naukowych. Był członkiem komitetu redakcyjnego serii „Flora Polska – Rośliny zarodnikowe Polski i ziem ościennych”. Badania Józefa Motyki Lecanoraceae ukończyła jego córka, botanik dr Maria Motyka-Zgłobicka[19].

Był jednym z członków założycieli, współorganizatorów Oddziału Lubelskiego Polskiego Towarzystwa Botanicznego[20].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W 2023 ramach projektu „Cichy Memoriał” organizowanym przez stowarzyszenie Grybowska Saga w Kąclowej na deskach stodoły artysta Arkadiusz Andrejkow namalował mural upamiętniający Józefa Motykę[21].

Książki[edytuj | edytuj kod]

  • Motyka, J.; Panycz, T. Rośliny lecznicze i przemysłowe w Polsce — Lwów, Warszawa (1936) — 334 s.
  • Motyka, J. Lichenum generis Usnea studium monographicum — Lublin (1936—1947) — Tomy 1-4[22],
  • Motyka, J. Rozmieszczenie i ekologia roślin naczyniowych na północnej krawedzi zachodniego Podola — Lublin (1947) — 400 s. wyd. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
  • Motyka, J. O zadaniach i metodach badań geobotanicznych — Lublin (1947) — 168 s.
  • Motyka, J. Geobotanika — Warszawa (1953) — 410 s.
  • Motyka, J. Wstęp do biologii. — Lublin (1955) — 265 s.
  • Motyka, J. Wśród roślin wiecznego lata — Warszawa (1962) — 307 s. wyd. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych
  • Motyka, J. Ekologia roślin — Warszawa, (1962) — 454 s.
  • Motyka, J. Hymenelia, Aspicilia, Lecanorella, Protoplacodium, Manzonia — Lublin (1995) — 384 s.
  • Motyka, J. Pinacisca, Lecidorina, Urceolaria, Semilecanora, Paraplacodium, Koerberiella, Lecidora, Pseudoplacodium, Tephromela — Lublin (1996) — 627 s.
  • Motyka, J. Lecanora — Lublin (1996) — 598 s.
  • Motyka, J. Placodium, Squamarina, Harpidium, Trapelina, Mosigia — Lublin (1996) — 160 s.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Na cześć Józefa Motyki nazwano gatunki porostów:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Józef Motyka: Ostatni wykład. Lublin-Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2012, s. 80. ISBN 978-83-63400-05-7.
  2. Motyka 2012 ↓, s. 94.
  3. a b Motyka 2012 ↓, s. 105.
  4. Motyka 2012 ↓, s. 146.
  5. Mieszkowski Feliks, nauczyciel biologi (cyt. „zawiadowca zbiorów przyrodniczych, uczył historyi naturalnej”)
  6. IV SPARWOZDANIE DYREKCYI C. k, Gimnazyum w Gorlicach za rok szkolny 1917/18, Gorlice: FUNDUSZ NAUKOWY Zygmunta Turowicza, 1918, s. 4 [dostęp 2023-09-24] (pol.).
  7. Motyka 2012 ↓, s. 155.
  8. Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności 1924/1925, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności”, 1924/25, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, XXXII [dostęp 2024-01-15] (pol.).
  9. Paweł Czarnota, JAK TO Z POROSTAMI W BESKIDZIE SĄDECKIM BYWAŁO, „Almanach Muszyny wydawca = Wydawnictwo "Almanach Muszyny"”, almanachmuszyny.pl, 2004, s. 190 [dostęp 2023-10-05] (pol.).
  10. Materjały do flory porostów Tatr cz. II, [w:] SPRAWOZDANIE KOMISJI FIZJOGRAFICZNEJ, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1927, s. 47-62 [dostęp 2024-01-31] (pol.).
  11. Józef Motyka, Znaczenie rezerwatu karpackiej puszczy w Gorcach, „Ochrona Przyrody”, rocznik 10/1930, Kraków: Organ Państwowej Rady Ochrony Przyrody, 1930, s. 58-62 [dostęp 2023-11-10] (pol.).
  12. Paweł Czarnota, Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Gorców, „Ochrona Beskidów Zachodnich”, 2010 (3), Pracownia Naukowo-Edukacyjna Gorczańskiego Parku Narodowego, s. 55, ISSN 1896-2900 [dostęp 2024-01-20] (pol.).
  13. Motyka 2012 ↓, s. 227.
  14. Agnieszka Gajewska: Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2021, s. s=144–157. ISBN 978-83-08-07452-7.
  15. Jan Bystrek, Hanna Wójciak: Józef Motyka 1900-1984. Zakład Systematyki i Geografii Roślin, 1985. [dostęp 2023-12-08]. (pol.).
  16. Urszula Bielczyk, Lucyna Śliwa, C: PRACOWNIA LICHENOLOGI, [w:] Konrad Wołowski (red.), Historia badań i rozwoju Instytutu Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk (1953-2012), wyd. 2013, PRACOWNIA LICHENOLOGII, Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk, 2013, s. 177-206, ISBN 978-83-62975-17-4 [dostęp 2024-01-15] (pol.).
  17. Elżbieta Teske, Ogród Botaniczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, [w:] Ogród Botaniczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, „Wiadomości Uniwersyteckie”, Rok 6 (7/1996), UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ, s. 15-17, ISSN 1233-216X [dostęp 2024-01-11] (pol.).
  18. Piotr Köhler, Zarys Zielnika Roślin Naczyniowych Lubelszczyzny Zakładu Systematyki Roślin Istytytu Bilogii UCS w Lublinie, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 52/1, Kraków: Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk, 2007, s. 192, ISSN 0023-589X [dostęp 2023-11-18] (pol.).
  19. Maria Motyka-Zgłobicka, Wojciech Zgłobicki, Atlas typów nomenklatorycznych rodziny Lecanoraceae z herbarium LBL-L, wyd. 2002, wydawnictwo.umcs.eu, ISBN 83-227-1970-1 [dostęp 2023-09-27] (pol.).
  20. Oddział Lubelski [online], pbsociety.org.pl [dostęp 2024-01-17] (pol.).
  21. Anna Boruch: Profesor Józef Motyka. W: Kamil Kmak: Cichy Memoriał. Wyd. I. Rzeszów: Libra, s. 120-127. ISBN 978-83-66699-59-5.
  22. http://dlibra.umcs.lublin.pl/Content/30303/czas4053_1_1946_1947_9.pdf PDF, (język francuski)
  23. Ramalina motykana nova sp., nowy gatunek porostu odkryty na Suwalszczyźnie. dlibra.umcs.lublin.pl. [dostęp 2024-01-31]. (pol.).
  24. Consortium of Lichen Herbaria. lichenportal.org. [dostęp 2024-01-31]. (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Motyka, „Ostani wykład”, Lublin-Poznań: wyd. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2012, ISBN 978-83-63400-05-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]