Język aramejski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
ܠܫܢܐ ܐܪܡܝܐ
Obszar Armenia, Azerbejdżan, Iran, Irak, Izrael, Palestyna, Gruzja, Liban, Syria
Liczba mówiących ok. 445 tys.
Klasyfikacja genetyczna Języki afroazjatyckie
 Języki semickie
  Północno-zachodnie
   Język aramejski
Pismo/alfabet aramejskie
Kody języka
ISO 639-1
ISO 639-2 arc
ISO 639-3 arc
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku aramejskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka aramejskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-aramejski online

Język aramejski (aram. ܐܪܡܝܐ – Ārāmāyâ, hebr. ארמית – Arāmît) – język z grupy semickiej, używany na Bliskim Wschodzie od II tysiąclecia p.n.e. do czasów dzisiejszych.

Historia[edytuj]

Języka tego używali początkowo jedynie Aramejczycy, ale na początku I tysiąclecia p.n.e. rozpowszechnił się na całym Bliskim Wschodzie stając się tamtejszym lingua franca. Sukces tego języka był w dużej mierze zasługą asyryjskich władców, którzy swoimi przesiedleniami rozproszyli Aramejczyków po asyryjskim imperium. Drugim, może nawet istotniejszym, czynnikiem było zaadaptowanie przez Aramejczyków pisma fenickiego, które jako prostsze zaczęło błyskawicznie wypierać pismo klinowe. W połowie VIII w. p.n.e. aramejski stał się drugim obok akadyjskiego oficjalnym językiem Asyrii. Gdy około 500 roku p.n.e. Persowie poszukiwali języka zrozumiałego dla wszystkich mieszkańców ich rozległego imperium, wybrali aramejski.

Pod koniec pierwszego tysiąclecia p.n.e. aramejski dominował już zdecydowanie. Język sumeryjski był już martwy. Hebrajskiego używano coraz rzadziej i w coraz węższych kręgach, przede wszystkim w liturgii[1], akadyjski wymierał, a greki i perskiego używały tylko elity. Od Iranu aż po Egipt w mowie i piśmie większość ludności używała aramejskiego.

Współczesny stan badań nie daje nam pewności czy Jezus i jego uczniowie używali na co dzień język aramejskiego czy hebrajskiego[2]. Aramejski, jakim posługiwano się na terenie Palestyny posiadał swoje dialekty: galilejski oraz judejski. Różnice wynikały z religijnej separacji Żydów i Samarytan[3][4].

Po aramejsku spisane są niektóre fragmenty Starego Testamentu (Ezd 4,8−6,18; 7,12−26; Dn 2,4b−7,28; Jr 10,11; Rdz 31,47). Poza tym hebrajski biblijny odznacza się wieloma naleciałościami z aramejskiego (na poziomie ortograficznym, fleksyjnym, gramatycznym czy składniowym). Być może niektóre księgi Nowego Testamentu zostały początkowo spisane po aramejsku, nie ma na to jednak żadnych dowodów, dlatego za tekst oryginału Nowego Testamentu uznaje się język grecki koine.

Manuskrypt z IX wieku zawierający homilie Chryzostoma do Ewangelii wg św. Jana

Jego dominację zakończyły podboje arabskie. Nowi władcy upowszechnili bardzo szybko pokrewny aramejskiemu język arabski, który przejął rolę bliskowschodniego lingua franca. Współcześnie język aramejski jest używany w życiu codziennym w trzech miejscowościach: Maalula, Bahha i Gub Adin[potrzebny przypis].

Etapy rozwoju[edytuj]

Kolejne odkrycia weryfikowały i pozwalały rozwijać poszczególne teorie na temat etapów rozwoju tego języka. Wielu współczesnych uczonych uznaje podział etapów rozwoju języka aramejskiego zaproponowany przez J.A. Fitzmyera[5]:

  • staroaramejski (mniej więcej 925−700 r. p.n.e.) − zaświadczony w inskrypcjach, grafitti, ostrakach itd., odnalezionych na terenie północnej Syrii, górnej Mezopotamii oraz północnej Palestyny.
  • aramejski oficjalny (imperialny, standardowy) (mniej więcej 700−200 r. p.n.e.) − nie tylko wersja bardzo ujednolicona, ale także szeroko rozpowszechniona pod względem geograficznym: od Egiptu, przez Palestynę, Syrię aż po Azję Mniejszą oraz Asyrię, Babilonię i Armenię. Zawarty zarówno w listach, umowach, dziełach literackich, jak i inskrypcjach na różnych materiałach. Do tego okresu przypisuje się także aramejski ksiąg Ezdrasza i Daniela.
  • średnioaramejski (mniej więcej 200 r. p.n.e. − 200 r. n.e.) − zwykle dzielony na 2 główne odmiany geograficzne: Palestyna i Arabia (dialekty: nabatejski, qumrański, Murabbaat, inskrypcje różnych ossuariów czy grobowców, aramejskie słowa zachowane w greckich tekstach NT czy Józefa Flawiusza, tzw. listy Bar Kochby) oraz Syria i Mezopotamia (dialekty: palmyreński, Edessa, Hatra)
  • późnoaramejski (mniej więcej 200−700 r. n.e.) − zaznacza się w nim wyraźny podział na grupę wschodnią i zachodnią. podobnie jak średnioaramejski dzieli się na 2 grupy: zachodnią i wschodnią. Grupa zachodnia obejmuje odmianę judeo-palestyńską (w którym spisano Talmud Palestyński, żydowskie midrasze i targumy), samarytańską (język sakralnej literatury Samarytan) oraz chrześcijańską syro-palestyńską. Grupa wschodnia obejmuje język syryjski (później dzielący się na wersję zachodnią i wschodnią), język sakralnej literatury mandejskiej oraz aramejski talmudyczny-babiloński (język Talmudu Babilońskiego)[6].
  • dialekty nowoaramejskie (aramejski współczesny) − istnienie potwierdzone od XVI wieku, wciąż mówione w niektórych rejonach Syrii, Iranu, Iraku (pojedyczne wioski)

Cechy językowe[edytuj]

Ponieważ aramejski używany jest nieprzerwanie od trzech tysięcy lat na ogromnym obszarze, trudno wskazać cechy wspólne wszystkim jego odmianom. Do takich cech należą m.in.:

  • przejście n > r w porównaniu do innych języków semickich (jak np. w słowach oznaczających „syn” i „dwa”)
  • wypadnięcie początkowego alef w słowie oznaczającym „jeden”
  • rodzajnik określony sufigowany (א)
Cechy szczególne języka aramejskiego
Zjawisko Język hebrajski Język arabski Język syryjski
"syn" ben 'ibn bar
"dwa" šnayīm 'ithnāni tərēn
"jeden" 'eḥad wāḥid ḥaḏ
rodzajnik has-sēfer 'al-kitābu sefr-ā

Pismo[edytuj]

W starożytności język aramejski zapisywany był alfabetem aramejskim. Współcześnie niektóre dialekty nowoaramejskie wciąż korzystają z pisma syryjskiego, inne zapisywane są w alfabecie hebrajskim. W latach 30. XX wieku w Związku Radzieckim podjęto próbę zapisu jednego z dialektów nowoaramejskich pismem łacińskim.

Bibliografia[edytuj]

  • P. Nowicki. Język aramejski. Akademia Teologii Katolickiej: Warszawa 1964.
  • F. Rosenthal. An Aramaic handbook. Harrassowitz: Wiesbaden 1967.
  • M. Parchem, Biblijny język aramejski: gramatyka, kompletne preparacje, słownik (Biblica et Judaica, 5), Wydawnictwo "Bernardinum": Pelplin 2016.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Współczesne badania coraz częściej poddają w wątpliwość, jak uważano przed długi czas, wczesne całkowite wymarcie języka hebrajskiego. Mamy świadectwa używania języka hebrajskiego jako mówionego (jednocześnie z aramejskim) przynajmniej do II w. n.e. Por. J. M. Grintz, Hebrew as the spoken and written language in the last days of the Second Temple, JBL 79 (1960), 32-47.
  2. Por. Jan Joosten, Aramaic or Hebrew behind the Greek Gospels?; H. Birkeland, The Language of Jesus, (Oslo 1954). Według Wrighta nie wyklucza się zarameizowanej ludowej wersji hebrajskiego: G. E. Wright, Biblical Archaeology, 1962, s. 243
  3. George M. Lamsa, Holy Bible from the Ancient Eastern Text, Harper&Row, 1985, s. VII
  4. The Jewish Encyclopedia, Vol. II
  5. Joseph A. Fitzmyer, The Phases of the Aramaic Language, in: A Wandering Aramean: Collected Aramaic Essays (Society of Biblical Literature. Monograph series 25; Missoula, MT: Scholars Press, 1979), 57-84.
  6. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać MarcinM. Majewski MarcinM., Klasyfikacja języków semickich, J.J. Uliasz (red.), „Studia Leopoliensia”, 4 (2011), Materiały z międzynarodowego sympozjum w Lwowie-Brzuchowicach; licencja CC-by 3.0, 2011, s. 137-155 [dostęp 2016-07-13] [zarchiwizowane z adresu] (pol.).