Język czuh

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Język chuj)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Czuh
Obszar Gwatemala (Huehuetenango), Meksyk (Chiapas)
Liczba mówiących 30–50 tys.
Pismo/alfabet łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
Ethnologue 5 rozwojowy
Kody języka
ISO 639-2 nyn
Kod ISO 639-3 cac
IETF cac
Glottolog chuj1250
Ethnologue cac
WALS chj
Dialekty
ISO 639-3: cnm – chuj de San Mateo Ixtatán
ISO 639-3: cac – chuj de San Sebastián Coatán
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język czuh (hiszp. idioma chuj, IPA: [ʧuːx]) – język majański, używany przez Indian z plemienia Czuh w Gwatemali i Meksyku. Z punktu widzenia typologii jest to język polisyntetyczny.

Istnieją dwa blisko spokrewnione języki noszące tę nazwę:

  • czuh z San Mateo Ixtatán (czuh z Ixatan, oryg. chuj de San Mateo Ixtatán, Chapai) – szacuje się, iż w Gwatemali posługuje się nim ponad 22 tysiące osób, zaś w Meksyku ponad 9 tysięcy osób.
  • czuh z San Sebastián Coatán (czuh południowy, oryg. chuj de San Sebastián Coatán) – szacuje się, iż w Gwatemali używa go ponad 19 tysięcy osób.

Gramatyka

Fonologia[1]

Samogłoski
przednie centralne tylne
przymknięte i u
półprzymknięte e o
otwarta a
Spółgłoski
dwuwargowe dziąsłowe podniebienne tylnojęzykowe języczkowa krtaniowa
płucna implozywna płucna ejektywna płucna ejektywna płucna ejektywna płucna
zwarte p ɓ t k ʔ
szczelinowe v s ʃ χ
zwarto-szczelinowe t͡s t͡sʼ t͡ʃ t͡ʃʼ
nosowe m n ŋ
aproksymanty l j
drżąca r

Ortografia[2][3]

zapis ortograficzny IPA przykład tłumaczenie
a /a/ atzʼam sól
/ɓ/ bʼeyi spacerować
ch /t͡ʃ/ chich zając
chʼ /t͡ʃʼ/ chʼal nić
e /e/ ewi wczoraj
i /i/ ix kobieta
j /χ/ jun jeden
k /k/ kukay robaczek świętojański
// kʼatzitz drewno opałowe
l /l/ lolonel słowo
m /m/ much ptak
n /n/ nun rodzic
nh /ŋ/ nhabʼ deszcz
o /o/ okʼ stopa
p /p/ pat dom
r /r/ retet dzięcioł
s /s/ sak biały
t /t/ tut fasola
// tʼoy miękki
tz /t͡s/ tzatz twardy
tzʼ /t͡sʼ/ tzʼiʼ pies
u /u/ unin dziecko
w /v/ winak mężczyzna
x /ʃ/ xanhap but
y /j/ yax zielony
ʼ /ʔ/ ʼonh avokado

Litera <h> poprzedzająca samogłoskę na początku wyrazu oznacza, że wyraz zaczyna się od samogłoski, a nie od zwarcia krtaniowego.

Przykłady słownictwa (dialekt z San Mateo Ixtatán)

  • pat = dom
  • ix = kobieta
  • winak = mężczyzna
  • unin = dziecko
  • wa’il = tortilla
  • ixim = kukurydza
  • tut = fasola
  • pajich = pomidor
  • k’u = słońce
  • nhab’ = deszcz
  • ik’ = wiatr/powietrze
  • asun = chmura

Liczebniki od 1 do 10

San Mateo Ixtatán / San Sebastián Coatán

  1. Ju’un / Jun[4]
  2. Cha’ab’ / Cha’ab’/chab’
  3. Oxe’ / Oxe’
  4. Chanhe’ / Chanhe’
  5. Hoye’ / Ho’e’
  6. Wake’ / Wake’
  7. Huke’ / Huke’
  8. Wajxake’ / Wajxke’
  9. B’alunhe’ / B’alnhe’
  10. Lajunhe’ / Lajnhe’

Przypisy

  1. Cristina Buenrostro, Chuj de San Mateo Ixtatán., Mexico City: El Colegio de México, 2009 (hiszp.).
  2. Stzolalil Sloloni-Spaxtini Hebʼ Chuj, ALMG, 2007, p. 66
  3. Nicholas A. Hopkins, A dictionary of the Chuj (Mayan) language., Florida: Jaguar Tours, 2012 (ang.).
  4. Stzolalil Sloloni-Spaxtini Heb’ Chuj, ALMG, 2007, s. 145.

Bibliografia