Język guugu yimithirr

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Guugu yimithirr
Obszar Australia, Queensland, Hopevale
Liczba mówiących 200–300
Pismo/alfabet łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
UNESCO 2 wrażliwy
Ethnologue 6b zagrożony
Kody języka
ISO 639-2 aus
Kod ISO 639-3 kky
IETF kky
Glottolog gugu1255
Ethnologue kky
WALS guu
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język guugu yimithirr[a]język australijski, mowa macierzysta ludu Guugu Yimithirr z północnego Queensland. Obecnie większość jego użytkowników żyje w misji w Hopevale.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Słowo guugu oznacza „mowa, język”. Yimithirr (albo yumuthirr) oznacza „posiadanie yimi”, a samo yimi to słowo oznaczające „to”, a więc yimithirr oznacza „posiadanie tego”. Używanie słowa yi(mi) w znaczeniu „to" wyróżniało lud Guugu Yimithirr na tle ludów australijskich. Element guugu i zwyczaj nazewniczy oparty na pewnym słowie wyróżniającym można znaleźć w wielu innych językach.

Nazwa ta występuje w wielu innych wariantach zapisu, m.in.: gogo-yimidjir, gugu-yimidhirr, gugu yimithirr, guugu yimidhirr, guguyimidjir (używana w publikacjach Ethnologue), gugu yimijir, kukuyimidir, koko imudji, koko yimidir, kuku jimidir, kuku yimithirr i kuku yimidhirr.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Pierwotne terytorium funkcjonowania języka guugu yimithirr było ograniczone: na północy przy ujściu rzeki Jeanniejęzykiem guugu nyiguudji, na południu przy rzece Annanjęzykiem guugu yalandji, na zachodzie językiem guugu warra (dosłownie „zła mowa”) lub językiem lama-lama. Współczesne miasto Cooktown znajduje się w obrębie tego terytorium.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Guugu yimithirr pierwotnie składał się z kilku dialektów, ale nawet nazwy większości z nich nie są już obecnie znane. Obecnie wyróżnia się dwa główne dialekty: dialekt przybrzeżny nazywany dhalundirr (z morzem) i dialekt śródlądowy nazywany waguurrga (z zewnątrz). Misja używa dialektu przybrzeżnego do tłumaczenia hymnów i opowieści biblijnych, więc część jego słów obecnie ma religijne znaczenia, których odpowiedników brakuje w dialekcie śródlądowym.

Historia[edytuj | edytuj kod]

James Cook

W 1770 r. guugu yimithirr stał się pierwszym językiem Aborygenów, który został zapisany, kiedy porucznik (później kapitan) James Cook i jego załoga zanotowali słowa, podczas gdy ich statek Endeavour był reperowany po znalezieniu się na mieliźnie Wielkiej Rafy Koralowej. Joseph Banks opisuje ten język jako „zupełnie inny od języka Wyspiarzy, brzmi bardziej z angielska z jego lekką surowością, której nie można nazwać ochrypłością”.

Zapisano następujące słowa:

Fonetyka i fonologia[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

przednie tylne
zamknięte i iː u uː
otwarte a aː

Krótkie /u/ może być rozumiane jako niepełne [ɯ], a nieakcentowane /a/ może być zredukowane do [ə].

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

dwuwargowe miękkopodniebienne podniebienne zębowe dziąsłowe z retrofleksją
zwarte b ɡ ɟ d ɖ
nosowe m ŋ ɲ n ɳ
boczne l
drżące r ɻ
półotwarte w j

Spółgłoski zwarte są najczęściej bezdźwięczne i nieprzydechowe początkowo i po krótkich samogłoskach, a dźwięczne po spółgłoskach i długich samogłoskach.

Spółgłoski z retrofleksją [ɖ ɳ] mogą nie być pojedynczymi fonemami, ale skupiskiem /ɻd ɻn/. Jednakże jest co najmniej jedno słowo, które dla starszych użytkowników, ma wyraźną początkowo-słowną retrofleksję: „biec”, które jest [ɖudaː] lub [ɖuɖaː].

Spółgłoska /r/ jest normalnie spółgłoską uderzeniową [ɾ], ale może być drżącą w stanowczej mowie.

Fonotaktyka[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie słowa, z wyjątkiem paru wtrąceń, zaczynają się od spółgłoski. Spółgłoska może być zwarta, nosowa lub półotwarta (to jest /l r ɻ/ nie pojawiają się na początku).

Słowa mogą kończyć się i samogłoską, i spółgłoską. Dozwolone spółgłoski kończące słowo to /l r ɻ j n /.

W obrębie słów mogą występować każde spółgłoski, tak samo jak gromada do trzech spółgłosek, które nie mogą być początkowymi lub końcowymi.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Jak w wielu australijskich językach, guugu yimithirr ma biernikową morfologię zaimków, podczas gdy inne rzeczowniki mają ergatywną morfologię. To znaczy, że słowo nieprzechodnie ma taką samą formę podmiotu jak słowo przechodnie, jeśli podmiot jest zaimkiem, ale takiej samej formy jak dopełnienie słowa przechodniego.

Bez względu na to rzeczowniki lub zaimki są używane, najczęstszy szyk zdania to Podmiot Dopełnienie Orzeczenie.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Funkcjonuje wiele innych wariantów nazwy, zob. sekcja „Etymologia nazwy”)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Joseph Banks: The Endeavour journal of Joseph Banks, 1768–1771. 1962. (ang.)
  • Gavan Breen. A re-examination of Cook's Gogo-Yimidjir word list. „Oceania”. 1 (41), s. 28–38, 1970 (ang.). 
  • James Cook: The Journals of Captain James Cook. Cambridge: Cambridge University Press, 1955. (ang.)
  • R. M. W. Dixon: Australian Languages: Their Nature and Development. Cambridge: Cambridge University Press, 2002. (ang.)
  • John B. Haviland. A last look at Cook's Guugu-Yimidhirr wordlist. „Oceania”. 3 (44), s. 216–232, 1974 (ang.). 
  • Guugu Yimidhirr Sketch Grammar. W: John B. Haviland: Handbook of Australian Languages Vol I. 1979, s. 26–180. (ang.)
  • John B. Haviland. The life history of a speech community: Guugu Yimidhirr at Hopevale. „Aboriginal History”, s. 170–204, 1985 (ang.). 
  • Richard Phillips, Sidney H. Ray. Vocabulary of Australian Aborigines in the neighbourhood of Cooktown, North Queensland. „The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, s. 144–147, 1898. DOI: 10.2307/2842861 (ang.). 
  • Walter E. Roth: The structure of the Koko-Yimidir language. Brisbane: Government Printer, 1901. (ang.)
  • G. H. Schwarz: Order of service and hymns. Brisbane: Watson, Ferguson, 1946. (ang.)
  • Jan Daniel de Zwaan: A preliminary analysis of Gogo-Yimidjir. Canberra: Australian Institute of Aboriginal Studies, 1969. (ang.)
  • Jan Daniel de Zwaan. Two studies in Gogo-Yimidjir. „Oceania”. 3 (39), s. 198–217, 1969 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]