Etnolekt hałcnowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Język hałcnowski)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aljznerisch (altsnerisch)
Obszar Polska (Hałcnów, dziś Bielsko-Biała)
Liczba mówiących język wymarły
Klasyfikacja genetyczna * Języki indoeuropejskie
 * Języki germańskie
  * Zachodniogermańskie
   * Etnolekt hałcnowski
Pismo/alfabet łacińskie
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata





Strona tytułowa wydanego w 1860 zbioru hałcnowskich wierszy

Etnolekt hałcnowski (nazwa własna: aljznerisch/altsnerisch „hałcnowski” lub päuersch „chłopski”) – wymarły etnolekt z grupy języków germańskich, którym przed 1945 rokiem posługiwali się niemieccy mieszkańcy wsi Hałcnów, obecnej dzielnicy Bielska-Białej.

Jedna z dwóch – obok pokrewnego etnolektu wilamowskiego – gwara dawnej bielsko-bialskiej wyspy językowej, która wykształciła swój mikrojęzyk literacki. Jego twórcą był poeta Karl Olma (1914–2001), tworzący też pod pseudonimem Michael Zöllner.

W sierpniu 2013 r. na terenie Bielska-Białej mieszkało jeszcze osiem osób znających hałcnowski, najstarsza z nich miała około 90 lat, najmłodsza 75. Osoby posługujące się niegdyś tą mową można spotkać również wśród żyjących jeszcze wysiedlonych na terenie RFN i Austrii.

Rzekomą praojczyzną hałcnowian jest dolnofrankońskie miasto Alzenau, ktorego nazwa brzmi podobnie do Alzen, niemieckiej nazwy Hałcnowa (gwarowo Alza). Legenda ta została spopularyzowana w poezji Karla Olmy (tekst hałcnowski wraz z tłumaczeniem na standardowy niemiecki oraz polski):

De jeschta Ajlzner

Vu Alzenaa em Fränkischa met Bow an Kejnd, met Fad an Rejnd, de Schles ganz düöchj wie Schnepf an Schtüöchj sän se gezünj, bi se verlüönj em Bajgsgehelz ne wäjt vu Beltz de Wanderlost...

Die ersten Alzner

Von Alzenau im Fränkischen mit Weib und Kind, mit Pferd und Rind, Schlesien ganz durch wie Schnepfe und Storch sind sie gezogen, bis sie verloren im Berggehölz nicht weit von Bielitz die Wanderlust...

Pierwsi hałcnowianie

Z Alzenau we Frankonii z niewiastą i dzieckiem, z koniem i bydlęciem, przez cały Śląsk jak słonka i bocian się przemieszczali, aż stracili w górskim lesie niedaleko od Bielska ochotę do wędrówki...

W 1958 roku miasto Alzenau to objęło patronat nad hałcnowianami, którzy po wojnie zostali zmuszeni do opuszczenia swoich rodzinnych stron. W dokumencie potwierdzającym nadanie patronatu napisano, że dzięki temu wydarzeniu „powstał idealny pomost między ich małą ojczyzna, a ojczyzną ich praprzodków”.

Przykładowe hałcnowskie zdania w zapisie autorstwa Marka Dolatowskiego[1]:

hałcnowski niemiecki polski
Ech von ü Bülts-Biala. Ich wohne in Bielitz-Biala. Mieszkam w Bielsku-Białej.
'S ret scho nimant altsnerisch. Es redet niemand mehr alznerisch. Nikt już nie mówi po hałcnowsku.
Mei bohf hot näunundzibtsik iühr. Meine Frau ist neunundsiebzig Jahre alt. Moja żona ma siedemdziesiąt dziewięć lat.

Przypisy

  1. Tomasz Wicherkiewicz, Fryderyk Hanusz, Józef Jancza, Marek Dolatowski: Słowniczek polsko-hałcnowski (pol.). Dziedzictwo językowe Rzeczpospolitej, 2016. [dostęp 2016-08-14].

Bibliografia[edytuj]

  • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Hałcnowski i bielsko-bialska wyspa językowa (pol. • ang.). W: Dziedzictwo językowe Rzeczpospolitej [on-line].
  • Michael Zöllner: Alza: wu de Putter wuor gesalza. Gedichte und Lieder einer untergehenden Mundart. Oberschlesischer Heimatverlag, 1989. ISBN 978-3-87-595281-0. (niem.)
  • Karl Olma: Heimat Alzen. Versuch einer Chronik über 550 Jahre bewegter Geschichte. Alzenau: Heimatgruppe Bielitz-Biala e.V., Zweiggruppe Alzen, 1983, s. 189. (niem.)
  • Gerhard Wurbs: Die deutsche Sprachinsel Bielitz-Biala. Eine Chronik. Wien: 1981, seria: Eckartschriften (79). (niem.)