Język hebrajski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
עברית
Obszar Izrael i inne
Liczba mówiących 5 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki afroazjatyckie
Pismo/alfabet hebrajskie
Status oficjalny
język urzędowy Izrael
Regulowany przez Akademia Języka Hebrajskiego
Kody języka
ISO 639-1 he
ISO 639-2 heb
SIL HBR
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku hebrajskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka hebrajskiego
Słownik hebrajsko-polski, polsko-hebrajski online

Język hebrajski (hebr. עִבְרִית, trb. iwrit) – język z grupy kananejskiej języków semickich północno-zachodnich, należących do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany alfabetem hebrajskim.

Etapy rozwoju[edytuj]

Powstanie[edytuj]

Istnieją różne szczegółowe teorie. Najprawdopodobniej Izraelici przynieśli na tereny Kanaanu jeden z dialektów języka staroaramejskiego, który z czasem uległ zmieszaniu z różnymi formami miejscowymi (kananejskimi).

Ten etap bywa nazywa „wczesną poezją”. Najstarsze teksty to:

  • Pieśń Debory (Sdz 5)
  • Pieśń Mojżesza (Wj 15)

Niektórzy zaliczają do tej grupy także poematy Rdz 49 i Pwt 33. Jeszcze szersza klasyfikacja (rzadziej akceptowana) uwzględnia również Lb 23–24, Pwt 32, 1Sm 2, 2Sm 22 (= Ps 18) oraz niektóre psalmy (Ps 29; 68; 72; 78)[1][2].

Okres Pierwszej Świątyni (do 586 r. p.n.e.)[edytuj]

Tak zwany „standardowy hebrajski biblijny”. W tym czasie był to język przede wszystkim administracji, nauki i literatury. Dlatego też cechuje go w tym okresie względna stabilność.

Miejsce j. hebrajskiego na schemacie historii rozwoju pisma alfabetycznego na obszarze Bliskiego Wschodu w okresie od 1800 r. p.n.e. do 700 r. n.e.

Najstarsze świadectwa pozabiblijne z tego okresu to:

Teksty biblijne z tego okresu to:

Okres niewoli babilońskiej[edytuj]

Na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. zdecydowanie zmienia się sytuacja językowa na starożytnym Bliskim Wschodzie - lingua franca staje się coraz popularniejszy język aramejski (najpierw jako język dyplomacji, a później także potoczny język ludów podbitych przez Asyrię i Babilonię). To samo dotyczy Izraela - gdy elity intelektualne Izraela zostają uprowadzone na wygnanie, coraz trudniej strzec tradycji języka.

Wyparty z życia codziennego hebrajski rozwija się w tym czasie jako język literacki[1][2].

Średniohebrajski[edytuj]

Tak zwany „późny hebrajski biblijny”. To okres rozwoju języka po powrocie z niewoli babilońskiej.

Przykłady tego okresu rozwoju języka to:

Między IV a II wiekiem p.n.e. alfabet hebrajski przyjmuje postać pisma kwadratowego w miejsce wcześniej używanego alfabetu fenickiego[3].

Pozostaje kwestią otwartą i sporną, czy Jezus i jego uczniowie mówili po hebrajsku czy aramejsku. Współczesny stan badań nie daje nam pewności na ten temat[4].

Nowohebrajski (misznaicki)[edytuj]

Całkowite wyjście z użycia języka hebrajskiego jako języka potocznego w Palestynie dokonało się prawdopodobnie dopiero na przełomie II i III w. n.e.[a].

Hebrajski pozostaje w użyciu jako język literacki religijny. Powstają w nim Targumy, Midrasze, żydowskie komentarze do Pisma Świętego. Hebrajski w nich używany według niektórych badań jest kolejnym etapem rozwojowym innego dialektu od tego najlepiej nam znanego z Biblii.

Jako język martwy hebrajski podlega następnie wielu przemianom: zmienia się jego składnia, wielki wpływ na słownictwo mają najpopularniejsze w tym czasie: greka i łacina.

W życiu codziennym Żydzi posługiwali się innymi językami, początkowo aramejskim, później w diasporze głównie jidysz (aszkenazyjczycy), ladino – dżudezmo (sefardyjczycy) bądź arabskim.

Średniowieczny[edytuj]

Język tekstów rabinicznych, który istniał jedynie w formie pisanej.

W IX-X wieku uczeni hebrajscy, tzw. masoreci, żyjący w Tyberiadzie, udoskonalili system zapisu języka hebrajskiego, dodając do manuskryptów biblijnych znaki samogłoskowe-akcentowe[5].

W X wieku żydowski uczony Saadia ben Josef tworzy pierwszy słownik i podręcznik gramatyki języka hebrajskiego. Z czasem powstają kolejne opracowania.

Współczesny (od 1881 r.)[edytuj]

Pod koniec XIX wieku, dzięki staraniom m.in. Eliezera ben Jehudy, okrzykniętego „wskrzesicielem hebrajszczyzny” (hebr. מחייה השפה העברית), powstała nowoczesna wersja języka hebrajskiego, który od chwili powstania państwa Izrael w 1948 roku jest oficjalnie językiem urzędowym tego kraju. Obecnie posługuje się nim ok. 5,3 mln ludzi[6] (według niektórych szacunków, uwzględniających także Arabów izraelskich oraz Izraelczyków żyjących na emigracji, liczba użytkowników języka hebrajskiego może dziś sięgać nawet 8 mln).

Fonetyka[edytuj]

Fonetyka współczesnego języka hebrajskiego jest oparta na historycznej wymowie sefardyjskiej[7]. Wymowa ta cechuje się zanikiem (pod wpływem języków indoeuropejskich) typowo semickich spółgłosek gardłowych i emfatycznych.

Spółgłoski[edytuj]

Dwu-
wargowe
Wargowo-
-zębowe
Dziąsłowe Za-
dziąsłowe
Pod-
niebienne
Miękko-
podniebienne
Języcz-
kowe
Krta-
niowe
Zwarte p b t d k g ʔ
Szczelinowe f v s z ʃ χ ʁ h
Zwarto-
-szczelinowe
ʦ
Nosowe m n
Boczne l
Półsamogłoski j

Samogłoski[edytuj]

We współczesnym hebrajskim izraelskim istnieje pięć podstawowych samogłosek: [a], [o], [u], [e], [i]. Mogą one być długie lub krótkie, choć w wymowie współczesnej iloczas najczęściej nie jest zachowywany. W języku hebrajskim nie ma dyftongów. Samogłoski zazwyczaj nie są zapisywane w żaden sposób (wyjątki: matres lectionis, zapisywane spółgłoskami: he, waw, jud, alef); zrozumienie i poprawny odczyt zdania wymagają znajomości słownictwa i/lub zasad gramatycznych rządzących słowotwórstwem. W Torze tradycyjnie stosuje się masorecki system zapisu samogłosek, któremu we współczesnym hebrajskim odpowiada następująca wymowa samogłosek:

  • [a] – patach (אַ), chatef patach (אֲ) lub – o ile nie jest to sylaba zamknięta nieakcentowana – kamac (אָ)
  • [o] – cholem (אֹ), cholem male (אוֹ) lub – w sylabie zamkniętej nieakcentowanej – kamac (אָ); ewentualnie chatef kamac (אֳ)
  • [u] – kubuc (אֻ) lub szuruk (אוּ)
  • [e] – cere (אֵ), cere male (אֵי), segol (אֶ), segol male (אֶי) lub chatef segol (אֱ)
  • [i] – chirik (אִ) lub chirik male (אִי)

Gramatyka[edytuj]

Źródło[8]

Podobnie jak inne języki semickie, hebrajski bazuje na rdzeniach trójspółgłoskowych, zwłaszcza w zakresie koniugacji. W porównaniu z językiem arabskim hebrajski jest jednak o wiele bardziej analityczny – np. zupełnie zatracił odmianę rzeczownika przez przypadki. W składni współczesnego hebrajskiego zauważalne są wpływy słowiańskie (mówi się nawet o hebrajskim jako języku mieszanym), takie jak przesunięcie szyku zdania z VSO do SVO, choć szyk VSO jest wciąż spotykany w tekstach charakteryzujących się wysokim rejestrem stylistycznym.

Rzeczowniki dzielą się ze względu na rodzaj na męskie i żeńskie oraz mogą występować w liczbie pojedynczej, mnogiej i (rzadko) podwójnej. W klasycznym hebrajskim zamiast czasów występowały jedynie aspekty (dokonany/niedokonany), we współczesnym hebrajskim wykształcił się system czasów (przeszły, teraźniejszy, przyszły), choć część językoznawców preferuje kontynuowanie podziału na aspekty. Funkcję czasownika w czasie teraźniejszym pełni imiesłów. W języku hebrajskim występują zdania imienne.

Uwagi

  1. Współczesne badania coraz częściej podają w wątpliwość, jak uważano przed długi czas, bardzo wczesne całkowite wymarcie języka hebrajskiego. Mamy świadectwa używania języka hebrajskiego jako mówionego (jednocześnie z aramejskim) przynajmniej do II wieku n.e. Por. J.M. Grintz, Hebrew as the spoken and written language in the last days of the Second Temple, JBL 79 (1960), 32-47.

Przypisy

  1. a b c Krzysztof Siwek: Biblijny język hebrajski. Warszawa: Verbinum, 2013, s. 15-20. ISBN 978-83-7192-459-0.
  2. a b c J. Kaltner, S. L. McKenzie (pod red.), Beyond Babel. A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages, SBL, Atlanta 2012. ISBN 1-58983-035-0.
  3. Thomas O. Lambdin: Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012, s. 31-32. ISBN 978-83-7702-518-5.
  4. Jan Joosten, Aramaic or Hebrew behind the Greek Gospels?; H. Birkeland, The Language of Jesus, (Oslo 1954). Według Wrighta nie wyklucza się zarameizowanej ludowej wersji hebrajskiego: G.E. Wright, Biblical Archaeology, 1962, s. 243.
  5. Thomas O. Lambdin: Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012, s. 18-19. ISBN 978-83-7702-518-5.
  6. Hebrew (ang.). ethnologue.com. [dostęp 2013-10-11].
  7. Ashkenazic and Sephardic Hebrew
  8. Spreafico Ambrogio (tł. pol. Bazyliński Stanisław) Deiana Giovanni,: Wprowadzenie do hebrajszczyzny biblijnej. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 2001. ISBN 83-85260-25-0.

Linki zewnętrzne[edytuj]