Język hebrajski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
עברית
Obszar Izrael i inne
Liczba mówiących 5 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki afroazjatyckie
Pismo / alfabet hebrajskie
Status oficjalny
język urzędowy Izrael
Regulowany przez Akademia Języka Hebrajskiego
Kody języka
ISO 639-1 he
ISO 639-2 heb
SIL HBR
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku hebrajskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka hebrajskiego
Słownik hebrajsko-polski, polsko-hebrajski online

Język hebrajski (hebr. עִבְרִית, trb. iwrit) – język z grupy kananejskiej języków semickich północno-zachodnich, należących do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany alfabetem hebrajskim.

Etapy rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Źródło[1]

Powstanie[edytuj | edytuj kod]

Istnieją różne szczegółowe teorie. Najprawdopodobniej Izraelici przynieśli na tereny Kanaanu jeden z dialektów języka staroaramejskiego, który z czasem uległ zmieszaniu z różnymi formami miejscowymi (kananejskimi).

Najstarsze teksty to:

  • Pieśń Debory (Sdz 5)
  • Pieśń Mojżesza (Wj 15)

Okres Pierwszej Świątyni (do 586 r.)[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie był to język przede wszystkim administracji, nauki i literatury. Dlatego też cechuje go w tym okresie względna stabilność.

Najstarsze świadectwa pozabiblijne z tego okresu to:

Teksty biblijne z tego okresu to:

  • 1Krl 1-2
  • Lb 23-24
  • niektóre psalmy
  • proroctwa Am, Oz, Iz, później Jr i dzieło deuteronomisty

Okres niewoli babliońskiej[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie II i I tysiąclecia przed Chr. zdecydowanie zmienia się sytuacja językowa na starożytnym Bliskim Wschodzie - lingua franca staje się coraz popularniejszy język aramejski (najpierw jako język dyplomacji, a później także potoczny język ludów podbitych przez Asyrię i Babilonię). To samo dotyczy Izraela - gdy elity intelektualne Izraela zostają uprowadzone na wygnanie, coraz trudniej strzec tradycji języka.

Wyparty z życia codziennego hebrajski rozwija się w tym czasie jako język literacki.

Średniohebrajski[edytuj | edytuj kod]

To okres rozwoju język po powrocie z niewoli babilońskiej.

Przykłady tego okresu rozwoju języka to:

Między IV a II w. przed Chr. alfabet hebrajski przyjmuje postać pisma kwadratowego w miejsce wcześniej używanego alfabetu fenickiego[2].

Pozostaje kwestią otwartą i sporną, czy Jezus i jego uczniowie mówili po hebrajsku czy aramejsku. Współczesny stan badań nie daje nam pewności na ten temat[3].

Nowohebrajski (misznaicki)[edytuj | edytuj kod]

Całkowite wyjście z użycia języka hebrajskiego jako języka potocznego w Palestynie dokonało się prawdopodobnie dopiero na przełomie II i III w. po Chr[a].

Hebrajski pozostaje w użyciu jako język literacki religijny. Powstają w nim Targumy, Midrasze, żydowskie komentarze do Pisma Świętego.

Jako język martwy podlega wielu przemianom: zmienia się jego składnia, wielki wpływ na słownictwo mają najpopularniejsze w tym czasie: greka i łacina.

W życiu codziennym Żydzi posługiwali się innymi językami, początkowo aramejskim, później w diasporze głównie jidysz (aszkenazyjczycy), ladino – dżudezmo (sefardyjczycy) bądź arabskim.

Średniowieczny[edytuj | edytuj kod]

Język tekstów rabinicznych, który istniał jedynie w formie pisanej.

W IX-X w. uczeni hebrajscy, tzw. masoreci, żyjący w Tyberiadzie, udoskonalili system zapisu języka hebrajskiego, dodając do manuskryptów biblijnych znaki samogłoskowe-akcentowe[4].

W X w. żydowski uczony Saadia ben Josef tworzy pierwszy słownik i podręcznik gramatyki języka hebrajskiego. Z czasem powstają kolejne opracowania.

Współczesny (od 1881 r.)[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec XIX w., dzięki staraniom m.in. Eliezera ben Jehudy, okrzykniętego „wskrzesicielem hebrajszczyzny” (hebr. מחייה השפה העברית), powstała nowoczesna wersja języka hebrajskiego, który od chwili powstania państwa Izrael w 1948 roku jest oficjalnie językiem urzędowym tego kraju. Obecnie posługuje się nim ok. 5,3 mln ludzi[5] (według niektórych szacunków, uwzględniających także Arabów izraelskich oraz Izraelczyków żyjących na emigracji, liczba użytkowników języka hebrajskiego może dziś sięgać nawet 8 mln).

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Fonetyka współczesnego języka hebrajskiego jest oparta na historycznej wymowie sefardyjskiej. Wymowa ta cechuje się zanikiem (pod wpływem języków indoeuropejskich) typowo semickich spółgłosek gardłowych i emfatycznych.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Dwu-
wargowe
Wargowo-
-zębowe
Dziąsłowe Za-
dziąsłowe
Pod-
niebienne
Miękko-
podniebienne
Języcz-
kowe
Krta-
niowe
Zwarte p b t d k g ʔ
Szczelinowe f v s z ʃ χ ʁ h
Zwarto-
-szczelinowe
ʦ
Nosowe m n
Boczne l
Półsamogłoski j

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

We współczesnym hebrajskim izraelskim istnieje pięć podstawowych samogłosek: [a], [o], [u], [e], [i]. Mogą one być długie lub krótkie, choć w wymowie współczesnej iloczas najczęściej nie jest zachowywany. W języku hebrajskim nie ma dyftongów. Samogłoski zazwyczaj nie są zapisywane w żaden sposób (wyjątki: matres lectionis, zapisywane spółgłoskami: he, waw, jud, alef); zrozumienie i poprawny odczyt zdania wymagają znajomości słownictwa i/lub zasad gramatycznych rządzących słowotwórstwem. W Torze tradycyjnie stosuje się masorecki system zapisu samogłosek, któremu we współczesnym hebrajskim odpowiada następująca wymowa samogłosek:

  • [a] – patach (אַ), chatef patach (אֲ) lub – o ile nie jest to sylaba zamknięta nieakcentowana – kamac (אָ)
  • [o] – cholem (אֹ), cholem male (אוֹ) lub – w sylabie zamkniętej nieakcentowanej – kamac (אָ); ewentualnie chatef kamac (אֳ)
  • [u] – kubuc (אֻ) lub szuruk (אוּ)
  • [e] – cere (אֵ), cere male (אֵי), segol (אֶ), segol male (אֶי) lub chatef segol (אֱ)
  • [i] – chirik (אִ) lub chirik male (אִי)

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Źródło[6]

Podobnie jak inne języki semickie, hebrajski bazuje na rdzeniach trójspółgłoskowych, zwłaszcza w zakresie koniugacji. W porównaniu z językiem arabskim hebrajski jest jednak o wiele bardziej analityczny – np. zupełnie zatracił odmianę rzeczownika przez przypadki. W składni współczesnego hebrajskiego zauważalne są wpływy słowiańskie (mówi się nawet o hebrajskim jako języku mieszanym), takie jak przesunięcie szyku zdania z VSO do SVO, choć szyk VSO jest wciąż spotykany w tekstach charakteryzujących się wysokim rejestrem stylistycznym.

Rzeczowniki dzielą się ze względu na rodzaj na męskie i żeńskie oraz mogą występować w liczbie pojedynczej, mnogiej i (rzadko) podwójnej. W klasycznym hebrajskim zamiast czasów występowały jedynie aspekty (dokonany/niedokonany), we współczesnym hebrajskim wykształcił się system czasów (przeszły, teraźniejszy, przyszły), choć część językoznawców preferuje kontynuowanie podziału na aspekty. Funkcję czasownika w czasie teraźniejszym pełni imiesłów. W języku hebrajskim występują zdania imienne.

Uwagi

  1. Współczesne badania coraz częściej podają w wątpliwość, jak uważano przed długi czas, bardzo wczesne całkowite wymarcie języka hebrajskiego. Mamy świadectwa używania języka hebrajskiego jako mówionego (jednocześnie z aramejskim) przynajmniej do II w. n.e. Por. J. M. Grintz, Hebrew as the spoken and written language in the last days of the Second Temple, JBL 79 (1960), 32-47.

Przypisy

  1. Krzysztof Siwek: Biblijny język hebrajski. Warszawa: Verbinum, 2013, s. 15-20. ISBN 978-83-7192-459-0.
  2. Thomas O. Lambdin: Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012, s. 31-32. ISBN 978-83-7702-518-5.
  3. Jan Joosten, Aramaic or Hebrew behind the Greek Gospels?; H. Birkeland, The Language of Jesus, (Oslo 1954). Według Wrighta nie wyklucza się zarameizowanej ludowej wersji hebrajskiego: G.E. Wright, Biblical Archaeology, 1962, s. 243.
  4. Thomas O. Lambdin: Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012, s. 18-19. ISBN 978-83-7702-518-5.
  5. Hebrew (ang.). ethnologue.com. [dostęp 2013-10-11].
  6. Spreafico Ambrogio (tł. pol. Bazyliński Stanisław) Deiana Giovanni,: Wprowadzenie do hebrajszczyzny biblijnej. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 2001. ISBN 83-85260-25-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]