Język judeowłoski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Język judeo-włoski)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Giudeo-italiano, לעז
Obszar Włochy, wyspa Korfu
Liczba mówiących około 200
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki romańskie
**Języki zachodnioromańskie
***Język judeo-włoski
Pismo/alfabet łacińskie, hebrajskie
Status oficjalny
język urzędowy nigdzie
Kody języka
Kod ISO 639-2 roa
Kod ISO 639-3 itk
Glottolog jude1255
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata





Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język judeowłoski, język żydowsko-włoski, język italkian (giudeo-italiano, לעז) – grupa dialektów romańskich używanych przez Żydów zamieszkujących Włochy i wyspę Korfu. Obecnie prawie całkowicie wymarł.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o tym języku pojawiły się w X wieku. Rozwinął się on na podstawie lokalnych dialektów języka włoskiego z dodaniem zapożyczeń z języka hebrajskiego i innych europejskich języków żydowskich. Żydzi nazywali ten język La`az (לעז) czyli „język obcy” (niehebrajski); był on zapisywany alfabetem hebrajskim. W XVI wieku zaczęto ten język nazywać włoskim (italiano: u-fitrono bi-leshon iṭalyano ופתרונו בלשון איטליאנו); powstawały w nim m.in. dzieła religijne, np. Haggadah.

Następnie, gdy Żydów zmuszono do zamieszkania w gettach, ich dialekty zaczęto nazywać ghettaiolo (język getta) i giudeesco (żydowski). W 1942 Solomon Birnbaum stworzył nową nazwę dla języka judeowłoskiego: italkian, od hebrajskiego słowa אטלקי.

Od XIX wieku zaczął być wypierany przez język włoski i coraz częściej zapisywany alfabetem łacińskim; obecnie około 4000 osób zna w jakimś stopniu dialekty judeowłoskie, a tylko 200 osób mówi nimi biegle. Tradycyjnie w tych dialektach śpiewane są pieśni paschalne włoskich Żydów.

Cechy[edytuj | edytuj kod]

Wyjątkową cechą dialektów judeowłoskich jest tworzenie słów z rdzenia hebrajskiego z dodatkiem włoskich przyrostków, np. axlare (jeść); gannaviare (kraść); dabberare (mówić); lekhtire (iść). W podobny sposób tworzono rzeczowniki abstrakcyjne, np. tovezza (dobroć).

Oprócz zapożyczeń hebrajskich występują zapożyczenia z języka ladino i jidysz.

Dialekty judeowłoskie[edytuj | edytuj kod]

  • judeoferraryjski (giudeo-ferrarese) (Ferrara)
  • judeoflorentyński (giudeo-fiorentino, iodiesco) (Florencja)
  • judeomantuański (giudeo-mantovano) (Mantua)
  • judeomodeński (giudeo-modenese) (Modena)
  • judeopiemoncki (giudeo-piemontese) (Piemont)
  • judeoreggiański (giudeo-reggiano) (Reggio Emilia w prowincji Emilia-Romagna)
  • judeorzymski (giudeo-romanesco) (Rzym)
  • judeowenecki (giudeo-veneziano) (Wenecja)

Bagitto (giudeo-livornese) (Livorno) jest dialektem mieszanym z elementami języka ladino i języka judeoportugalskiego.

Na wyspie Korfu były używane co najmniej dwa dialekty judeowłoskie: jeden na podstawie języka sycylijskiego, drugi na podstawie dialektu weneckiego[1].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Birnbaum, Solomon. Jewish Languages: Essays in Honour of the Very Rev. Dr. J. H. Hertz, Chief Rabbi of the United Hebrew Congregations of the British Empire, on the Occasion of His Seventieth Birthday, September 25, 1942 (5703). Ed. I. Epstein, E. Levine, C. Roth. London, E. Goldston, [1944]. 51-67 (63, 67).
  • Cassuto, Umberto. Parlata ebraica. Vessillo Israelitico 57 (1909): 254-260.
  • Ferretti Cuomo, Luisa. Italchiano versus giudeo-italiano versus 0 (zero), una questione metodologica. Italia: studi e ricerche sulla storia, la cultura e la letteratura degli Ebrei d'Italia 3.1-2 (1982): 7-32.
  • Fortis, Umberto. La parlata degli ebrei di Venezia e le parlate giudeo-italiane. La Giuntina, 2006. ​ISBN 88-8057-243-1​.
  • Fortis, Umberto and Zolli, Paolo, La parlata giudeo-veneziana: Assisi/Rome 1979 ​ISBN 88-85027-07-5
  • Gold, David L. The Glottonym Italkian. Italia: studi e ricerche sulla storia, la cultura e la letteratura degli Ebrei d'Italia 2.1-2 (1980): 98-102.
  • Mayer Modena, Maria Luisa, “Le parlate giudeo-italiane”, in “Storia d'Italia. Gli ebrei in Italia”, a cura di Corrado Vivanti, vol. II, Dall'emancipazione a oggi, Einaudi, Torino 1997, pp. 939-963.
  • Merzagora, Giovanna Massariello, Giudeo-Italiano Profilo dei dialetti italiani 23: Pisa 1977
  • Pomi, David de, 1525-ca. 1593. Tsemaḥ David. Dittionario novo hebraico, molto copioso, dechiarato in tre lingue. Venetijs: Apud Ioannem de Gara, 1587.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]