Język kazachski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Қазақша
Obszar Kazachstan, Chiny, Mongolia, Rosja i inne
Liczba mówiących 8,3 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki ałtajskie (?)
Pismo/alfabet cyrylica
alfabet łaciński
alfabet arabski (w Chinach)
Status oficjalny
język urzędowy Kazachstan
Regulowany przez nieregulowany
Kody języka
ISO 639-1 kk
ISO 639-2 kaz
ISO 639-3 kaz
IETF kk
Glottolog kaza1248
Ethnologue kaz
GOST 7.75–97 каз 255
WALS kaz
SIL KAZ
Występowanie
Zasięg języka kazachskiego i kirgiskiego na mapie Azji Środkowej (kolor pomarańczowy)

Zasięg języka kazachskiego i kirgiskiego na mapie Azji Środkowej (kolor pomarańczowy)
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-{{{język}}} online
Napis "Kazach z Kazachem niech mówi po kazachsku" w sanatorium w Ałmaty

Język kazachski (także: język kazaski[1], kaz. қазақ тілі, қазақша) – język należący do podgrupy kipczacko-nogajskiej, grupy kipczackiej języków tureckich[2] (wraz z językiem karakałpackim, nogajskim i północnymi dialektami uzbeckiego[3]). Jest on językiem ojczystym dla około 8,3 milionów ludzi[4][5]. Poza Kazachstanem używa się go między innymi w Chińskiej Republice Ludowej, Uzbekistanie, Rosji i Mongolii. Mniejsze skupiska Kazachów znajdują się także w Afganistanie, Iranie, Turcji i Niemczech.

W Kazachstanie język kazachski spełnia oficjalnie wszystkie funkcje języka państwowego – jest językiem wykładowym, powstaje w nim bogata literatura oraz inne teksty kultury (film, sztuki teatralne). W rzeczywistości jednak kazachski jest dopiero drugim (po rosyjskim) używanym w państwie językiem, do czego doprowadziła długotrwała rusyfikacja oraz odizolowanie od innych niż radziecki kręgów kulturowych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Kazachstanu przed językiem kazachskim funkcjonowało od XV wieku wiele blisko spokrewnionych dialektów, używanych przez ludy Kipczaków, Ujsunów, Żalajrów, Najmanów i innych[3]. Już w tym czasie zaczął następować proces kształtowania się z nich języków literackich, z których wymienić należy język czagatajski i kipczacki. Oba funkcjonowały jako języki literatury oraz dokumentów, zawierały w sobie bardzo dużą ilość zapożyczeń perskich i arabskich, które stanowiły do 90% słownictwa[3].

Literacki język kazachski zaczął rodzić się dopiero od XVIII wieku. Za jego twórcę i klasyka uważany jest Abaj Ibrahim Kunanbajew[3]. W epoce tej po kazachsku tworzyli też Buchar Żyrau, Katesz, Kobylan i inni. Okresem rozkwitu literatury kazachskiej był wiek dwudziesty – działali wtedy między innymi M. Żumabaj – twórca kazachskiej pedagogiki, Sz. Kudajbierdi – pierwszy kazachski historyk, A. Bajtursun – językoznawca, polityk i dziennikarz oraz S. Sejfulin – poeta. Kres "złotej epoce" przyniósł głód lat dwudziestych oraz czystki stalinowskie – wszyscy twórcy kazachskiej kultury zostali wówczas oskarżeni o nacjonalizm i usiłowanie oderwanie Kazachstanu od Rosji[3]. Także polityka kolonialna kontynuowana przez Związek Radziecki doprowadziła do wyniszczenia narodu kazachskiego, a co za tym idzie jego kultury oraz języka.

Odrodzenie języka kazachskiego wiąże się z odzyskaniem niepodległości Kazachstanu w roku 1991[6]. W Kazachstanie powstaje obecnie coraz więcej szkół z językiem kazachskim jako wykładowym[7]. Językiem tym porozumiewa się w dużej mierze wieś kazachska, natomiast w miastach ludzie posługują się najczęściej językiem rosyjskim[8]. Także obszary północne Kazachstanu są bardziej zrusyfikowane. Niemniej jednak obserwuje się wyraźny trend do uczenia się języka kazachskiego wśród urodzonych w mieście Kazachów.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Biorąc pod uwagę konstrukcję morfologiczną jako kryterium klasyfikacji językowej, kazachski należy do języków aglutynacji przyrostkowej[3], co oznacza niezmienność tematu słowa oraz tworzenie form gramatycznych jedynie poprzez dodawanie do tematu przyrostków. Przyrostki te podporządkowują się zasadom harmonii wokalicznej oraz dźwięcznościowej asymilacji progresywnej. Zjawiska te warunkują istnienie kilku wariantów fonetycznych przyrostków, zależnie od wygłosowej samogłoski czy spółgłoski rdzenia.

W kazachskim bardzo wyraźnie zaznacza się podział między częściami mowy, co nie koliduje jednak z mnogością homonimów. Jest to spowodowane faktem, iż w języku tym podział na części mowy bazuje na kryterium syntaktycznym – zasadniczym podziałem jest rozgraniczenie imiennych części mowy (takich jak rzeczownik, przymiotnik i liczebnik) od czasowników[3]. Te pierwsze mogą pełnić w zdaniu rolę podmiotu, dopełnienia lub przydawki względnej. Imiesłowowe formy czasownika podlegają z kolei tzw. nominalizacji, co oznacza, iż bezokolicznik i rzeczownik odczasownikowy stają się homonimami.

Język kazachski nie przewiduje funkcjonowania przedrostków jako osobnych elementów morfologicznych – zawarte są jedynie w zapożyczeniach rosyjskich, traktowane są tam jednak jako element tematu[3]. Sam temat jest jednoznaczny z mianownikiem rzeczownika, przymiotnika lub liczebnika. Wyjątkiem jest jednak sytuacja, gdy temat zakończony jest na spółgłoskę bezdźwięczną poprzedzoną samogłoską – wtedy spółgłoska ta ulega udźwięcznieniu po dodaniu końcówki rozpoczynającej się od samogłoski. Rozróżnia się tematy proste (np. ит – pies) i złożone (np. жалданушы – podnajemca), jedno- lub wielosylabowe (czasami zdarza się, iż temat składa się wyłącznie z jednej samogłoski, np. у – jad).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Początki piśmiennictwa w języku kazachskim sięgają czasów pisma orchońskiego, zawierającego 24 litery. Od tego czasu w swojej historii język ten zapisywano alfabetem arabskim (do 1929 r.), łacińskim (1929–1940) i cyrylicą (od 1940 r.). Dziś używa się cyrylicy i jest to oficjalny system w Republice Kazachstanu.

Pismo arabskie[edytuj | edytuj kod]

Język kazachski zapisywany był pierwotnie alfabetem arabskim nieprzystosowanym do struktury fonetycznej języka (zawierał on zbędne litery występujące jedynie w zapożyczeniach arabskich, nie uwzględniając oznaczeń na dźwięki charakterystyczne dla kazachskiego).

Kazachski alfabet arabski[edytuj | edytuj kod]

Postać izolowana Postać początkowa Postać środkowa Postać końcowa Cyrylica
ا а
ٵ
0675
ә
ب б
ۆ
06C6

FBDA
в
گ
FB92

FB94

FB95

FB93
г
ع ғ
د д
ە
06D5
е
ё
ج ж
ز з
ي и
ي й
ك к
ق қ
ل л
م м
ن н
ڭ
06AD

FBD5

FBD6

FBD4
ң
و о
ٶ
0676
ٴو ө
پ
FB56

FB58

FB59

FB57
п
ر р
س с
ت т
ۋ
06CB

FBDF
у
ۇ
FBD7

FBD8
ұ
ٷ
0677

FBD8
ү
ف ф
ح х
ھ һ
چ
FB7A

FB7C

FB7D

FB7B
ч
ش ш
щ
ъ

FBE8

FBE9
ы
ٸ
0678

FBE8

FBE9
і
ь
э
ۉ
06C9
ю
я
ٴ
0674
ла

Strona internetowa Międzynarodowej Agencji Informacyjnej "Kazinform" zawiera sekcję publikującą treść właśnie przy pomocy zapisu arabskiego języka kazachskiego.

Cyrylica[edytuj | edytuj kod]

Zmodyfikowana cyrylica stanowiła alfabet służący do oficjalnego zapisu języka kazachskiego w Kazachstanie do października 2017 r. (w roku 2025 r. ostatecznie zastąpić ją w tej roli ma zmodyfikowany alfabet łaciński)[9]. Pierwszą urzędową wersję kazachskiej cyrylicy wprowadzono w 1940 roku. Litery Вв, Ёё, Цц, Чч, Щщ, Ъъ, Ьь, Ээ występują wyłączne w zapożyczeniach.

Аа Әә Бб Вв Гг Ғғ Дд
Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк
Ққ Лл Мм Нн Ңң Оо Өө
Пп Рр Сс Тт Уу Ұұ Үү
Фф Хх Һһ Цц Чч Шш Щщ
Ъъ Ыы Іі Ьь Ээ Юю Яя

Alfabet łaciński[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2006 roku prezydent Kazachstanu, Nursułtan Nazarbajew, ponownie podjął dyskusję na temat zapisu kazachskiego zmodyfikowaną, tureckopodobną łacinką[10][11]. Według badań opublikowanych przez kazachski rząd we wrześniu 2007 roku, przejście na alfabet łaciński możliwe by było w okresie 10 do 12 lat, a koszt całej operacji wyniósłby 300 milionów dolarów amerykańskich[12]. 13 grudnia 2007 roku Nazarbajew wycofał się jednak z idei zmiany alfabetu, tłumacząc swe odejście od poprzedniego stanowiska tym, iż przez blisko 70 lat Kazachowie czytali w cyrylicy, ponadto w Kazachstanie żyje ponad 100 różnych narodowości, dlatego pośpiech w tej materii nie jest konieczny[13].

Ponownie temat przejścia na alfabet łaciński pojawił się w 2017 roku[14], kiedy prezydent Nazarbajew polecił rządowi przygotowanie harmonogramu przejścia na nowy system zapisu, przy czym nakazał opracować alfabet do końca roku, a począwszy od 2018 roku szkolić nauczycieli i wydawać podręcznik, przy czym cały proces nakazał zakończyć najpóźniej w 2025 roku[15][16]. Dekretem Prezydenta nr 569 z dnia 26 października 2017 r. wprowadzono nakaz zastąpienia cyrylicy alfabetem łacińskim do 2025 r.[17][9]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Internetowe wydanie Słownika Języka Polskiego wydawnictwa PWN
  2. Николай Александрович Баскаков: Тюркские языки. Москва: 1960.
  3. a b c d e f g h Michał Łabenda: Język kazachski. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2000.
  4. Ethnologue: Statistical Summaries
  5. Kazakh definition — Dictionaries — MSN Encarta
  6. Hasło "Kazachstan" w encyklopedii Onet WIEM
  7. Kazakh Adoptive Families: Language, kazakhadoptivefamilies.com [dostęp 2017-11-24] (ang.).
  8. Kazakhstan Language – Flags, Maps, Economy, History, Climate, Natural Resources, Current Issues, International Agreements, Population, Social Statistics, Political System, www.photius.com [dostęp 2017-11-24].
  9. a b О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику (O zmianie zapisu języka kazachskiego) (ros.). akorda.kz, 2017-10-26. [dostęp 2017-10-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-27)].
  10. Kazakh President Revives Idea Of Switching To Latin Script (dostęp online)
  11. Lyazzat Kimanova, The problems of switching to the Latin alphabet in the Republic of Kazakhstan, (dostępne online)
  12. Kazakhstan: Moving Forward With Plan to Replace Cyrillic With Latin Alphabet (dostępne online)
  13. Kazakhstan should be in no hurry in Kazakh alphabet transformation to Latin: Nazarbayev, Kazinform, December 13, 2007
  14. Kazachstan przechodzi na alfabet łaciński? Jest polecenie Nazarbajewa. Pożegnanie z cyrylicą. polskieradio.pl, 2017-04-12. [dostęp 13 kwietnia 2017].
  15. Kazachstan rezygnuje z cyrylicy, belsat.eu [dostęp 2017-04-14] (pol.).
  16. Kazachstan przechodzi na alfabet łaciński? Jest polecenie Nazarbajewa. Pożegnanie z cyrylicą. polskieradio.pl, 2017-04-12. [dostęp 13 kwietnia 2017].
  17. Andrzej Łomanowski: Kazachstan zmienia alfabet z cyrylicy na łaciński. rp.pl, 2017-10-29. [dostęp 10 listopada 2017].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]