Język licyjski

Język licyjski

Obszar	Licja
Liczba mówiących	wymarły
Pismo/alfabet	alfabet licyjski
Klasyfikacja genetyczna
Języki indoeuropejskie Języki anatolijskie Języki luwickie Język licyjski
Kody języka
ISO 639-1	xlc
ISO 639-3	xlc
IETF	xlc
Glottolog	lyci1241
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język licyjski (właściwie likijski, lic. 𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊍𐊆 trm̃mili) – wymarły język indoeuropejski, z podrodziny języków anatolijskich. Posługiwano się nim na terenie Licji (lic. trm̃mis; gr. Λυκία; Lukka znana z tekstów hetyckich), górzystym obszarze w południowo-zachodniej Anatolii leżącym między Karią na zachodzie a Pamfilią na wschodzie. Centrum obszaru stanowiła dolina rzeki Ksantos (wsp. Eşen Çayı/Koca Çayı) i ośrodek miejski o tej samej nazwie. Język poświadczony jest przede wszystkim na inskrypcjach (w liczbie ponad 200), głównie nagrobnych, oraz monetach (ok. 200), pochodzących z okresu V/IV w. p.n.e. Używany był od czasu odłączenia się od pozostałych języków z grupy luwickiej do epoki hellenistycznej, kiedy to kultura i język licyjski zaczęły zanikać na skutek hellenizacji po podboju Azji Mniejszej przez Aleksandra Wielkiego (334–333 r. p.n.e.), a wcześniej jeszcze na skutek przejścia Licji pod kontrolę satrapów karyjskich po jej podboju przez Mauzolosa z Karii ok. 360 r. p.n.e. (czy raczej po przekazaniu Licji pod kontrolę Mauzolosa przez administrację perską). Wyróżnia się właściwy licyjski (licyjski A) oraz licyjski B (tzw. język milyjski) – nie ma zgody, czy są to dialekty czy dwa osobne języki. Język licyjski zapisywany był zmodyfikowaną wersją alfabetu greckiego.

Klasyfikacja

Język licyjski należy do anatolijskiej podrodziny języków indoeuropejskich, konkretnie zaś do grupy luwickiej, co czyni licyjski bliżej spokrewnionym z językami takimi, jak: luwijski, karyjski oraz najprawdopodobniej sydetyjski i pizydyjski. Rozpad grupy luwickiej na proto-luwijską oraz licyjsko-karyjską można datować na około XXI–XX wiek p.n.e. Języki z grupy luwickiej dzielą szereg innowacji fonologicznych, morfologicznych czy leksykalnych, które odróżniają je od pozostałych języków gałęzi anatolijskiej, np.:

– osłabienie pra-anatolijskiego */ḱ/, zob.: lic. izre- („ręka”) vs het. kessar (‘ręka’);

– osłabienie pra-anatolijskiego */kʷ/, zob.: lic. wawa-/uwa- (‘bydło, krowa, byk’) z pra-anatolijskiego *kʷṓu-;

– zgramatykalizowana końcówka dopełniacza w postaci przymiotników wyrażających związek, przynależność, np. lic. mahanahe/i- (‘boski, związany z bogiem’) – końcówką dopełniacza jest -h(e);

– końcówka 3 os. l.poj. pret. act. *-to po tematach samogłoskowych kosztem oryginalnej końcówki *-t;

Licja na mapie Anatolii

– słowo oznaczające ‘boga’: luw. klinowy māssani-, lic. mahana-, mil. masa-, kar. mso-, syd. masara- vs het. siu-, lid. ciw-.

Relacja między licyjskim A a milyjskim (licyjskim B) nie jest zupełnie jasna. Język milyjski jest wciąż słabo zrozumiały, ponieważ zachował się jedynie na dwóch poetyckich inskrypcjach – na północnej i zachodniej stronie filaru z Ksantos (TL 44) oraz sarkofagu z Antiphellos (TL 55). Zdaniem Alwina Kloekhorsta ściślejszy związek mógłby zachodzić między milyjskim i karysjkim niż między milyjskim i licyjskim A, co uniemożliwiałoby traktowanie licyjskiego A i milyjskiego jako dialektów. Argumentem za taką interpretacją może być izoglossa oznaczająca spójnik ‘i’: kar. sb, mil. sebe vs lic. se, sid. śa, oraz oznaczająca ‘boga’: lic. mahana- vs mil. masa-, kar. mso-.

Inskrypcje

Zabytki archeologiczne Licji interesowały europejskich podróżników już w XVIII i XIX wieku, choć nie pociągnęło to za sobą jeszcze wówczas odczytania języka. Fundamentalną dla badań nad językiem licyjskim pracą było wydanie korpusu 150 licyjskich inskrypcji przez Ernsta Kalinkę w 1901 r. (Tituli Asiae Minoris: Tituli Lyciae; inskrypcje za wydaniem Kalinki są oznaczane numerami TL lub TAM 1–150), który jednak wówczas nie sądził, by licyjski mógł należeć do rodziny indoeuropejskiej (istnienie grupy anatolijskiej nie było jeszcze znane), co wykazano później wraz z postępem językoznawstwa. Rozumienie języka licyjskiego poprawiło się wraz z odkryciem trilingwicznej steli z Letoonu w 1973 r. (z tekstem greckim, licyjskim i aramejskim). 26 kolejnych inskrypcji, odnalezionych już po wydaniu Kalinki, opracował w 1979 r. Günter Neumann (oznaczanych numerami N 300–326), jednak od tego czasu korpus powiększył się co najmniej o kolejne 37 inskrypcji.

Choć zasadniczą część korpusu stanowią inskrypcje nagrobne (nie licząc monet, przekazujących nazwy władców, miast lub ich skróty), zdarzają się również zabytki o innym charakterze – jak choćby wspomniana stela z Letoonu (N 320), przechowująca tekst dekretu religijnego, ustanawiającego dla Likijczyków karyjski kult Basileusa Kauniosa, czy dekret podatkowy Piksodarosa (TL 45) z Ksantos.

Fragment licyjskiej inskrypcji ze steli z Letoonu.

Inskrypcje licyjskie pochodzą przede wszystkim z Ksantos i Limyry, a także innych stanowisk, takich jak: Tlos, Pinara, Myra, Antiphellos, Kyaneai, Phellos, Isinda czy Telmessos. Nieliczne inskrypcje zostały odnalezione poza Licją (N 301 oraz N 307 z Egiptu oraz N 331 z Kurby). Najstarsza jak dotąd inskrypcja licyjska (N 313b), wyryta na olpe znalezionym w Ksantos, datowana jest na ok. 500 r. p.n.e. Opublikowany jednak w 2021 fragment pithosu z Patary również datuje się na ok. 500 r. p.n.e. Dwie inskrypcje ze zbioru Neumanna, N 300a i N 300b, odnalezione na Rodos, datowane są nawet na połowę VII w. p.n.e., lecz ze względu na zły stan zachowania (zachowały się 3 znaki z pierwszej inskrypcji oraz 4 znaki z drugiej, które ponadto nie pokrywają się w zupełności ze znakami znanego nam alfabetu licyjskiego) nie da się z pewnością określić, czy zostały napisane w języku licyjskim.

Pismo

Alfabet licyjski jest zmodyfikowaną wersją alfabetu greckiego, zapożyczoną najprawdopodobniej z jego wariantu rodyjskiego około VII w. p.n.e. Tak zwane greckie alfabety „czerwone” (spośród których wariant stosowany na Rodos jest geograficznie najbliższy Licji) charakteryzują się obecnością znaku dla zapisu dźwięku /k^h/ – w standardowym alfabecie greckim ten dźwięk oddaje się literą Χ. Znak , któremu odpowiada licyjskie 𐊜, rozwinął się w literę Ψ, używaną w tzw. alfabetach „niebieskich” do oznaczania dźwięku /ps/. Alfabet licyjski składa się z 29 znaków, w tym 6 samogłosek oraz 23 spółgłosek lub półsamogłosek. Znaki stawiane są od lewej do prawej. Stosowany jest też podzielnik wyrazów w formie dwukropka (:). Osobny zestaw znaków funkcjonował też dla zapisu cyfr.

Lista znaków wraz z przyjętymi w wydaniach zasadami transkrypcji i odpowiadającymi wartościami fonetycznymi:

Znak

𐊀

𐊁

𐊂

𐊃

𐊄

𐊅

𐊆

𐊇

𐊈

𐊉

𐊊

𐊋

𐊌

𐊍

𐊎

𐊏

𐊐

𐊑

𐊒

𐊓

𐊔

𐊕

𐊖

𐊗

𐊘

𐊙

𐊚

𐊛

𐊜

Transkrypcja

a

e

b

𐊃/β/K

g

d

i

w

z

θ

y/j

k

q

l

m

n

m̃

ñ

u

p

𐊔/κ

r

s

t

τ

ã

ẽ

h

χ

Wymowa (IPA)

/a/ lub /ɑ/

/æ/

/ɸ~β/

/ç/

/x~ɣ/

/θ~ð/

/ɪ/

/w/

/ts/

/th/, /dh/

/j/

/c~ɟ/

/kw/

/l/

/m/

/n/

/m/, /m̩/

/n/, /n̩/

/ʊ/

/p~b/

?

/r/

/s/

/t~d/

/tw/?

/ã/ lub /ɑ̃/

/æ̃/

/h/

/k~g/

Fonologia

Samogłoski

System samogłoskowy języka licyjskiego składa się z sześciu dźwięków – czterech samogłosek podstawowych i dwóch nosowych.

W przypadku imion licyjskich zapisywanych alfabetem greckim znakowi 𐊀 (a) regularnie odpowiada litera α (alfa), nie ma więc wątpliwości, że denotuje ona samogłoskę otwartą niezaokrągloną, przednią /a/ lub tylnią /ɑ/. W analogicznej sytuacji licyjskiemu 𐊁 (e) odpowiada zazwyczaj również alfa, jednak w wypadku imion licyjskich zapisywanych alfabetem greckim, licyjskiemu 𐊁 odpowiadają wymiennie greckie α i η (eta), rzadziej też ε (epsilon). Wnioskuje się więc, że znakowi 𐊁 odpowiadał pośredni dźwięk /æ/. Licyjskie 𐊆 (i) oddawane jest w większości przypadków greckim ι (jota), choć zdarza się też wymiana między 𐊆 a ε, co sugeruje, że ów grafem mógł denotować dźwięk /ɪ/. Znak 𐊒 z kolei oddawany był najczęściej przez υ (ypsilon), choć niekiedy też przez ο (omikron), prawdopodobnie więc oznaczał samogłoskę /ʊ/. 𐊙 (ã) reprezentuje nosowy odpowiednik 𐊀, a znak 𐊚 (ẽ) nosowy odpowiednik 𐊁. System samogłoskowy prezentuje się następująco:

Samogłoski języka licyjskiego

Spółgłoski

Zarówno para 𐊎 (m) i 𐊐 (m̃), jak i para 𐊏 (n) i 𐊑 (ñ) stanowiły swoje alofony. Dodatkowe względem alfabetu greckiego znaki m̃ i ñ mogły reprezentować spółgłoski sylabotwórcze (/m̩/ i /n̩/), np. sñta („dziesięć”) = /sn̩tɑ/ lub /səntɑ/ z krótką wspierającą samogłoską anaptyktyczną. Sonoranty 𐊍 (/l/) i 𐊕 (/r/) nie sprawiają problemów interpretacyjnych. 𐊊 (y) i 𐊇 (w) zawsze występują w pozycji interwokalicznej (międzysamogłoskowej), muszą więc reprezentować półsamogłoskowe fonemy /j/ i /w/. W zakresie spółgłosek zwarto-wybuchowych przejrzysta jest interpretacja znaków 𐊓 (p), 𐊗 (t) oraz 𐊜 (χ) jako głosek /p/, /t/ oraz /k/, choć mogły mieć też one swoje dźwięczne odpowiedniki. Niejasny jest sposób, w jaki należałoby wymawiać znak 𐊘 (τ) – propozycja Craiga Melcherta, by czytać go jako /t^w/ jest raczej niepewna. Grafemowi 𐊌 odpowiada najpewniej spółgłoska labiowelarna /k^w/. Ostatnia spółgłoska zwarto-wybuchowa denotowana przez znak 𐊋, korespondując z greckimi literami θ oraz σ, a także z perskim ç, jest być może głoską twardopodniebienną /c/. Zarówno 𐊌 jak i 𐊋 mogły mieć swoje dźwięczne odpowiedniki. Grafemowi 𐊈 (z) odpowiadają w grece litery ζ (dzeta), σ (sigma) oraz θ (theta), prawdopodobnie więc denotuje on afrykatę /t^s/. Znaki 𐊖 (s) i 𐊛 (h) odpowiadają spółgłoskom szczelinowym /s/ i /h/. Kolejne trzy spółgłoski szczelinowe /β/, /ð/, /ɣ/ zapisywane były odpowiednio znakami 𐊂, 𐊅 i 𐊄, które mogły też mieć swoje bezdźwięczne alofony. Problematyczny – bo słabo poświadczony – jest znak 𐊃. Kloekhorst zwraca uwagę na lukę w systemie spółgłoskowym w postaci braku korespondującej frykatywy dla fonemu /c/, przypuszczając iż denotowaną głoską jest /ç/. Najwięcej jednak kłopotów sprawia znak 𐊔, który transkrybowany był na różne sposoby – jako „he” (miałby mieć wartość sylabiczną)), „gh” lub „ghe” czy nawet jako szwa. Ostatni znak, 𐊉 (θ), reprezentuje najpewniej dwudźwięk /th/ lub /dh/, na co może wskazywać fakt, że przeważnie występuje w tekstach w postaci geminowanej i pojawia się tam, gdzie oczekiwalibyśmy sekwencji 𐊗𐊛 (th) lub 𐊅𐊛 (dh), z których żadna nie jest poświadczona ani razu. System spółgłoskowy licyjskiego może więc rysować się następująco:

	wargowe	przedniojęzykowe	welarne	labiowelarne	palatalne	krtaniowe
nosowe	/m/	/n/
zwarto-wybuchowe	/p~b/	/t~d/, /tw/?	/c~ɟ/	/kw~gw/	/k~g/
szczelinowe	/ɸ~β/	/θ~ð/, /s/	/ç/?		/x~ɣ/	/h/
zwarto-szczelinowe	/ts/
płynne		/r/, /l/
półsamogłoski			/j/	/w/

Morfologia

Rzeczowniki i przymiotniki

Licyjski posiada co najmniej pięć przypadków: mianownik (nominativus), biernik (accusativus), wspólny celownik-miejscownik (dativus-locativus), ablatyw (ablativus, także jako ablativus-instrumentalis) oraz dopełniacz (genetivus), którego funkcję przejmuje w większości przypadków podlegający odmianie przymiotnik dzierżawczy. Licyjski posiada podział na liczbę pojedynczą i mnogą oraz dwa rodzaje gramatyczne: communis (wspólny, żywotny) oraz neutrum (nijaki, nieżywotny). Tematy nominalne mogą być zakończone na: -a-, -e-, -i-, -h-, -n-, -s-, -(n)t- oraz -ẽ- (w przypadku niektórych imion).

W mianowniku rzeczowników ożywionych końcówka -s zanikła, choć zachowała się gdzieniegdzie w tematach spółgłoskowych (np. lic. trqqñt-, nom. trqqas – ‘bóg burzy’). W bierniku rodzaju żywotnego pojawia się najczęściej jedna z głosek nosowych, ewentualnie samogłoska -u. Trudno jednak stwierdzić, czy wygłos nosowy miały także tematy zakończone na -i (ten sam problem dotyczy mianownika liczby mnogiej) ze względu na brak w alfabecie licyjskim litery, która pozwalałaby na zapis fonemu /ĩ/ (nazalizowanego /i/). Czysta końcówka dopełniacza liczby pojedynczej, mająca postać -Vh, jest rzadka i pojawia się tylko w imionach i niektórych nazwach geograficznych. Dopełniacz został wyparty przez przymiotniki dzierżawcze zakończone na -he/hi-. Ablatyw – co charakterystyczne dla języków anatolijskich – nie odróżnia liczby pojedynczej i mnogiej. Być może w licyjskim istniał także ergatyw, co sugeruje poświadczona forma tesẽti trm̃milijẽti (‘przysięgi licyjskie’).

Język licyjski posiada też charakterystyczną dla grupy luwickiej cechę, mianowicie tzw. mutację -i (niem. i-Motion): w mianowniku i bierniku rzeczowników i przymiotników rodzaju ożywionego (głównie w tematach na -i- oraz -(n)t-) głoskę tematyczną zastępuje -i-, np. hrzze- (‘górny’), nom. sg. c. hrzzi. Końcówki deklinacyjne języka licyjskiego rysują się następująco:

	Sg.	Pl.
Nom. communis	-Ø, -s	-i
Acc. communis	-ã, -ẽ, -ñ, -u	-s
Nom. Acc. neutrum	-Ø, głoska nosowa	-a
Gen.	-ah, -eh, -uh	-ẽ
Dat.-Loc.	-i, -je, -Ø, -e (tylko jako Loc.)	-e, -Ø
Abl.	-adi, -edi

Przykładowe odmiany (nie ma rzeczownika, dla którego byłby poświadczony pełen paradygmat deklinacji) – tuhes (‘bratanek, siostrzeniec’; temat mieszany tuhe-/tuhes-), tideimi (‘dziecko’; temat tideime/i-):

Sg.	Nom. communis	tuhes	tideimi
	Acc. communis	tuhesñ	tideimi
	Nom. Acc. neutrum
	Gen.
	Dat.-Loc.	tuhesi?	tideimi
	Abl.	tuhedi
Pl.	Nom. communis	tuhẽi	tideimi
	Acc. communis		tideimis
	Nom. Acc. neutrum
	Gen.		tideimẽ
	Dat.-Loc.	tuhe	tideime

Zaimki

Język licyjski wykazuje charakterystyczny dla języków anatolijskich podział na zaimki wolnostojące oraz enklityczne (przylegające do innych wyrazów).

Zachowały się następujące formy wolnostojącego zaimka osobowego 1. os. sg.: nom. amu/emu/ẽmu oraz dat. emu. Ponadto poświadczone dwie formy zaimka dzierżawczego pierwszej osoby liczby pojedynczej (‘mój’): acc. sg. c. ẽmi oraz acc. pl. c. ẽmis oraz zaimek dzierżawczy trzeciej osoby (‘jego, jej’):

	Sg.		Pl.
	Com.	Neut.
Nom.	ehbi	ehbijẽ	ehbi
Acc.	ehbi		ehbis
Dat.	ehbi		ehbije
Abl.	ehbijedi
Gen. adj.	ehbijehi/ehbiehi (dat. sg.)

Zestaw końcówek osobowego zaimka enklitycznego dla 3 osoby prezentuje się następująco:

	Sg.		Pl.
	Com.	Neut.	Com.	Neut.
Nom.	-e	-ede	-e	-ede
Acc.	głoska nosowa		-ede
Dat.-Loc.	-i

Do zestawu dodać należy enklityczny zaimek względny -ti (z praindoeuropejskiego *k^wi-), homonimiczny z partykułą zwrotną pokrewną z hetyckim -z(a)), oraz odpowiadający mu wolnostojący zaimek pytajno-zależny ti o następującym paradygmacie:

	Sg.		Pl.
	Com.	Neut.	Com.	Neut.
Nom.	ti	ti	tijẽi	tija
Acc.	ti
Dat.	tdi

Na bazie zaimka ti zbudowany jest zaimek nieokreślony tike (‘ktokolwiek, cokolwiek’, pokrewny z het. kuiski, lyd. qi=k, mil. kike; ne... tike – ‘nikt’; tike kbi – ‘ktokolwiek inny’), poza tym zaimek tise (uogólniający zaimek względny, ‘ktokolwiek, cokolwiek’) oraz tihe (‘jakikolwiek’).

W korpusie tekstów licyjskich, zwłaszcza na inskrypcjach nagrobnych, jest też dobrze poświadczony zaimek wskazujący ebe-, odpowiadający m.in. hetyckiemu apa-, luw. klinowy apa-, lid. p(i)-:

	Sg.	Pl. c.	Pl. n.
Nom.	ebe	ebẽi	ebeija
Acc.	ebẽ, ebẽñne*, ebñne*, ebẽñni*	ebeis
Dat.-Loc.	ebehi*	ebette
Gen.		ebehẽ*

*Formy ebẽñne, ebñne i ebẽñni są przeważnie traktowane jako oboczne do ebẽ formy biernika liczby pojedynczej (są też znacznie powszechniejsze). Można je jednak analizować jako zaimek ebe- rozszerzony o sufiks dzierżawczy -ñn(i)-, np. ebẽñnẽ χupã – ‘grób (acc.) należący do tej [budowli]’. Podobnie jako przymiotniki dzierżawcze traktować można formy na temacie ebehi-, np. ebehi χupa – ‘w grobie należącym do tej [budowli]’).

Liczebniki

Do zapisu liczebników używano kombinacji linii pionowych (𐊊, 𐊊𐊊, 𐊊𐊊𐊊, 𐊊𐊊𐊊𐊊 – liczby 1, 2, 3, 4), okręgu 𐊒 (który oznaczał liczbę 10), półokręgu (o kształcie litery C, który oznaczał najprawdopodobniej liczbę 5 – jego graficznym wariantem mógł być znak przypominający znak mniejszości <) oraz linii poziomej oznaczającej ułamek ½. Przykładowo zapis „𐊒<𐊊𐊊𐊊–” wyraża liczbę 18½. Niektóre liczebniki poświadczone są też w zapisie fonetycznym:

• 2 – kbijẽt(i)- (‘dwa’ – liczebnik rozszerzony jest sufiksem -nt-), kbi(je)- (‘drugi, inny’), kbijẽteze/i- (‘drugi’), kbihu (‘dwa razy’), tupm̃me/i- (‘dwa razy’), kbisñne/i- (‘dwuletni’)
• 3 – terihe (‘trzeci’), trisñne/i- (‘trzyletni’), trppeme/i- (‘trio’?)
• 4 – mupm̃me/i- (‘czterokrotny’/‘cztery’?)
• aitãta – osiem/osiemnaście (?)
• nun͂tãta – dziewięć/dziewiętnaście (?)
• 10 – sñta (z praindoeuropejskiego *ḱm̥tóm, które w innych językach indoeuropejskich oznacza liczbę 100)
• qñnãkba – dwanaście (?)
• 20 – kbisñtãta

Czasowniki

W odmianie czasownika licyjskiego wyróżnić można trzy osoby, dwie liczby, tryb oznajmujący i rozkazujący, stronę czynną i medialno-pasywną oraz dwa czasy – teraźniejszo-przyszły i przeszły. Możliwe, że licyjski odziedziczył także obecny w proto-anatolijskim (stąd więc obecny w hetyckim czy luwijskim) podział na koniugację -mi i -hi. Zestaw końcówek koniugacyjnych strony czynnej trybu oznajmującego prezentuje się następująco:

		L. poj.	L. mn.
praesens	1 os.	-u, -w	?
	2 os.	?	?
	3 os.	-ti, -di, -e*	-( ͂)ti
praeteritum	1 os.	-gã, -χa, -χã**	?
	2 os.	?	?
	3 os.	-te, -tẽ, -de, -dẽ**	-( ͂)te

*Występowanie końcówki -e w 3. osobie, choć nielicznie poświadczonej, może stanowić dowód na obecność koniugacji -hi w języku licyjskim.

**Końcówki czasu przeszłego w czasownikach przechodnich ulegają nazalizacji wtedy, gdy następują po koniunkcji se lub me lub gdy zajmują pierwszą pozycję w zdaniu.

Strona medio-pasywna poświadczona jest bardzo skąpo, m.in. takimi formami jak: 3 sg. praes. md. sijẽni/sitẽni (‘leży’), 1sg. praet. md. axaga (‘stałem się’). Z końcówek trybu rozkazującego poświadczone są: 3 sg. (-tu, -du), 3 pl. (-( ͂)tu) oraz jedna forma strony medio-pasywnej (3 sg. imp. mp. lawitẽnu). Znane są też formy bezokolicznika, zakończone na -na / -ne oraz formy imiesłowu, zakończone na -me-/-mi-. Imiesłów przyjmuje znaczenie pasywne dla czasowników przechodnich, statywne zaś dla czasowników nieprzechodnich.

Składnia

W języku licyjskim naturalnym szykiem był najpewniej SVO (podmiot–orzeczenie–dopełnienie). Jednak w inskrypcjach nagrobnych powszechnym zjawiskiem jest tzw. fronting – dopełnienie zostaje wyrzucone na początek zdania, co tworzy pozorny szyk OVS. Efektem tego zabiegu jest też wówczas tzw. clitic doubling – zaimek enklityczny dołączony do koniunkcji dubluje składniowo pojawiające się w zdaniu dopełnienie, np. ebẽñnẽ xupã (acc.sg.) me=n(acc.sg.)=e prñnawatẽ trijẽtezi (dosł. ‘Ten grób, go zbudował Trijẽtezi’). Przymiotniki i zaimki wskazujące zazwyczaj poprzedzają rzeczownik, który określają – odwrotnie zachowują się przymiotniki dzierżawcze oraz zaimki dzierżawcze. Zdania warunkowe można tworzyć parataktycznie przy pomocy inwersji składniowej (fronting) lub hipotaktycznie przy użyciu zaimka względnego.

Spójniki

Najpowszechniejsze w języku licyjskim są koniunkcje me oraz se. Me jest proklityczną koniunkcją rozpoczynającą zdanie lub frazę. Może ona inicjować łańcuch zaimków enklitycznych w przypadku wystąpienia dopełnienia na początku zdania i w zdaniach warunkowych. Koniunkcja se znaczy ‘i, oraz’ i może łączyć zarówno frazy nominalne, jak i werbalne. Podobnie jak me może inicjować łańcuch klityk. Ponadto występują takie spójniki, jak tibe (‘lub, albo’), ẽke/ãka/ñke (‘kiedy, jak’), ẽkepi (‘kiedy’), teri/terñ (‘kiedy’), m̃mẽ (‘oprócz’).

Przyimki

Wszystkie przyimki w języku licyjskim, inaczej niż w hetyckim, są prepozycjami (stoją przed rzeczownikiem, z którym się łączą – inaczej niż postpozycje). Regularnie łączą się z rzeczownikami w celowniku-miejscowniku. Mogą też spełniać funkcję modyfikującą znaczenie czasownika (jako tzw. preverbia), np. ha-^(di) = ‘wypuszczać’, ale ñte pddẽ ha-^(di) = ‘wyznaczać’. Przyimki języka licyjskiego to:

• ñte (‘w, wewnątrz’), ñtewẽ (‘naprzeciw’), n͂tepi (‘w, do środka’), ñtenẽ (‘?’)
• hri (‘na, na górze’), hrppi (‘dla, na’)
• epñ (‘po, za’)
• ẽnẽ (‘pod’)
• pddẽ (‘przed’)
• ẽti (‘pod, w obrębie, w, na’)
• epi (‘na?’)
• pri (‘z przodu?’)

Negacja

Negacją dla trybu oznajmującego jest partykuła ne, zakazy zaś formułuje się partykułą ni – obie negacje mogą pojawiać się w postaci emfatycznej, rozszerzonej o partykułę -pe (nepe, nipe).

Przykłady

• TL 6: ebẽñnẽ ñtatã me=n=e prñnawãtẽ pulenjda mullijeseh se dapara pulenjdah.

Tłumaczenie: „Tę komnatę grobową należącą do tego (grobowca) – zbudowali ją Pulenjda, (syn) Mullijese, i Dapara, syn Pulenjdy”.

Interpretacja gramatyczna: ebe(ñne)- (acc. sg. c. przymiotnika utworzonego od zaimka ebe-); ñtata- (acc. sg. ‘komnata grobowa’); me=n=e (koniunkcja + enklityka acc. sg. c. + enklityka nom. pl. c.); prñnawa-^(ti) (3 pl. praet. act. ‘budować’); Pulenjda- (imię w nom. sg.); Mullijese- (imię w gen. sg.); se (koniunkcja ‘i’); Dapara- (imię w nom.sg.); Pulenjda- (imię w gen. sg.).

• TL 57: hrpp(i)=ije me=i tadi tike me=n=e tubeiti mãhãi huwedri se itlehi trm̃mili.

Tłumaczenie: „(Jeśli ktoś) położy kogoś tu na górze, powalą go wszyscy bogowie i licyjscy itlehi”.

Interpretacja gramatyczna: hrppi (‘na, dla’); =e (enklityka nom. sg. c.); me=i (koniunkcja + enklityka dat.-loc. sg.); ta-^(di) (3 sg. praes. ind. act. ‘kłaść’); tike (acc. sg. c. ‘ktoś, ktokolwiek’); me=n=e (koniunkcja + enklityka acc. sg. c. + enklityka nom. pl. com); tub(e)i-^(di) (3pl. praes. ind. act. ‘zniszczyć, powalić’); maha(na)- (nom. pl. ‘bóg’) huwedre/i- (nom. pl. c. ‘wszystek’); se (koniunkcja ‘i’); itlehi (nom. pl.); trm̃mili(je)- (nom. pl. c. ‘licyjski’).

• N 306: ebẽñnẽ prñnawã m=ẽ=ti prñnawatẽ piñteusi tewinaza idazzalah tideimi hrppi ladi ehbi se tideime ehbije (...).

Tłumaczenie: „Ten grobowiec – (tym), kto zbudował go dla swojej żony i swoich dzieci, (jest) Piñteusi, tewinaza, syn Idazzali”.

ebe(ñne)- (acc. sg. c. przymiotnika utworzonego od zaimka ebe-); prñnawa- (acc. sg. ‘grobowiec, budowla grobowa’); m=ẽ=ti (koniunkcja + enklityka acc. sg. c. + enklityczny zaimek względny, nom. sg. c.); prñnawa-^(ti) (3 sg. praet. act. ‘budować’); Piñteuse/i- (imię w nom. sg.); tewinaza- (nom. sg.); Idazzala- (imię w gen. sg.); tideime/i- (nom. sg. ‘syn, dziecko’); hrppi (‘na, dla’); lada- (dat.-loc. sg. ‘żona’); ehbi(je)- (dat.-loc. sg. zaimka dzierżawczego); se (koniunkcja ‘i’); tideime/i- (dat.-loc. pl. ‘syn, dziecko’); ehbi(je)- (dat.-loc. pl. zaimka dzierżawczego).

Linki zewnętrzne

• eDiAna: korpus tekstów licyjskich (a także innych języków anatolijskich) wraz z interpretacjami gramatycznymi oraz leksykon opatrzony aktualną bibliografią [dostęp: 11.04.2026].

• Lycian Monuments: korpus tekstów licyjskich wraz z tłumaczeniami [dostęp: 11.04.2026].