Język maryjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obszar Rosja
Liczba mówiących 550 - 600 tys.
Klasyfikacja genetyczna uralska
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Alfabet języka maryjskiego (1887)

Język maryjski (nazwa własna: марий йылме), także: język czeremiski – język podgrupy wołżańskiej języków ugrofińskich z rodziny uralskiej.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Maryjski jest narodowym językiem Czeremisów (Maryjczyków), zamieszkujących na wschodzie europejskiej części Rosji. Język maryjski jest językiem urzędowym w Republice Mari Eł (obok rosyjskiego), ponadto jego użytkownicy zamieszkują sąsiadujące z tą republiką inne rosyjskie jednostki polityczno-administracyjne: Tatarstan, Baszkirię, Udmurcję oraz obwody: kirowski, niżegorodzki, orenburski, swierdłowski i Kraj Permski.

Użytkownicy i dialekty[edytuj | edytuj kod]

Liczba użytkowników języka maryjskiego szacowana jest na 550 – 600 tys. Język posiada trzy zasadnicze dialekty.

Standardy literackie[edytuj | edytuj kod]

Występują w nim dwa standardy literackie: górnomaryjski (zachodniomaryjski) i wschodniomaryjski.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia języka maryjskiego jest słabo poświadczona. Jest on kontynuacją hipotetycznego języka praugrofińskiego. Wykształcił się przed XIII w. na terenach leżących na zachód od obszarów obecnie zamieszkanych przez Maryjczyków. Na rozwój języka wpływ miały języki tureckie i słowiańskie. Piśmiennictwo istnieje od XVIII w.

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Alfabet maryjski jest oparty na rosyjskiej grażdance i składa się z 31 liter:

  • а, б, в, г, д, е, ж, з, и, й, к, л, м, н, ҥ, о, ӧ, п, р, с, т, у, ӱ, ч, ш, ъ, ы, ь, э, ю, я.

Alfabet dialektu zachodniomaryjskiego posiada dodatkowo litery ӓ i ӹ, ale nie używa ҥ. W zapożyczeniach występują ponadto pozostałe litery alfabetu rosyjskiego: ё, ф, х, ц i щ.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

przednie środkowe
(płaskie)
tylne
(zaokrąglone)
zaokrąglone płaskie
wysokie y i u
średnie ø e ə o
niskie a

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

wargowe przednio-
językowe
środkowo-
językowe
tylno-
językowe
zwarte p b t d k ɡ
zwarto-szczelinowe ʨ
szczelinowe v s z ʃ ʒ
nosowe m n ɲ ŋ
drżące r
boczne l ʎ
półsamogłoski j

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

liczba pojedyncza
M. мый ‘ja’ тый ‘ty’ тудо ‘on, ona, ono’
B. мыйым тыйым тудым
D. мыйын тыйын тудын
C. мыланем тыланет тудлан
liczba mnoga
M. ме ‘my’ те ‘wy’ нуно ‘oni, one’
B. мемнам тендам нуным
D. мемнан тендан нунын
C. мыланна тыланда нунылан

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

jedności 11–19 dziesiątki setki
1 ик икте 11 латик латикте 10 лу 100 шӱдӧ
2 кок кокыт 12 латкок латкокыт 20 коло 200 кок шӱдӧ
3 кум кумыт 13 латкум латкумыт 30 кумло 300 кум шӱдӧ
4 ныл нылыт 14 латныл латнылыт 40 нылле 400 ныл шӱдӧ
5 вич визыт 15 латвич латвизыт 50 витле 500 вич шӱдӧ
6 куд кудыт 16 латкуд латкудыт 60 кудло 600 куд шӱдӧ
7 шым шымыт 17 латшым латшымыт 70 шымле 700 шым шӱдӧ
8 кандаш кандаше 18 латкандаш латкандаше 80 кандашле 800 кандаш шӱдӧ
9 индеш индеше 19 латиндеш латиндеше 90 индешле 900 индеш шӱдӧ

Liczebniki 1–9 mają po dwa warianty: krótsza forma jest używana w grupie rzeczownikowej, a dłuższa — samodzielnie. Dotyczy to również liczebników złożonych, które w miejscu jedności mają któryś z liczebników 1–9, np.:

11 латик lub латикте
22 коло кок lub коло кокыт
33 кумло кум lub кумло кумыт

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

Bezokolicznik[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki w bezokoliczniku są zakończone na -аш, np.: возаш 'pisać', кочкаш 'jeść', малаш 'spać'.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • E. Kangasmaa-Minn: Mari. W: The Uralic Languages. D. Abondolo (red.). London: 1998, s. 219–248. ISBN 0-415-08198-X.
  • З.Г. Зорина, Г.С. Крылова, Э.С. Якимова: Марийский язык для всех. Cz. 1. Йошкар-Ола: 1990. ISBN 5-7590-0245-7.
  • З.В. Учаев, А.С. Ефремов: Поро кече! 30 уроков марийского языка. Йошкар-Ола: 1998. ISBN 5-7590-0838-2.