Język maryjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
марий йылме
Obszar Rosja
Liczba mówiących 388 tys. (2010)[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki uralskie
Pismo/alfabet grażdanka
Status oficjalny
język urzędowy Mari El
ISO 639-3 chm
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata





Alfabet języka maryjskiego (1887)

Język maryjski (nazwa własna: марий йылме), także: język czeremiski – język podgrupy wołżańskiej języków ugrofińskich z rodziny uralskiej.

Występowanie[edytuj]

Maryjski jest narodowym językiem Czeremisów (Maryjczyków), zamieszkujących na wschodzie europejskiej części Rosji. Język maryjski jest językiem urzędowym w Republice Mari Eł (obok rosyjskiego), ponadto jego użytkownicy zamieszkują sąsiadujące z tą republiką inne rosyjskie jednostki polityczno-administracyjne: Tatarstan, Baszkirię, Udmurcję oraz obwody: kirowski, niżegorodzki, orenburski, swierdłowski i Kraj Permski.

Użytkownicy i dialekty[edytuj]

W 2010 roku w Rosji język maryjski był używany przez ok. 388 tys. osób, z czego 23 tys. przypadało na użytkowników dialektu górskomaryjskiego.[1]

Standardy literackie[edytuj]

Występują w nim dwa standardy literackie: górnomaryjski (zachodniomaryjski) i wschodniomaryjski.

Historia[edytuj]

Historia języka maryjskiego jest słabo poświadczona. Jest on kontynuacją hipotetycznego języka praugrofińskiego. Wykształcił się przed XIII w. na terenach leżących na zachód od obszarów obecnie zamieszkanych przez Maryjczyków. Na rozwój języka wpływ miały języki tureckie i słowiańskie. Piśmiennictwo istnieje od XVIII w.

Alfabet[edytuj]

Alfabet maryjski jest oparty na rosyjskiej grażdance i składa się z 31 liter:

  • а, б, в, г, д, е, ж, з, и, й, к, л, м, н, ҥ, о, ӧ, п, р, с, т, у, ӱ, ч, ш, ъ, ы, ь, э, ю, я.

Alfabet dialektu zachodniomaryjskiego posiada dodatkowo litery ӓ i ӹ, ale nie używa ҥ. W nowych zapożyczeniach występują ponadto pozostałe litery alfabetu rosyjskiego: ё, ф, х, ц i щ.

Wymowa[edytuj]

Samogłoski[edytuj]

przednie środkowe tylne
płaskie zaokrąglone płaskie zaokrąglone
wysokie i y u
średnie e ø ə o
niskie a

Spółgłoski[edytuj]

wargowe przednio-
językowe
środkowo-
językowe
tylno-
językowe
zwarte p b t d k ɡ
zwarto-szczelinowe ʨ
szczelinowe v s z ʃ ʒ
nosowe m n ɲ ŋ
drżące r
boczne l ʎ
półsamogłoski j

Gramatyka[edytuj]

Zaimki osobowe[edytuj]

liczba pojedyncza
M. мый ‘ja’ тый ‘ty’ тудо ‘on, ona, ono’
B. мыйым тыйым тудым
D. мыйын тыйын тудын
C. мыланем тыланет тудлан
liczba mnoga
M. ме ‘my’ те ‘wy’ нуно ‘oni, one’
B. мемнам тендам нуным
D. мемнан тендан нунын
C. мыланна тыланда нунылан

Przymiotniki[edytuj]

Wykładnikiem stopnia wyższego przymiotników jest końcówka -рак, np.:

stopień równy stopień wyższy
изи mały изирак mniejszy
кугу duży кугырак większy
мотор piękny моторрак piękniejszy

Wykładnikiem stopnia najwyższego przymiotników jest przysłówek эн ‘najbardziej’, np.:

stopień równy stopień najwyższy
изи mały эн изи najmniejszy
кугу duży эн кугу największy
мотор piękny эн мотор najpiękniejszy

Liczebniki[edytuj]

jedności 11–19 dziesiątki setki
1 ик икте 11 латик латикте 10 лу 100 шӱдӧ
2 кок кокыт 12 латкок латкокыт 20 коло 200 кок шӱдӧ
3 кум кумыт 13 латкум латкумыт 30 кумло 300 кум шӱдӧ
4 ныл нылыт 14 латныл латнылыт 40 нылле 400 ныл шӱдӧ
5 вич визыт 15 латвич латвизыт 50 витле 500 вич шӱдӧ
6 куд кудыт 16 латкуд латкудыт 60 кудло 600 куд шӱдӧ
7 шым шымыт 17 латшым латшымыт 70 шымле 700 шым шӱдӧ
8 кандаш кандаше 18 латкандаш латкандаше 80 кандашле 800 кандаш шӱдӧ
9 индеш индеше 19 латиндеш латиндеше 90 индешле 900 индеш шӱдӧ

Liczebniki 1–9 mają po dwa warianty: krótsza forma jest używana w grupie rzeczownikowej, a dłuższa — samodzielnie. Dotyczy to również liczebników złożonych, które w miejscu jedności mają któryś z liczebników 1–9, np.:

11 латик lub латикте
22 коло кок lub коло кокыт
33 кумло кум lub кумло кумыт

Czasowniki[edytuj]

Bezokolicznik[edytuj]

Czasowniki w bezokoliczniku są zakończone na -аш, np.:

малаш spać
кочкаш jeść
возаш pisać

Czas teraźniejszy[edytuj]

Czasowniki odmieniają się według dwóch typów koniugacji: „-ам” i „-ем”. Poniżej czasowniki кочкаш 'jeść' i малаш 'spać' ilustrują odmianę w czasie teraźniejszym.

koniugacja „-ам” koniugacja „-ем”
liczba pojedyncza
1 кочкам 1 малем
2 кочкат 2 малет
3 кочкеш 3 мала
liczba mnoga
1 кочкына 1 малена
2 кочкыда 2 маледа
3 кочкыт 3 малат

Formy przeczące w czasie teraźniejszym są tworzone analitycznie i podobnie jak np. w języku fińskim składają się z posiłkowego czasownika przeczącego, odmiennego przez osoby i liczby, oraz formy tematycznej głównego czasownika.

koniugacja „-ам” koniugacja „-ем”
liczba pojedyncza
1 ом коч 1 ом мале
2 от коч 2 от мале
3 огеш коч 3 огеш мале
liczba mnoga
1 огына коч 1 огына мале
2 огыда коч 2 огыда мале
3 огыт коч 3 огыт мале

Czas przeszły 1[edytuj]

Poniżej czasowniki кочкаш 'jeść' i малаш 'spać' ilustrują odmianę w czasie przeszłym 1.

koniugacja „-ам” koniugacja „-ем”
liczba pojedyncza
1 кочкым 1 малышым
2 кочкыч 2 малышыч
3 кочко 3 малыш
liczba mnoga
1 кочна 1 малышна
2 кочда 2 малышда
3 кочкыч 3 малышт

Podobnie jak w czasie teraźniejszym formy przeczące w czasie przeszłym również składają się z posiłkowego czasownika przeczącego oraz formy tematycznej głównego czasownika.

koniugacja „-ам” koniugacja „-ем”
liczba pojedyncza
1 шым коч 1 шым мале
2 шыч коч 2 шыч мале
3 ыш коч 3 ыш мале
liczba mnoga
1 ышна коч 1 ышна мале
2 ышда коч 2 ышда мале
3 ышт коч 3 ышт мале

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • E. Kangasmaa-Minn: Mari. W: The Uralic Languages. D. Abondolo (red.). London: 1998, s. 219–248. ISBN 0-415-08198-X.
  • З.Г. Зорина, Г.С. Крылова, Э.С. Якимова: Марийский язык для всех. Cz. 1. Йошкар-Ола: 1990. ISBN 5-7590-0245-7.
  • З.В. Учаев, А.С. Ефремов: Поро кече! 30 уроков марийского языка. Йошкар-Ола: 1998. ISBN 5-7590-0838-2.

Przypisy[edytuj]

  1. a b http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm