Język papiamento

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Papiamentu
Obszar Aruba, Bonaire, Curaçao
Liczba mówiących 319 tys. (1999)[1]
Pismo/alfabet łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Aruba, Bonaire, Curaçao
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 pap
Kod ISO 639-3 pap
IETF pap
Glottolog papi1253
Ethnologue pap
GOST 7.75–97 пап 533
WALS pap
SIL pap
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku papiamento
Słownik języka papiamento
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Lokalizacja wysp ABC

Język papiamento, papiamentu, papiamenjęzyk kreolski na bazie portugalskiego i hiszpańskiego, używany w regionie Karaibów, głównie na wyspach Aruba, Bonaire i Curaçao. Nazwa pochodzi od czasownika papiá (rozmawiać), z portugalskiego papear.

Papiamento wykazuje liczne zapożyczenia językowe z różnych języków: głównie niderlandzkiego, ale także angielskiego, francuskiego, judeo-portugalskiego oraz dialektów afrykańskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Papiamento powstał w połowie XV w. w wyniku pierwszych kontaktów Portugalczyków i mieszkańców Zachodniej Afryki, łącząc afrykańskie struktury gramatyczne i portugalskie słownictwo. Pidżyn ten stał się następnie wspólnym językiem, zrozumiałym dla niewolników afrykańskich pochodzących z różnych grup etnicznych, w następnych pokoleniach przekształcając się w język kreolski. Wykazuje on znaczne podobieństwo strukturalne do języków kreolskich nadal pozostających w użyciu na zachodnim wybrzeżu Afryki (Gwinea Bissau, Republika Zielonego Przylądka, Senegal i Gambia)[2].

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

  • Zaimki osobowe: ja ami/mi; ty abo/bo; on/ona/ono e; my nos' wy boso; oni nan. Formy grzecznościowe tworzy się za pomocą meneer „Pan” i señora „Pani”, np. Ken meneer ta? „Kim Pan jest” i Ken señora ta? „Kim Pani jest?”.
  • Zaimki dzierżawcze: mój mi; twój bo; jego/jej su; nasz nos; wasz boso; ich nan, np. Mi tin mi auto „Mam swój samochód”, Nos tin nos pasashi „Mamy nasze bilety”. Zaimki akcentowane poprzedzone są przez di np. Esaki ta dimi. „To jest moje”.
  • Zaimki pytajne: Gdzie unda? : Unda bo ta bay? „Gdzie idziesz?”; Ile cuanto : Cuanto esaki ta? „Ile to kosztuje”.

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeczowniki nie posiadają rodzaju gramatycznego. Jeżeli zachodzi taka konieczność, dodaje się po rzeczowniku wyraz precyzujący płeć machu dla rodzaju męskiego, i muhe dla żeńskiego. Przykłady: pushi machu „kocur”, mucha muhe „dziewczynka”.
  • Rzeczowniki nie zmieniają formy w liczbie mnogiej, jeżeli są określone co do liczby np. un homber „mężczyzna”, dos homber „dwóch mężczyzn”; hopi hende „wielu ludzi”[2]. W pozostałych przypadkach końcówka liczby mnogiej jest identyczna z zaimkiem nan „oni”, na przykład muchanan „dzieci”. Przymiotniki nie przyjmują końcówki liczby mnogiej: Mi casnan ta nobo „moje domy są nowe”.

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

  • Stopniowanie: lihé, mas lihé, di mas lihé „szybko, szybciej, najszybciej”, np. Pedro ta kuri mas lihé ku mi. „Pedro biega szybciej ode mnie”.

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

  • Czasowniki nie odmieniają się przez osoby i liczby np. Ami/mi ta bai „Idę”, Nos ta bai „Idziemy”.
  • Czasy określane są przez partykuły stawiane przed czasownikiem, np. Mi ta bai „Idę”; Mi tabata bai „Szedłem”; Mi a bai „Poszedłem”; Mi lo bai „Pójdę”. Istnieją dwa czasy przeszłe: dokonany i niedokonany: Ora bo a yega mi tawata come pan „Kiedy przyszedłeś, jadłem chleb”. Formę progresywną (ang. be + -ing) można wyrazić na dwa sposoby: E ta skirbiendo = E ta skirbi „Ona właśnie pisze”.
  • Przeczenie tworzy się za pomocą partykuły „no” tuż przed czasownikiem, np. Mi no tin placa „Nie mam pieniędzy”. Dopuszcza się więcej przeczeń w zdaniu: E no a duna mi nada „On nic mi nie dał”.
  • Papiamentu posiada formy strony biernej, co jest rzeczą niezwykłą w językach kreolskich, np. Papiamentu ta wordu papiá na Aruba. „Papiamento jest używany na Arubie”.

Podstawowe zwroty[edytuj | edytuj kod]

  • Danki - Dziękuję
  • Kon ta bai? - Jak się masz?
  • Unda mi por kome kuminda krioyo? - Gdzie mogę zjeść kreolskie jedzenie?
  • E pomp di gasolin ta habri awor? - Czy stacja benzynowa jest teraz otwarta?
  • Mi ke kome - Chcę jeść
  • Hopi bon - bardzo dobry
  • Trankilo - Wszystko w porządku
  • Pakiko? - Po co?
  • Dikon - Dlaczego?
  • Awa - woda
  • Tur cos - wszystko
  • Sea ketu - Bądź cicho!
  • Tin hopi bientu - Jest silny wiatr.
  • Kiko a pasa? - Co się stało?
  • Kuant'or'tin? - Która godzina?

Status prawny[edytuj | edytuj kod]

Od marca 2007 papiamento był uznany za język urzędowy na Antylach Holenderskich[3], do podziału terytorium w 2010. Obecnie Aruba[4] i Curaçao[5] używają go jako języka oficjalnego obok niderlandzkiego, zaś Bonaire przyznało mu status języka regionalnego i akceptuje jego używanie w administracji[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Atlas języków. Pochodzenie i rozwój języków świata, Bernard Comrie (red.) i inni, Poznań: „Atena”, 1998, ISBN 83-85414-31-2, OCLC 749229608.
  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]