Język pruski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Prūsiskan
Obszar Prusy
Liczba mówiących język wymarły
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet łacinka
Kody języka
ISO 639-1
ISO 639-2 bat
ISO 639-3 prg
SIL PRG
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata



Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-pruski online

Język pruski, Wâr[an] Prūsiskanwymarły język bałtyckich Prusów.

Klasyfikacja[edytuj]

Język pruski należy do podgrupy języków bałtyckich rodziny języków indoeuropejskich. Wraz z językiem jaćwińskim zaliczany jest do zachodniobałtyckich.

Charakteryzował się najbardziej archaicznym słownictwem wśród języków bałtyckich. Obecnie znamy jedynie ok. 2 tys. słów i wyrażeń tego języka, z powodu niewielkiej liczby dokumentów w nim zapisanych.

Historia[edytuj]

Przybliżony obszar terytorium Prusów ok. 1200 r.

Język pruski był ojczystym językiem Prusów – ludu bałtyckiego zamieszkującego tereny między dolną Wisłą a dolnym Niemnem. Każde z plemion mówiło osobnym dialektem, zrozumiałym jednak dla innych.

W 1226 r. książę Konrad I mazowiecki osadził na ziemi chełmińskiej Krzyżaków, którzy wkrótce zagarnęli większość ziem Prusów. Od tej pory datuje się schyłek staropruskiej kultury i języka. Resztki ocalałej ludności zostały przeniesione na zachodnie tereny Prus, co spowodowało ujednolicenie języka, choć na biskupiej Warmii utrzymała się odrębność od innych terenów zakonu.

Część wyższych warstw poddała się germanizacji, zaś wolni chłopi zostali zmienieni w poddanych feudalnych. Ziemie pruskie kolonizowano przy pomocy osadników z Niemiec, Niderlandów oraz w niewielkim stopniu ze Szwecji, Danii i Francji.

Pod koniec XIII wieku około 800 słów języka pruskiego zostało zapisanych przez niemieckich kronikarzy i bibliotekarzy. W 1561 r. ukazał się przełożony przez Abla Willa Enchiridion Marcina Lutra, będący najobszerniejszym zachowanym do dziś zabytkiem języka pruskiego (134 strony druku).

W późniejszych czasach, kiedy z mapy Europy znikło już państwo zakonne, a na jego fundamentach powstały Prusy Książęce, napłynęła rzesza kolonistów z zachodu i północy Europy oraz z Polski. Był to czas reformacji i gruntownych przemian religijnych w pośredniowiecznej Europie. Spowodowało to dalszy, stopniowy spadek liczby mieszkańców Prus posługujących się językiem pruskim.

W XVII wieku język pruski praktycznie wymarł.

Elementy gramatyki współczesnego języka pruskiego[potrzebny przypis][edytuj]

Katechizm w języku pruskim


Podstawowe wyrażenia

język polski język pruski
Pruski [język] Prūsiskan
Witaj Kaīls
Dzień dobry (rano) Kaīls Anksteīnai
Do widzenia Sandēi, Ērdiw
Dziękuję Dīnkun
Ile? Kelli?
Tak
Nie Ni
Gdzie jest łazienka? Kwēi ast Spaktāstuba?
(toast) Kaīls pas kaīls aīns per āntran
Czy mówisz po angielsku? Bilāi tu ēngliskai?

Zaimki[edytuj]

Zaimki osobowe

Liczba Przypadek 1 os. 2 os. 3 os. m 3 os. ż 3 os. n wzgl.
l. poj. M. as tāns tenā tennan
D. māise twāise tenesse tenesses tenesse swāise
C. mennei/mi tebbei/ti tenesmu tenessei tenesmu sebbei
B. min (men)/mi tin (ten)/ti tennan tennan tennan sin (sen)/si
l. mn. M. mes jus tenēi tennas tenēi
D. nūse jūse tenēisan tenēisan tenēisan
C. nūmans jūmans tenēimans tenēimans tenēimans
B. mans wans tennans tennans tennans

Zaimki wskazujące: ten, ta,...

Przypadek Liczba poj., m Liczba poj., ż Liczba poj., n Liczba mn., m Liczba mn., ż Liczba mn., n
Mianownik stas stāi stan stāi stās stai
Dopełniacz stesse stesses stesse stēisan stēisan stēisan
Celownik stesmu stessei stesmu lub stesmā stēimans stēimans stēimans
Biernik stan stan stan lub sta stans stans stans lub stas

Tryb przypuszczający[edytuj]

W pierwszej osobie liczby pojedynczej i w trzeciej osobie zamieniamy końcówkę bezokolicznika -twei, -tun na końcówkę -lai. W pierwszej osobie liczby mnogiej zamieniamy końcówkę bezokolicznika -twei, -tun na końcówkę -limai. W drugiej osobie liczby mnogiej o zamieniamy końcówkę bezokolicznika -twei, -tun na końcówkę -litei.

As segīlai – zrobiłbym
Tū segīlai – zrobiłbyś
Tāns segīlai – on zrobiłby
Mes segīlimai – my zrobilibyśmy
Jūs segīlitei – wy zrobilibyście
Tenēi segīlai – oni zrobiliby

Forma bezosobowa czasownika[edytuj]

Formę bezosobową czasownika tworzymy używając zamiast podmiotu słówka (enklityki) di, np:

tērpaui di pagaptins – używa się narzędzi
būlai di labban – byłoby dobrze
pastāi di segītan – zostało zrobione

W przypadku konstrukcji z imiesłowem, musi on zawsze być w rodzaju nijakim:

wīrst būwus di skaitāwus – będzie się czytać
ast di aupallus – znaleziono

Dla niektórych czasowników w czasie przeszłym (za literami pt) są dwie formy. Drugiej z nich używa się w połączeniu z enklitycznym (nieakcentowanym jednosylabowym) di, tak więc:

immē di – brało się (a nie: immi di)

Koniugacja[edytuj]

Czasownik būtwei 'być':

As asma – ja jestem
Tū assei – ty jesteś
Tāns ast – on jest
Mes asmai – my jesteśmy
Jūs astei – wy jesteście
Tenēi ast – oni są

Przykłady użycia[edytuj]

Pierwszy artykuł Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka:

Wisāi zmunei gemma pawīrpan be līgu en tenēisan teīsiskwai be tikrōmiskwamans. Tenēi ast ebdajātan sen izpressenin be pawaīsenin be prawerru segītun līnku kittans en brātrijas naseīlin.[potrzebny przypis]
Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Projekt odbudowy[edytuj]

Język całkowicie wymarł na początku XVIII w. Podejmowane są próby jego rekonstrukcji i ożywienia – w 2009 r. 50 osób deklarowało regularne używanie języka pruskiego jako drugiego języka[1]. Obecnie języka zaczyna używać drugie już pokolenie - dzieci inicjatorów projektu[2]. W języku pruskim są wydawane płyty - muzyką tworzoną w tym języku zajmują się grupy takie jak: Ola Turkiewicz i jej zespół Projekt Arboretum[3], polski Alnestabs, Romowe Rikoito z Obwodu Kaliningradzkiego, litewski neofolkowy zespół Kūlgrinda. W 2015 roku wydano także pierwsze nowożytne tłumaczenie beletrystyki - przetłumaczono Małego Księcia autorstwa Antoine’a de Saint-Exupery’ego.[4]

Nowoczesne techniki lingwistyczne pozwoliły, na podstawie posiadanych słów i wiedzy o ewolucji języków, odtworzyć wiele wyrazów. Dużo słów opisujących nowoczesną rzeczywistość techniczną we współczesnych językach jest międzynarodowych, a ich importem rządzą względnie proste reguły.

W październiku 2015 roku internetowy słownik języka pruskiego zawierał ponad 10 tysięcy słów. W większości są one rekonstrukcjami poświadczonych w źródłach słów i rdzeni lub ich derywacjami, słowami odtworzonymi z toponimii lub gwar lokalnych, a także internacjonalizmami.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]