Język ogólny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Język standardowy)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język ogólny[1], język standardowy[2][3]odmiana języka stawiana w opozycji do jego form wernakularnych (w tym zarówno terytorialnych, jak i środowiskowych), przyjęta przez dane społeczeństwo do celów komunikacji publicznej i oficjalnej. Stanowi ona neutralne narzecze, w którym porozumiewa się ogół użytkowników języka bez względu na pochodzenie regionalne lub społeczne[4][5].

Według innego ujęcia „język standardowy” to jakakolwiek forma mowy, która została poddana procesowi standaryzacji i której unormowaną postać ujęto w wydawnictwach gramatycznych i słownikach[4]. Ustanowienie języka standardowego wiąże się zwykle ze skodyfikowaniem normy językowej, opracowaniem jednolitych konwencji ortograficznych oraz akceptacją tych standardów przez społeczeństwo[6].

Sporadycznie spotyka się również definicję, zgodnie z którą „język standardowy” to mowa, której można przypisać jedną lub więcej ustandaryzowanych form. Termin odnosi się wówczas do języka jako całości, nie do samego standardu literackiego[7].

Choć język standardowy przeciwstawia się zasadniczo elementom mowy o ograniczonym zasięgu geograficznym, regionalizmy jako formy terytorialne używane przez ludność wykształconą (formy „języka kulturalnego”) uznawane są w polskiej tradycji normatywistycznej za mieszczące się w normie użytkowej języka ogólnego[8].

Konwencje terminologiczne[edytuj | edytuj kod]

Jako synonimy terminów „język ogólny” i „język standardowy” mogą również służyć takie określenia jak „język literacki[9][5][2], „standard literacki”, „standard[9], „dialekt literacki[9], „dialekt standardowy[10][11], „dialekt kulturalny[2], „narzecze ogólne[12]. Nazwa „dialekt standardowy” (ang. standard dialect) bywa stosowana przez językoznawców, którzy chcą podkreślić, że standard jest lingwistycznie równy gwarom ludowym, argumentując, że rezerwowanie terminu „język” dla standardu może sugerować, iż to tylko on jest pełnoprawną formą języka, godną takiego miana[10]. W podobnym użyciu funkcjonuje również termin „odmiana standardowa (języka)” (ang. standard variety)[13].

W węższym ujęciu mianem „języka ogólnego” określa się powszechną warstwę leksykalną języka, przeciwstawną wobec jego wariantów specjalnych, takich jak język naukowy[14][15], który charakteryzuje się odmienną, ściśle zdefiniowaną terminologią[16].

Termin „język literacki” bywa także rozumiany jako określenie na jeden z dwóch głównych stylów funkcjonalnych mowy, stawiany w opozycji do języka potocznego lub – w jeszcze węższym ujęciu – jako język literatury. W slawistyce mianem „mikrojęzyków literackich” określa się etnolekty, które cieszą się pewną tradycją literacką i stopniem normalizacji, ale współistnieją z głównym, ogólnonarodowym standardem[17][18].

Stosunek do innych dialektów[edytuj | edytuj kod]

Mimo że niestandardowe formy mowy bywają postrzegane popularnie jako gorsze względem narzecza literackiego, to w rozumieniu ściśle lingwistycznym (naukowym) język ogólny nie jest w żaden sposób wyższy od dialektów ludowych, które nie zostały uprzywilejowane w procesie standaryzacji[19][20]. Postać języka ogólnego uzależniona jest bowiem nie od czynników lingwistycznych, ale od uwarunkowań polityczno-historycznych i przypadku; jego fundament tworzą zwykle środki mowy o wysokim prestiżu socjolingwistycznym (np. te dominujące wśród elit społeczno-politycznych). Z tego względu kształt standardu ma – z punktu widzenia naukowego – charakter arbitralny i konwencyjny, a samo jego funkcjonowanie opiera się na akceptacji społecznej[21][22][23].

Zachodni językoznawcy przeważnie klasyfikują odmianę standardową danego języka jako jeden z jego dialektów[24][25][26]. Doktryna uznająca narzecze standardowe za bardziej „poprawne” od innych form mowy nazywana jest przez socjolingwistów ideologią języka standardowego[27][28].

Policentryzm lingwistyczny[edytuj | edytuj kod]

W przypadku niektórych języków można wyróżnić więcej niż jedną realizację literacką; wynika to z dużego rozprzestrzenienia się danej mowy na świecie. Terminem język policentryczny określa się mowę, której można przypisać wiele skodyfikowanych odmian, używanych zwykle przez różne narody. Przykłady obejmują angielski, francuski, portugalski, malajski, niderlandzki, niemiecki, norweski, koreański, serbsko-chorwacki, szwedzki i hiszpański[29][30]. Języki monocentryczne, takie jak polski, rosyjski czy japoński, mają tylko jedną ustandaryzowaną formę.

O policentryzmie mówi się zwykle w odniesieniu do standaryzacji opartych na identycznych lub prawie identycznych podstawach materialnych[31][32]. Standardy językowe wywodzące się z dalej spokrewnionych narzeczy, przynależących do tego samego kontinuum dialektalnego, otrzymują często miano osobnych języków (np. czeski/słowacki/polski), choć bez uwzględnienia czynników politycznych i kulturowych mogłyby być traktowane jako składowe jednej mowy (ze względu na swoją relatywną bliskość lingwistyczną)[33].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. język ogólny [w:] Słowosieć [online], Politechnika Wrocławska [dostęp 2018-11-17].
  2. a b c język ogólny [w:] Słownik terminów gramatycznych [online], Edupedia [dostęp 2018-11-17].
  3. Mirosław Bańko, pierw – wpierw – najpierw [w:] Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 12 września 2005 [dostęp 2018-11-17].
  4. a b Language: Its Structure and Use, Boston: Cengage Learning, 2007, s. 14, ISBN 1-4130-3055-6 (ang.).
  5. a b Mate Kapović, Čiji je jezik, wyd. 1, Zagrzeb: Algoritam, 2010, s. 55-74, ISBN 978-953-316-282-9 (serb.-chorw.).
  6. M. Victoria Escandell Vidal i inni, Claves del Lenguaje Humano, Editorial Universitaria Ramon Areces, 2014, s. 277-279, ISBN 978-84-9961-159-4 (hiszp.).
  7. Словарь социолингвистических терминов, Moskwa: Российская академия наук. Институт языкознания. Российская академия лингвистических наук, 2006, s. 217 (ros.).
  8. Halina Karaś, Regionalizm [w:] Dialektologia polska [online], dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2018-11-17].
  9. a b c Bogusław Dunaj, Język mieszkańców Krakowa, część I, Warszawa-Kraków 1989, s. 134.
  10. a b Anđel Starčević, Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, Uniwersytet w Zagrzebiu, 2016, s. 68 (serb.-chorw.).
  11. Regionalne warianty języka angielskiego, usosweb.uw.edu.pl.
  12. K. Ozóg, Ustna odmiana języka ogólnego [w:] Współczesny język polski, J. Bartmiński (red.) [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2, Wrocław 1993, s. 87.
  13. Ulrike Vogl, Multilingualism in a standard language culture [w:] Matthias Hüning, Ulrike Vogl, Olivier Moliner, Standard Languages and Multilingualism in European History, t. 1 (Multilingualism and diversity management), John Benjamins Publishing, 2012, s. 15, ISBN 978-90-272-0055-6 (ang.).
  14. Marek Maziarz, Język raportów ewaluacyjnych, Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej, 2012, s. 16, ISBN 978-83-7610-382-2, OCLC 823776209.
  15. Beata Jarosz, O (nie)tożsamości pojęć JĘZYK SPECJALISTYCZNY, JĘZYK SPECJALNY, JĘZYK FACHOWY, JĘZYK PROFESJONALNY, JĘZYK ZAWODOWY, PROFESJOLEKT, TECHNOLEKT, „Polonica”, 38, 2018, s. 6-7, DOI10.17651/POLON.38.12.
  16. Oktawian Nawrot, Wprowadzenie do logiki dla prawników, wyd. 2. wyd., stan prawny na 1 sierpnia 2012 r, Warszawa: Wolters Kluwer Polska, [cop. 2012], s. 22, ISBN 978-83-264-3951-3, OCLC 823586600 [dostęp 2019-02-22].
  17. Grażyna Balowska, Mikrojęzyki literackie, „Socjolingwistyka”, 16, Wydaw. Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 2000, s. 41-49.
  18. Литературный микроязык [w:] Российский гуманитарный энциклопедический словарь, центр ВЛАДОС, 2002 [dostęp 2019-01-08] (ros.).
  19. Rajend Mesthrie, Standardisation and variation in South African English, 1994, s. 181-201 [dostęp 2018-10-06] (ang.).
  20. Natalie Schilling-Estes, Dialect variation [w:] Ralph Fasold, Jeffrey Connor-Linton, An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge University Press, 2006, s. 312-319, ISBN 978-0-521-84768-1 (ang.).
  21. Mate Kapović, Jezik i konzervativizam [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrebačka slavistička škola, 2013, s. 391-400 [dostęp 2018-11-17] (serb.-chorw.).
  22. Jacquetta Megarry, Stanley Nisbet, Eric Hoyle, World Yearbook of Education: Education of Minorities, Taylor & Francis, 2005, s. 42-45, ISBN 0-415-39297-7 (ang.).
  23. Ralph Fasold, The politics of language [w:] Ralph Fasold, Jeffrey Connor-Linton, An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge University Press, 2006, s. 371-400, ISBN 978-0-521-84768-1 (ang.).
  24. Peter Trudgill, Standard English: what it isn't [w:] T.Bex, R.J. Watts, Standard English: The Widening Debate, London: Routledge, 1999, s. 117-128 (ang.).
  25. William McGregor, Linguistics: An Introduction, A&C Black, 2009, s. 160, ISBN 978-1-84706-367-0 (ang.).
  26. Language and variation [w:] Halvor Eifring, Rolf Theil, Linguistics for Students of Asian and African Languages, 2005, s. 4 (ang.).
  27. Annabelle Mooney, Betsy Evans, Language, Society and Power: An Introduction, Routledge, 2018, ISBN 978-0-429-82339-8 (ang.).
  28. Li Wei, The nature of linguistic norms [w:] Madalena Cruz-Ferreira, Betsy Evans, Multilingual Norms, Peter Lang, 2010, s. 397-399, ISBN 978-3-631-59637-1 (ang.).
  29. Michael G. Clyne, Pluricentric Languages: Differing Norms in Different Nations, Walter de Gruyter, 1992, s. 1-3, ISBN 3-11-012855-1 (ang.).
  30. La langue croate, serbe, bosniaque et monténégrine [w:] Snježana Kordić, Au sud de l'Est, t. 3, Paryż: Non Lieu, 2007, s. 71–78, ISBN 978-2-35270-036-4, OCLC 182916790 (fr.).
  31. Heinz Kloss, Abstandsprachen und Ausbausprachen [w:] Joachim Göschel, Norbert Nail, Gaston van der Elst, Zur Theorie des Dialekts: Aufsätze aus 100 Jahren Forschung (Zeitschrift fur Dialektologie and Linguistik, Beihefte, n.F., Heft 16), Wiesbaden: F. Steiner, 1976, s. 310, 312, OCLC 2598722 (niem.).
  32. Dalibor Brozović, The Yugoslav Model of Language Planning: A Confrontation with Other Multilingual Models [w:] Ranko Bugarski, Celia Hewkesworth, Language Planning in Yugoslavia, Columbus, Ohio: Slavica Publishers, 1992, s. 72–79, OCLC 26860931 (ang.).
  33. Peter Trudgill, Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe [w:] Anna Duszak, Urszula Okulska, Speaking from the Margin: Global English from a European Perspective, Frankfurt: Peter Lang, 2004, s. 35-49 (ang.).