Język sumeryjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
eme-gi(r)
Obszar południowa Mezopotamia
Liczba mówiących Język wymarły
Klasyfikacja genetyczna Języki izolowane
 Język sumeryjski
Pismo klinowe
ISO 639-2 sux
ISO 639-3 sux
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka sumeryjskiego
Słownik -polski, polsko-sumeryjski online

Język sumeryjski (sum. eme-gi7/gir15, akad. Ŝumeru)[1] – język starożytnego Sumeru, używany w południowej Mezopotamii od co najmniej IV tysiąclecia p.n.e., najstarszy zapisany język. Został wyparty przez język akadyjski około 2000 p.n.e., ale był używany w Mezopotamii jako język tekstów religijnych, ceremonialnych i naukowych do około I wieku p.n.e., a następnie został zapomniany aż do odczytania w XIX wieku. Język sumeryjski nie jest spokrewniony z innymi językami używanymi przez okoliczne ludy i jest na ogół uważany za język izolowany. Do jego zapisu używano pisma klinowego. Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym.

Spis treści

Najstarszy język pisany[edytuj | edytuj kod]

Sumeryjska inskrypcja monumentalna z XXVI wieku p.n.e.

Najpóźniej od połowy IV tysiąclecia p.n.e. Sumerowie odgrywali w południowej Mezopotamii decydującą rolę w przejściu do wysoko rozwiniętej kultury, w szczególności m.in. w rozwoju pisma, które mogło być stosowane w gospodarce i administracji, co miało miejsce ok. 3200 r. p.n.e. (znaleziska w Uruk IVa). Język sumeryjski jest jednym z pierwszych języków, dla których wynaleziono pismo. Tylko najstarsze hieroglify egipskie sięgają czasów, w których używano pisma sumeryjskiego. Egiptologia i starożytna orientalistyka nie znają odpowiedzi na pytanie, czy pomiędzy tymi dwoma zdecydowanie najstarszymi systemami pisma istniał jakiś związek.

Około 3200 r. p.n.e. wzory wyciskane dotąd na glinianych tokenach zaczęto odciskać na większych kawałkach gliny, dodając przy tym inne znaki. Z tej archaicznej formy w przeciągu niewielu stuleci rozwinęło się w pełni mezopotamskie pismo klinowe, nazwane tak z powodu formy znaków, które powstawały wskutek odciśnięcia ostrego rylca w miękkiej glinie. Pismo to zachowało się na glinianych tabliczkach oraz innych nośnikach, takich jak posągi i budynki odkryte podczas archeologicznych prac wykopaliskowych w Mezopotamii. Pismo to zostało przejęte przez Akadów, Babilończyków, Asyryjczyków, Eblaitów, Elamitów, Hetytów, Hurytów i Urartejczyków na potrzeby ich własnych języków.

Pierwotnie sumeryjskie pismo klinowe było pismem ideograficznym lub logograficznym. Każdy znak oznaczał jedno słowo; z początku można było łatwo rozpoznać, jakie pojęcia reprezentowały znaki. W przeciągu kilku stuleci rozwinięto dodatkowo formę reprezentacji sylab według zasady rebusu, zgodnie z którą każdemu z wielu istniejących znaków przyporządkowana była jedna lub więcej wartości fonetycznych sylaby (najczęściej Sa, SpSa, SaSp, SpSaSp, przy czym Sa oznacza samogłoskę, a Sp – spółgłoskę). W ten sposób powstało pismo logograficzno-fonetyczne.

Transliteracja pisma klinowego oraz jego analiza gramatyczna przedstawione są na przykładzie poniższego krótkiego tekstu – inskrypcji umieszczonej na wypalanej cegle przez Gudeę, władcę miasta-państwa Lagasz (ok. 2130 r. p.n.e.).

pismo klinowe Cuneiform sumer dingir.jpgCuneiform sumer inana.jpg Cuneiform sumer nin.jpgCuneiform sumer kur.jpgCuneiform sumer kur.jpgCuneiform sumer ra.jpg Cuneiform sumer nin.jpgCuneiform sumer a.jpgCuneiform sumer ni.jpg
transliteracja diĝir inana nin-kur-kur-ra nin-a-ni
analiza dInana nin+kur+kur+ak nin+ani+[ra]
Cuneiform sumer ka.jpgCuneiform sumer de2.jpgCuneiform sumer a.jpg Cuneiform sumer pa.jpgCuneiform sumer te.jpgCuneiform sumer si.jpg Cuneiform sumer szir.jpgCuneiform sumer bur.jpgCuneiform sumer la.jpgCuneiform sumer ki.jpg
gu3-de2-a pa.te.si šir.bur.la ki
Gudea ensi2 Lagaski
Cuneiform sumer ur.jpgCuneiform sumer dingir.jpgCuneiform sumer ga2.jpgCuneiform sumer tum3.jpgCuneiform sumer du10.jpgCuneiform sumer ke4.jpg
ur-diĝir-ĝa2-tum3-du10-ke4
ur+dĜatumdu+ak+e
Cuneiform sumer e2.jpgCuneiform sumer gir2.jpgCuneiform sumer su.jpgCuneiform sumer ki.jpgCuneiform sumer ka.jpgCuneiform sumer ni.jpg Cuneiform sumer mu.jpgCuneiform sumer na.jpgCuneiform sumer du3.jpg
e2-ĝir2-su.ki.ka-ni mu-na-du3
e2+Ĝirsuki+ak+ani mu+na+n+du3

Uwagi: diĝir oraz ki oznaczają tutaj determinatywy, w analizie umieszczone są one w indeksie górnym; pa.te.si oraz šir.bur.la to tzw. złożenia typu "diri".

Tłumaczenie: Inannie, władczyni wszystkich krajów, swej pani, Gudea, władca Lagasz, sługa bogini Ĝatumdu, dom w mieście Ĝirsu dla niej wzniósł.

W celu uzyskania dalszych informacji dotyczących pisma sumeryjskiego oraz transkrypcji i transliteracji patrz artykuł pismo klinowe.

Koegzystencja Sumerów i Akadów[edytuj | edytuj kod]

Przez całe III tysiąclecie p.n.e. język sumeryjski dominował w południowej Mezopotamii. Okres dominacji przerwany został tylko w czasie istnienia semickiego królestwa Akad (2350-2200 p.n.e.). Od ok. 2600 r. p.n.e. Sumerowie musieli jednakże coraz silniej konkurować z ludnością semicką, tj. Akadami (początkowo w północnej części Mezopotamii), przy czym stosunek wzajemny tych grup do siebie cechowała nie tyle wrogość, co dużo bardziej stopniowa asymilacja i integracja, prowadząca ostatecznie do koegzystencji tych narodów oraz ich języków (sumeryjsko-akadyjski obszar koegzystencji językowej, i wzajemnych wpływów językowych, patrz Edzard 2003). Począwszy od 2000 r. p. n.e. język sumeryjski traci powoli na znaczeniu, a naród i kultura sumeryjska zostają stopniowo wchłonięte przez ludność semicką, której liczba rosła m.in. wskutek dalszej migracji na tereny zamieszkiwane przez Sumerów. Można przyjąć, że język sumeryjski przestał być używany jako język mówiony około 1700 r. p.n.e., najpóźniej w 1600 r. p.n.e. Jako język kultu religijnego, nauki, literatury i oficjalnych inskrypcji królewskich był on używany jednak jeszcze długo potem. Ostatnie teksty sumeryjskie pochodzą z końcowej fazy epoki pisma klinowego (ok. 100 r. p.n.e.).

Okresy rozwoju języka i rodzaje tekstów[edytuj | edytuj kod]

Licząca trzy tysiące lat historia języka sumeryjskiego dzieli się na następujące okresy:

  1. Okres archaiczny lub wczesnosumeryjski 3100–2600 r. p.n.e. Prawie wszystkie teksty z tego okresu to teksty z zakresu ekonomii i administracji, znaleziska pochodzą głównie z Uruk (faza IVa i III) oraz z Szuruppak. Od okresu Dżemdet Nasr datuje się niektóre akty prawne i utwory literackie w formie archaicznej. Ponieważ elementy gramatyczne, tj. oznaczenia funkcji gramatycznych rzeczowników i czasowników, stosowane są tylko w pojedynczych przypadkach, teksty te w bardzo niewielkim stopniu pozwalają na zrozumienie struktury gramatycznej języka sumeryjskiego.
  2. Okres starosumeryjski 2600–2200 r. p.n.e. Przeważnie teksty z zakresu ekonomii i administracji, pierwsze dłuższe inskrypcje królewskie, pojedyncze teksty literackie. Miejscem znalezisk głównych jest Lagasz. Teksty pochodzące z tej fazy zawierają już pewne informacje dotyczące gramatyki języka sumeryjskiego. Po okresie semickiego królestwa Akadów (2350–2200 r. p.n.e.), który zbiega się z silnym spadkiem liczby tekstów pisanych w języku sumeryjskim, następuje odrodzenie języka sumeryjskiego.
  3. Okres nowosumeryjski 2200–2000 r. p.n.e. Najwięcej znalezisk pochodzi z okresu III dynastii Ur (okres Ur III), niezliczone teksty z zakresu ekonomii pochodzące z Lagasz, Umma i Ur. Z tego okresu zachowało się sporo aktów prawnych i akt sądowych. Kluczowe znaczenie mają obszerne hymny Gudei, władcy miasta-państwa Lagasz, utrwalone na glinianych cylindrach (ok. 2130 r.), które pozwoliły na analizę podstaw języka sumeryjskiego (A. Falkenstein 1949/78).
  4. Okres późnosumeryjski 2000–1700 r. p.n.e. Język sumeryjski był jeszcze używany w mowie w niektórych częściach Mezopotamii południowej (obszar Nippur), był on jednak głownie językiem pisanym, wykorzystywanym intensywnie w tekstach z zakresu ekonomii i administracji oraz królewskich inskrypcjach (często dwujęzycznych – sumeryjsko-akadyjskich). Wiele dzieł literackich przekazywanych ustnie od najstarszych czasów – wśród nich także sumeryjska wersja niektórych części znanego Eposu o Gilgameszu – zostało wówczas po raz pierwszy zapisanych przy użyciu pisma sumeryjskiego.
  5. Okres postsumeryjski 1700–100 r. p.n.e. Język sumeryjski nie jest już używany w mowie; również jako język pisany jest intensywnie wypierany przez język akadyjski (język babiloński na południu i język asyryjski na północy Mezopotamii). Odgrywa jeszcze rolę jedynie języka nauki, kultu i literatury. Tego, że przez długi czas język ten miał duże znaczenie, dowodzi jednakże fakt, iż jeszcze w VII wieku p.n.e. król asyryjski Aszurbanipal chwalił się w swej inskrypcji umiejętnością czytania tekstów sumeryjskich. Z okresu postsumeryjskiego pochodzi duża część list słownictwa dwujęzycznego (akadyjsko-sumeryjskiego), które w XIX wieku umożliwiły odczytanie języka sumeryjskiego.

Dialekty i socjolekty[edytuj | edytuj kod]

Pomimo iż w jednym z późniejszych tekstów wymieniony został cały szereg dialektów (a właściwie socjolektów) języka sumeryjskiego, obok języka standardowego eme-gi(r) możliwe było poznanie tylko jednego socjolektu eme-sal i to jedynie w późnosumeryjskich przekazach literackich. Tę formę językową stosowano głównie wówczas, gdy w utworach literackich głos zabierały istoty żeńskie, podczas gdy części narracyjne oraz wypowiedzi mężczyzn były zapisywane w języku standardowym. Różnice pomiędzy tym socjolektem a językiem standardowym polegały na fonetycznych przekształceniach rdzenia wyrazu i morfologicznych elementów słowotwórczych, a także na użyciu słów niewystępujących w języku standardowym (np. mu-ud-na zamiast nital „małżonek“, mu-tin zamiast ki-sikil „dziewica“).

Ponowne odkrycie języka sumeryjskiego[edytuj | edytuj kod]

Jules Oppert

Na przełomie starej i nowej ery zaginęła wszelka wiedza o języku sumeryjskim i piśmie klinowym. W przeciwieństwie do Asyryjczyków, Babilończyków czy Egipcjan, których działalność jest szeroko udokumentowana w klasycznej starożytnej historiografii, brak jest w tychże podaniach jakiejkolwiek wzmianki o istnieniu Sumerów. Rozszyfrowanie pisma klinowego na początku XIX wieku pozwoliło na odkrycie najpierw trzech języków: babilońskiej formy języka akadyjskiego z rodziny semickiej, indoeuropejskiego języka staroperskiego oraz izolowanego języka elamickiego z obszaru dzisiejszego południowo-wschodniego Iranu. Dopiero w późniejszych czasach rozpoznano pośród tekstów babilońskich czwarty język, który po raz pierwszy został nazwany "językiem sumeryjskim" przez Jules'a Opperta w 1869 r. (zgodnie z akadyjskim słowem šumeru). Sami Sumerowie nazywali własny język eme-gi(r), co mogło oznaczać "język ojczysty"; swój kraj Sumerowie nazywali kengir. Istnienie i nazwa języka były jednakże przedmiotem sporu jeszcze przez długi czas, i dopiero po 20 latach archeolodzy Ernest de Sarzec, Léon Heuzey i François Thureau-Dangin po odkryciu dwujęzycznych tekstów w Niniwie oraz dzięki licznym tekstom odkrytym w Lagasz mogli dostarczyć niepodważalnych dowodów na istnienie języka sumeryjskiego. Ten ostatni z archeologów ostatecznie odszyfrował język sumeryjski w swojej pracy Inscriptions de Sumer et d'Akkad (1905), co otworzyło drogę dalszym badaniom naukowym.

Powiązania z innymi językami[edytuj | edytuj kod]

Wielokrotnie próbowano przypisać językowi sumeryjskiemu pokrewieństwo z innymi językami lub rodzinami językowymi. Brano przy tym pod uwagę języki drawidyjskie, kaukaskie, ałtajskie i uralskie, język baskijski, tybetański, staroperski, a nawet języki austroazjatyckie i bantu. Obecnie w dyskusji na temat makrorodzin językowych język sumeryjski uznawany jest przez niektórych badaczy za kandydata do makrorodziny języków dene-kaukaskich, która miałaby obejmować języki sinotybetańskie, północnokaukaskie, języki jenisejskie i języki na-dene oraz dodatkowo języki uznawane dotąd za izolowane, takie jak język buruszaski, baskijski oraz właśnie sumeryjski. Warto przy tej okazji wspomnieć o badaniach polskiego sumerologa Jana Brauna, który wiąże język sumeryjski z tybeto-birmańską grupą chińsko-tybetańskiej rodziny językowej[2]. W ostatnich czasach niektórzy badacze zaliczają język sumeryjski raczej do makrorodziny nostratycznej.

Żadna z tych propozycji – również ta dotycząca przynależności języka sumeryjskiego do makrorodziny dene-kaukaskiej, ani tym bardziej hipoteza makrorodziny nostratycznej – nie przekonała dotychczas środowiska specjalistów. Język sumeryjski zatem nadal uznawany jest za język izolowany. Jeżeli w czasach prehistorycznych istniały języki spokrewnione z sumeryjskim, to nie są one zaświadczone w piśmie, wskutek czego utraciliśmy możliwość porównania ich z językiem sumeryjskim.

Poprzednicy i sąsiedzi Sumerów[edytuj | edytuj kod]

Nie dało się dotąd ostatecznie rozstrzygnąć, czy Sumerowie byli rdzenną ludnością południowej Mezopotamii czy też tam przywędrowali, co mogło nastąpić w IV tysiącleciu p.n.e. Bardzo trudno jest powiązać pojawienie się Sumerów z określonymi horyzontami archeologicznymi czy wydarzeniami. Starsze badania języka Sumerów (np. Falkenstein) opierały się na założeniu, iż Sumerowie nie byli ludnością rdzenną południowej Mezopotamii, lecz przywędrowali tam dopiero w IV tysiącleciu p.n.e. i zasymilowali się z jej mieszkańcami. Jako dowód na prawdziwość tej tezy przedstawiano tzw. przedsumeryjski substrat językowy (zwany niekiedy językiem protoeufrackim). Z tej warstwy wywodzą się słowa, których nie można wyjaśnić na podstawie struktury języka sumeryjskiego. Należą do nich nazwy miast takie jak Ur, Uruk (Unug), Larsa i Lagasz, imiona bogów – Nansze i Gatumdu, jak również pojęcia z zakresu rolnictwa – apin „pług”, engar „oracz”, ulušinpiwo pszeniczne”, nimbar „drzewo daktylowe”, nukarib „ogrodnik”, taskarin „bukszpan” (stąd łacińskie taxus) oraz określenia z dziedziny obróbki metali – simug „kowal” i tibira „blacharz”. Obecność tych słów w języku przedsumeryjskim nasuwa naturalnie pytania dotyczące poziomu cywilizacyjnego, jaki reprezentowali Sumerowie w czasie, gdy przybyli do Mezopotamii.

Dzisiaj nie ma pewności co do prawidłowości interpretacji ww. przykładowych wyrazów, gdyż nie wiadomo dokładnie, jak w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. mogło wyglądać dowolne słowo sumeryjskie bądź niesumeryjskie. W szczególności wcześniejsi badacze uznawali słowa zawierające więcej niż jedną sylabę za niesumeryjskie, co w dzisiejszych czasach uznawane jest za niewłaściwe kryterium. Cytując G. Rubio (1999): „Nie istnieje żaden jednolity substrat, który zostawiłby ślad w słownictwie sumeryjskim. Wszystko, co można odkryć, stanowi złożoną sieć zapożyczeń o często trudnym do ustalenia kierunku.”

Sumerowie weszli stopniowo w proces symbiozy z wyżej wspomnianym semickim narodem Akadów, co oczywiście skutkowało wzajemnym wpływem obu języków. Dotyczy to szyku wyrazów w zdaniu, fonetyki, przypadków, a przede wszystkim wzajemnych zapożyczeń leksykalnych: ok. 7% słownictwa akadyjskiego stanowią zapożyczenia z języka sumeryjskiego; jednakże również język sumeryjski składał się późniejszych okresach w 3–4% ze słów akadyjskich (Edzard 2003).

Dodatkowo należałoby jeszcze wspomnieć Elamitów zamieszkujących w Chuzestanie nad Zatoką Perską (dzisiaj południowy Iran), których kultura i gospodarka znajdowały się już od początku III tysiącleciu p.n.e pod wpływem wysoko rozwiniętej kultury sumeryjskiej. Znalazło to odbicie w elamickich systemach pisma, gdyż obok rozwoju własnego pisma Elamici przejmowali i adaptowali systemy pisma stosowane w Mezopotamii. Nie ma natomiast prawie żadnych dowodów na wpływy w odwrotnym kierunku, tj. wpływy Elamitów na Sumerów.

Nie da się również udowodnić wpływu „obcych narodów”, tj. Lulubejów, Gutejów i in., których Sumerowie stopniowo opanowali w III tysiącleciu p.n.e., na język sumeryjski. (Języki tych narodów są jednakże prawie nieznane.)

Typ języka[edytuj | edytuj kod]

Niniejsza krótka prezentacja języka sumeryjskiego koncentruje się na morfologii rzeczownika i czasownika i obejmuje tylko typowe zjawiska gramatyczne. Wyjątki oraz przypadki nietypowe ograniczają się do pojedynczych przykładów. Materiały źródłowe, na których się ta prezentacja opiera, to głównie gramatyki autorstwa D.O. Edzarda (2003) i G. Zólyomi (2005).

Przy przedstawianiu form języka sumeryjskiego zrezygnowano z podawania wariantów grafemów (różne znaki stosowane w piśmie klinowym). Zamiast tego zastosowano znormalizowane znaki – bez akcentów, znaków czy rozszerzeń fonetycznych (patrz także Zólyomi 2005). Taka metoda w dużym stopniu ułatwia osobom nie znającym pisma klinowego zrozumienie aspektów lingwistycznych, będących głównym tematem tego rozdziału.

Język sumeryjski można pokrótce scharakteryzować jako aglutynacyjny, ergatywny, w którym występuje rodzaj gramatyczny (klasa osób i rzeczy). (Przy czym w języku sumeryjskim, obok wyjaśnionych poniżej konstrukcji ergatywnych, stosowane są w określonych kontekstach również znane w językach europejskich konstrukcje nominatywno-akuzatywne; takie zjawisko zwane jest "ergatywnością rozszczepioną"). Czasownik znajduje się na końcu zdania, natomiast pozycja innych części zdania zależna jest od różnych czynników. Fraza rzeczownikowa i czasownikowa są ze sobą ściśle powiązane.

W języku sumeryjskim nie ma różnic formalnych pomiędzy rzeczownikami a czasownikami. Ten sam temat (rdzeń) wyrazu, może spełniać obie funkcje, przy czym wiele słów jest jednosylabowych. Np. dug to zarówno „mowa“ jak i „mówić“. Funkcję, jaką w danym przypadku spełnia wyraz, można odczytać po znaczniku funkcyjnym (morfem oznaczający funkcję gramatyczną) oraz po pozycji tego wyrazu w zdaniu. Temat wyrazu pozostaje bez zmian. W szczególności nie występują w języku sumeryjskim żadne wrostki (jak np. w języku akadyjskim).

Wieloznaczność (homofonia) wielu sumeryjskich sylab zapisanych pismem klinowym nasuwa przypuszczenie, iż język sumeryjski był językiem tonalnym, czyli takim, w którym różnica wysokości tonu niesie ze sobą różnicę znaczenia. Jednakże przeciwko takiemu założeniu przemawia fakt, iż w Azji Przedniej nie istniały żadne inne języki tonalne. Możliwe jest również, iż język sumeryjski charakteryzowało większe bogactwo fonemów niż te nam dzisiaj znane, jednak niedoskonałości systemu pisma nie pozwalają na rekonstrukcję dalszych fonemów.

Ponieważ język sumeryjski jest od dawna martwy i zachował się w przekazach zapisanych systemem, który nie zawsze daje się jednoznacznie zinterpretować, to możliwy jest jedynie przybliżony opis jego fonologii i morfologii. Fakt ten również wyjaśnia, dlaczego cały czas jeszcze istnieją różne teorie dotyczące morfologii czasownika (w szczególności systemu przedrostków w odmiennych formach czasownika).

Fonemy[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie danych dostępnych dzięki badaniu pisma można stwierdzić, iż zasób fonemów jest dosyć prosty. Składa się on z czterech samogłosek /a, e,i, u/ i szesnastu spółgłosek:

Transliteracja b d g   p t k   z s š   r l m n ĝ
Wymowa p t k     ʦ s ʃ x   r (?) l m n ŋ

Fonem/r̂/ (lub /dr/) należy według B. Jagersmy i G. Zólyomi wymawiać jako przydechową spółgłoskę zwarto-szczelinową [ʦʰ]. Ponieważ w akadyjskich zapożyczeniach językowych fonem ten występuje jako [r], pogląd ten jest sporny.

Wielu badaczy (m.in. Edzard (2003)) zakłada, iż w języku sumeryjskim istniał fonem [h]. Jednak pytanie, czy wymawiano go jako spółgłoskę krtaniową, czy faryngalną, pozostaje tak samo niewyjaśnione, jak pytanie o istnienie dalszych fonemów.

Morfologia rzeczownika[edytuj | edytuj kod]

Klasa osób i rzeczy[edytuj | edytuj kod]

W języku sumeryjskim istnieje rodzaj gramatyczny, odróżniający u rzeczowników klasę osób (skrót: HUM) i rzeczy, a dokładniej "nieosób" (skrót: NONHUM). Zwierzęta należą z reguły do klasy rzeczy. Podział rzeczowników na dwie klasy ma konsekwencje m.in. dla koniugacji i budowy liczby mnogiej. Rodzaju gramatycznego nie można rozpoznać na podstawie formy danego słowa.

Liczba mnoga[edytuj | edytuj kod]

W języku sumeryjskim występują dwie liczby: nieoznaczona liczba pojedyncza i liczba mnoga. Liczbę mnogą rzeczowników klasy osób można oznaczać przy pomocy specjalnego znacznika (morfemu służącego do oznaczania liczby mnogiej); znacznik ten jest opcjonalny i brzmi /-ene/, a po samogłosce /-ne/. Znacznika nie stosuje się w przypadku użycia przydawki liczebnej oraz w rzeczownikach klasy rzeczy.

Liczbę mnogą można budować – obok znacznika – poprzez podwojenie rzeczownika lub następującej po nim przydawki przymiotnej. W rzeczownikach klasy rzeczy funkcję znacznika liczby mnogiej może spełniać przydawka -hi.a (a właściwie imiesłów czasownika hi „mieszać“).

Przykłady tworzenia liczby mnogiej

sumeryjski polski
diĝir-ene bogowie (HUM)
lugal-ene królowie (HUM)
lugal-umun siedmiu królów (znacznik odpada, gdyż obecny jest liczebnik)
bad mur(sg), mury(pl) (NONHUM, dlatego brak znacznika liczby mnogiej)
du-du słowa, wszystkie słowa (totalizacja)
kur-kur góry, obce kraje; wszystkie góry, obce kraje
šu-šu ręce
a-gal-gal duże (gal) wody (a)
udu-hi-a różne owce (NONHUM)

Ergatywność[edytuj | edytuj kod]

Język sumeryjski należy do języków ergatywnych. Posiada on zatem różne przypadki dla agensa (podmiotu) czasownika przechodniego oraz podmiotu czasownika nieprzechodniego. Pierwszy przypadek nazywa się ergatyw, drugi natomiast – absolutyw (absolutyw stosowany jest także dla patiensa (dopełnienia) czasownika przechodniego).

  • Ergatyw > Podmiot (agens) czasowników przechodnich
  • Absolutyw > Podmiot (agens) czasowników nieprzechodnich i dopełnienie bliższe (patiens) czasowników przechodnich

Przykłady konstrukcji ergatywnych (formy czasownikowe zostały omówione w rozdziale Morfologia czasownika)

sumeryjski polski wyjaśnienie
lugal-Ø mu-ĝen-Ø król(lugal) przybył (mu-ĝen) czasownik nieprzechodni: podmiot (lugal) w absolutywie
lugal-e bad-Ø i-n-sig-Ø król zburzył (i-n-sig-Ø) mur (bad) czasownik przechodni: agens (lugal-e) w ergatywie, dopełnienie (bad) w absolutywie

W języku sumeryjskim obok konstrukcji ergatywnych stosowano w niektórych przypadkach również konstrukcje nominatywno-akuzatywne (mianownikowo-biernikowe). Taką cechę języka nazywa się "ergatywnością rozszczepioną".

Porównanie konstrukcji ergatywnych i nominatywno-akuzatywnych

Podm. czas. przech. Podm. czas. nieprzech. Dop. czas. przech.
Schemat ergatyw-absolutyw ergatyw absolutyw absolutyw
Schemat mianownik-biernik mianownik mianownik biernik

Przypadki gramatyczne[edytuj | edytuj kod]

Przypadek gramatyczny zaznacza się w języku sumeryjskim zarówno w rzeczowniku (poprzez dodanie przyrostka) jak i w czasowniku (poprzez dodanie przedrostka). Zjawisko to nazywane jest w lingwistyce "double marking". We wcześniejszych pracach naukowych definiowano przypadki jedynie na podstawie oznaczenia rzeczowników. W ten sposób zidentyfikowano dziewięć przypadków, przy czym rzeczowniki klasy osób odmieniają się przez siedem, a rzeczowniki klasy rzeczy – przez osiem przypadków. Oznaczenia przypadków (morfemy) są identyczne w liczbie pojedynczej i mnogiej i stoją na końcu frazy rzeczownikowej (patrz poniżej), w szczególności za znacznikiem liczby mnogiej /-ene/.

Oznaczanie przypadków poprzez przodówki czasownikowe komplikują zjawiska wynikające z reguł kontrakcji, które w połączeniu ze skutkami użycia pisma sylabicznego często silnie zmieniają postać znaczników przypadków. W tym miejscu zagadnienie to nie będzie omawiane w szczegółach (por. Falkenstein 1978, Edzard 2003), głównie dlatego, że prace badawcze dotyczące tego właśnie aspektu gramatyki języka sumeryjskiego nie zostały jeszcze zakończone.

Według nowszej koncepcji, reprezentowanej m.in. przez Zólyomi (por. Zólyomi 2004 Weblink) definicja przypadku gramatycznego w języku sumeryjskim winna uwzględniać w równym stopniu znaczniki rzeczownikowe i czasownikowe. Zgodnie z taką definicją przypadkiem byłaby każda zaistniała kombinacja znacznika rzeczownikowego z czasownikowym. Taki sposób liczenia daje łączną liczbę przypadków w języku sumeryjskim znacznie przewyższającą 9.

Poniżej przedstawione zostały oznaczenia przypadków rzeczowników lugal „król“ oraz ĝeš „drzewo“ :

Przykład: Deklinacja poprzez znaczniki przypadków

Przypadek lugal ĝeš Funkcja / Znaczenie
Absolutyw lugal-Ø ĝeš-Ø Podmiot czasown. nieprzech. / Dopełn. bliższe czasown. przech.
Ergatyw lugal-e (ĝeš-e) Agens (podmiot) czasown. przech. (prawie wyłącznie HUM)
Dopełniacz lugal-ak ĝeš-ak króla / drzewa
Ekwatyw lugal-gin ĝeš-gin jak król / jak drzewo
Celownik lugal-ra - królowi (tylko HUM)
Dyrektyw - ĝeš-e do drzewa (tylko NONHUM)
Terminatyw lugal-še ĝeš-še ku królowi (w kierunku króla) / ku drzewu (w kierunku drzewa)
Komitatyw lugal-da ĝeš-da razem z królem / drzewem
Miejscownik - ĝeš-a przy drzewie (tylko NONHUM)
Ablatyw - ĝeš-ta od / z drzewa (tylko NONHUM)
Liczba mnoga lugal-ene-ra - dla królów / królom (znacznik przypadku po znaczniku liczby mnogiej)

Przydawka dopełniaczowa następuje z reguły po słowie określanym, czyli

  • np.   dumu-an-ak   „córka (dumu) boga nieba (ak) An“

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

Język sumeryjski posiada następujące samodzielne zaimki osobowe:

L.pol. L.mn.
1 osoba ĝe ja menden my
2 osoba ze ty menzen wy
3 osoba ane, ene on, ona, ono anene, enene oni, one

1 i 2 osoba liczby mnogiej zastępowane są konstrukcjami opisowymi. Samodzielne zaimki osobowe nie posiadają formy ergatywnej, co oznacza, iż posiadają taką samą formę jak podmiot czasowników przechodnich i nieprzechodnich (jest to jeden z powodów, dla których mówi się o ergatywności rozszczepionej w języku sumeryjskim).

Zaimki dzierżawcze[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcje takie jaki „moja matka“ wyrażane są w języku sumeryjskim przy pomocy enklitycznych zaimków dzierżawczych. Brzmią one następująco:

1 osoba 2 osoba 3 osoba
liczba pojedyncza -ĝu -zu (-a-)ni (PK), -bi (NONHUM)
liczba mnoga -me -zu-ne-ne (-a)-ne-ne

Przykłady tworzenia form dzierżawczych

język sumeryski język polski
ama-zu twoja matka
dub-ba-ni jego / jej tabliczka do pisania
ama-za(-k) twojej matki (dopełniacz)
dub-ba-ni-še do jego / jej tabliczki

Powyższe przykłady pokazują, iż wyrazy enklityczne poprzedzają znacznik przypadku gramatycznego. -zu zamienia się np. przed /a/ na -za (3 przykład).

Zaimki wskazujące[edytuj | edytuj kod]

Do najczęściej spotykanych sumeryjskich zaimków wskazujących (o znaczeniu "ten, ta, to") należą dodawane do rzeczownika zaimki: -ne (np. lu-ne "ten człowiek", ud-ne "tego dnia"), -bi (tylko klasa rzeczy, np. ud-bi-a "w ten dzień") oraz -ri (np. ud-ri-a "w tych dniach"). Poza nimi spotykane też są samostojące zaimki wskazujące ur5 i ne-e(n) o znaczeniu "to".

Zaimki pytające[edytuj | edytuj kod]

Przykłady zaimków pytających: a-na "co?"; a-ba "kto?"; me-a "gdzie?"

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki główne[edytuj | edytuj kod]

Przykłady sumeryjskich liczebników głównych: /diš - 1; min - 2; 5 - 3; limmu - 4; ia2 - 5; 3 - 6; imin - 7; ussu - 8; ilimmu - 9; u/hu3 - 10; niš - 20; ušu3 - 30; nimin - 40; ninnu - 50; ḡeš2 - 60; ḡeš2-u - 600 (60x10); šar2 - 3600; šar2-u - 36000 (3600x10)

Liczebniki porządkowe[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki porządkowe w języku sumeryjskim charakteryzuje występowanie złożonego przyrostka -ak-am, np. ud-diš-ak-am ("pierwszy dzień"), ud-min-ak-am ("drugi dzień").

Frazy rzeczownikowe[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie frazy rzeczownikowe (w sumerologii zwane również "ciągami rzeczownikowymi") charakteryzuje ściśle ustalona kolejność ich części składowych. Kolejność ta jest następująca:

  • 1 podstawa frazy + 2 przydawki przymiotnikowe lub imiesłowowe + 3 liczebniki + 4 przydawki dopełniaczowe + 5 zdania względne + 6 possessory +
  • 7 znacznik liczby mnogiej + 8 apozycje + 9 znacznik przypadku

Oczywiście nie wszystkie pozycje muszą być obsadzone. Pozycje (2), (4), (5) i (8) mogą mieć same w sobie formę złożonych fraz, czego wynikiem mogą być frazy wielokrotnie zagnieżdżone oraz bardzo złożone konstrukcje.

Poszczególne pozycje frazy rzeczownikowej mogą być obsadzone w następujący sposób:

Poz Opis Możliwe obsadzenia
1 Podstawa rzeczowniki, złożenia, zaimki; rzeczowniki odczasownikowe
2 Przymiotniki/imiesłowy przymiotniki; bezokolicznikowe lub nieosobowe formy czasownika(wymagana przydawka)
3 Liczebniki liczebniki; (przy obsadzeniu tej pozycji, pozycja 7 jest nieobsadzona)
4 Przydawki dopełniaczowe frazy rzeczownikowe ze znacznikiem dopełniacza (patrz wyżej)
5 Zdania względne pełne zdania z podporządkowaną (zależną) formą czasownika
6 Possessory enklityczne zaimki dzierżawcze (patrz wyżej)
7 Znaczniki liczby mnogiej znacznik liczby mnogiej /-ene/ (tylko wówczas, gdy podstawa frazy rzeczownikowej jest rzeczownikiem z grupy osobowej (HUM) oraz nie jest bliżej określona przez liczebnik)
8 Apozycje frazy nominalne, które same mogą składać się z pozycji od 1 do 7
9 Znaczniki przypadków znacznik przypadku (patrz wyżej „Przypadki gramatyczne“)

Dodatkowo możliwa jest tzw. "antycypacyjna konstrukcja dopełniaczowa", w której fraza dopełniaczowa (pozycja 4) poprzedza drugą frazę rzeczownikową, lecz zostaje powtórzona przez rezumptywny zaimek dzierżawczy (w pozycji 6). Przykładem takiej konstrukcji jest przykład 11 w poniższym zestawieniu.

Przykład sumeryjskich ciągów rzeczownikowych[edytuj | edytuj kod]

Liczby przed częściami składowymi odnoszą się do ich pozycji w ciągu rzeczownikowym. Należy zwrócić uwagę na konstrukcje zagnieżdżone […].

Przykład Sumeryjski Analiza / Tłumaczenie
1 dumu saĝ An-ak 1 córka + 2 pierworodna + 4 [1 An + 9 DOP]
    „pierworodna córka (boga) Ana“
2 ama-ani-ra 1 matka + 6 POSS + 9 CEL
    „dla jego matki“
3 e libir-eš 1 dom + 2 stary + 9 TERM
    „ku staremu domowi“
4 sipa anše-ak-ani 1 pasterz + 4 [1 osioł + 9 DOP] + 6 POSS
    „jego pasterz osła“ = „jego wypasacz osłów“
5 bad Lagaški-ak-a 1 mur(y) + 4 [1 LagašMiejsce + 9 DOP] + 9 MIEJSC
    „w murach Lagaš“ (brak oznaczenia liczby mnogiej)
6 e inr̂u-a-a 1 dom + 5 [zbudował + SUBORD (-a)] + 9 MIEJSC
    „w domu, który zbudował“
7 dumu dEnlil-ak-ak 1 [1 syn + 4 [1 bógEnlil + 9 DOP]] + 9 DOP
    „syna (boga) Enlila“
8 ama dumu zid-ani-ene-ak-ra 1 matka + 4 [1 syn + 2 prawdziwy + 6 jego + 7 PL + 9 DOP] + 9 CEL
    „dla matki jego prawdziwych (=prawowitych) synów“
9 ama dumu zid lugal-ak-ene-ak-ra 1 matka + 4 [1 syn + 2 prawdziwy + 4 [1 król + 9 DOP] + 7 LMN + 9 DOP] + 9 CEL
    „dla matki prawdziwych (=prawowitych) synów króla“
10 kaskal lu du-bi nu-gi-gi-ed-e 1 ścieżka + 2 [1 mężczyzna + 2 iść (imiesłów czasu teraźniejszego i przyszłego) + 7 jej (dot. ścieżki)] + nie (nu-)-wrócić (gi-gi)-imiesłów czasu teraźniejszego i przyszłego (-ed) + 9 DIR (-e)
    „na ścieżkę, z której ten, kto nią kroczy, nie wraca“
11 lugal-ak dumu-ani-ra (antycypacyjna konstrukcja dopełniaczowa) 4 [1 król + 9 DOP] + 1 syn + 6 być (określ. na króla) + 9 CEL
    „dla syna króla“ (ze szczególnym podkreśleniem słowa "król")

Powyższe przykłady pokazują, jak bardzo złożone mogą być zagnieżdżone ciągi rzeczownikowe. Duża konsekwencja w zachowaniu tej samej kolejności ich elementów ułatwia jednakże interpretację.

Struktura fraz rzeczownikowych w innych językach – zestawienie porównawcze[edytuj | edytuj kod]

Przykład Język Fraza rzeczownikowa Analiza Tłumaczenie
1 język sumeryjski šeš-ĝu-ene-ra brat – POSS – LMN – PRZYPADEK dla moich braci
2 język mongolski minu aqa-nar-dur POSS – brat – LMN – PRZYPADEK dla moich braci
3 język turecki kardeş-ler-im-e brat – LMN – POSS – PRZYPADEK do moich braci
4 język węgierski barát-ai-m-nak przyjaciel – LMN – POSS – PRZYPADEK dla moich przyjaciół
5 język fiński talo-i-ssa-ni dom – LMN – PRZYPADEK – POSS w moich domach
6 język buruszaski u-mi-tsaro-alar POSS – matka – LMN – PRZYPADEK do ich matek
7 język baskijski zahagi berri-etan bukłak – nowy – PRZYPADEK+LMN w nowych bukłakach

Powyższe przykłady (przykłady nr 1-5 cytowane są za Edzard 2003) pokazują, iż w językach aglutynacyjnych możliwe są bardzo różne typy fraz rzeczownikowych, jeżeli weźmie się pod uwagę kolejność występowania ich elementów. We wszystkich wymienionych językach oraz w większości języków aglutynacyjnych kolejność występowania morfemów podlega jednakże stałej regule.

Morfologia czasownika[edytuj | edytuj kod]

Budowa form osobowych czasownika w języku sumeryjskim jest nadzwyczaj złożona, gdyż w formie czasownikowej, poza zwykłymi oznaczeniami czasu i podmiotu, należy uwzględnić różnice form modalnych, wskazówki dotyczące kierunku czynności oraz odniesienia do frazy rzeczownikowej i dopełnienia wyrażonego zaimkiem. Można zatem powiedzieć, iż budowa czasownika w języku sumeryjskim ma charakter polisyntetyczny. (Podstawowa struktura formy czasownika w języku sumeryjskim wykazuje duże podobieństwa typologiczne do konstrukcji czasowników w języku buruszaskim. Rozmieszczenie funkcji zaimkowych przyrostków i przedrostków czasowników przechodnich i nieprzechodnich jest prawie identyczne. System czasów w języku sumeryjskim jest jednak dużo prostszy.)

Podobnie jak w ciągu rzeczownikowym (patrz wyżej) pozycja poszczególnych morfemów jest dokładnie ustalona. Mimo tego praktyczna analiza form czasownikowych przysparza trudności z powodu konieczności uwzględnienia złożonych reguł kontrakcji i asymilacji oraz szczególnych form zapisu graficznego. Wiele 'słabych' formantów, takich jak /-e-/ mogło też nie być używanych.

Morfologia czasownika jest przedstawiona w oparciu o Zólyomi 2005.

14 pozycji lub 'slotów' formy czasownika w języku sumeryjskim[edytuj | edytuj kod]

Przed podstawą czasownika (forma tematu czasownika, patrz niżej) może wystąpić dziesięć różnych przedrostków, za podstawą czasownika – do trzech przyrostków; czasownik w języku sumeryjskim posiada zatem – łącznie z podstawą słowotwórczą – 14 pozycji, w których można umieścić morfemy będące nośnikami określonej funkcji znaczeniowej i składające się na całość znaczenia danej formy czasownika. Takie pozycje nazywają się „slotami" ("slots“ – pojęcie z teorii gramatyki stworzonej w ramach tagmemiki). W języku sumeryjskim nie występuje żadna konkretna forma czasownika, w której byłyby obsadzone wszystkie sloty. Również zajęcie niektórych pozycji wyklucza zajęcie innych.

W poniższej tabeli przedstawiono sloty form czasownikowych w języku sumeryjskim, a w następnych rozdziałach szczegółowo je objaśniono, przy czym – dla ułatwienia zrozumienia tematu – kolejność objaśnień nie jest identyczna z kolejnością występowania slotów.

Sloty czasowników sumeryjskich

Slot Wypełnienie
1 przedrostek oznaczający negację, sekwencję lub przedrostek modalny
2 przedrostek koordynacji /nga/
3 przedrostek wenitywny /mu/ lub /m/
4 Przedrostek medialny /ba/
5 przedrostek zaimkowy i przysłówkowy (w odniesieniu do pierwszego występującego przedrostka przysłówkowego)
6 przedrostek przysłówkowy 1 – celownik /a/
7 przedrostek przysłówkowy 2 – komitatyw /da/
8 przedrostek przysłówkowy 3 – ablatyw /ta/ lub terminatyw /ši/
9 przedrostek przysłówkowy 4 – miejscownik /ni/ lub dyrektyw /i/ lub /j/
10 przedrostek zaimkowy
11 podstawa czasownikowa (patrz Klasy czasownikowe)
12 znacznik czasu przyszłego i teraźniejszego /ed/ lub /e/
13 przyrostek zaimkowy
14 subordynator /-a/: nominalizacja odczasownikowa

Jako „slot 0“ można byłoby uznać protetyczny przedimek /i-/, stosowany zawsze wówczas, gdyby bez jego użycia przedrostkiem była pojedyncza spółgłoska względnie słowo zaczynało się od dwóch spółgłosek, lub gdy nie ma żadnego przedrostka, a czasownik musi mieć formę osobową.

Czas i aspekt[edytuj | edytuj kod]

Język sumeryjski nie posiada absolutnych czasów gramatycznych, tylko względny system aspektowo-czasowy. Czas "teraźniejszy-przyszły" (zwany również "niedokonanym") oznacza czynności jeszcze nie zakończone, odbywające jednocześnie z danym zdarzeniem stanowiącym punkt odniesienia lub następujące po nim, natomiast czas "przeszły" (zwany również "dokonanym") wyraża czynności zakończone i poprzedzające dany moment odniesienia. Czasowniki statyczne tworzą tylko czas przeszły. Czasy teraźniejszy-przyszły i przeszły różnią się między sobą w trybie oznajmującym różnymi zrostkami w slocie 10 i 13, formą podstawy czasownikowej (slot 11) oraz znacznikiem czasu teraźniejszego-przyszłego /-ed/ w slocie 12. Te trzy możliwe oznaczenia nie występują na raz w jednej formie czasownika.

Podstawy i klasy czasownikowe (slot 11)[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki w języku sumeryjskim można podzielić według formy ich podstawy (formy tematu) na cztery klasy:

  • czasowniki niezmienne, posiadające tę samą podstawę w czasie teraźniejszym-przyszłym co w czasie przeszłym (ok. 50%–70% wszystkich czasowników)
  • czasowniki reduplikujące się, których podstawa reduplikuje się w czasie przyszłym-teraźniejszym, z możliwością wystąpienia zmian.
  • czasowniki rozszerzające się, których podstawa w czasie teraźniejszym-przyszłym – w odróżnieniu od czasu przeszłego – ulega rozszerzeniu o jedną spółgłoskę.
  • czasowniki supletywne, których podstawa w czasie teraźniejszym-przyszłym jest zupełnie inna niż podstawa w czasie przeszłym.

Poza tym niektóre czasowniki posiadają inną podstawę występując z agensem lub podmiotem w liczbie mnogiej niż wówczas, gdy występują z agensem lub podmiotem w liczbie pojedynczej. Prowadzi to do zasadniczo czterech form tematu stanowiącego podstawę czasownikową, co ukazuje poniższy przykład.

Przykłady podstaw czasownikowych

Czasownik Znaczenie Przeszły lp. Przeszły lmn. Ter-prz lp. Ter-prz lmn. Klasa
šum dawać šum šum šum šum niezmienny
gu jeść gu gu gu gu niezmienny
ge wracać ge ge ge-ge ge-ge reduplikujący się
kur wchodzić kur kur ku-ku ku-ku reduplikujący się
naĝ pić naĝ naĝ na-na na-na reduplikujący się
e wychodzić e e ed ed rozszerzający się
te zbliżać się te te teĝ teĝ rozszerzający się
ĝen/er(e)/du/su(b) iść ĝen er(e) du su(b) supletywny
dug/e mówić dug e e e supletywny
gub/šu(g) stać gub šu(g) gub šu(g) supletywny
til/se żyć til se (sig)     supletywny
uš/ug umierać ug     supletywny

Poprzez wybór różnych podstaw czasownikowych można zatem wyrazić dwie funkcje:

  • 1. Oznaczenie czasu teraźniejszego-przyszłego i odróżnienie go od czasu przeszłego.
  • 2. Oznaczenie podmiotu w liczbie mnogiej i odróżnienie go od podmiotu w liczbie pojedynczej.

Przyrostki zaimkowe w slocie 13[edytuj | edytuj kod]

Istnieją dwie formy przyrostków zaimkowych, którymi wypełnia się slot 13 (rzędy A i B); przyrostki te różnią się między sobą jednakże tylko w 3 osobie:

1 lp. 2 lp. 3 lp. 1 lmn. 2 lmn. 3 lmn.
Rząd A -en -en -e -enden -enzen -ene
Rząd B -en -en -enden -enzen -eš

W czasie teraźniejszym-przyszłym przyrostki zaimkowe wymienione w rzędzie A oznaczają agensa czasownika przechodniego, a czasowniki wymienione w rzędzie B – podmiot czasownika nieprzechodniego, który (zasadniczo do końca 3 tysiąclecia) poprzedzony jest znacznikiem /-ed/ w slocie 12.

W czasie przeszłym używane są tylko przyrostki zaimkowe wymienione w rzędzie B. Oznaczają one podmiot czasowników nieprzechodnich, dopełnienie czasowników przechodnich oraz agensa w liczbie mnogiej.

Przedrostki zaimkowe w slocie 10[edytuj | edytuj kod]

Przedrostki zaimkowe w slocie 10 oznaczają agensa czasu przeszłego (stosowane są tylko formy w liczbie pojedynczej, patrz schemat koniugacji w czasie przeszłym) i dopełnienie bliższe w czasie teraźniejszym-przyszłym. Slot jest nieobsadzony w przypadku 1 i 2 osoby liczby mnogiej:

1 lp. 2 lp. 3 lp.HUM 3 lp.NONHUM 3 lmn.
j, e (?) j, e (?) n b lub Ø nne lub b

Znacznik czasu teraźniejszego-przyszłego /-ed/ w slocie 12[edytuj | edytuj kod]

W przypadku, gdy podstawa czasownikowa nie posiada żadnej szczególnej formy czasu teraźniejszego-przyszłego, nieprzechodnie czasowniki w czasie teraźniejszym-przyszłym odróżnia się od nieprzechodnich czasowników w czasie przeszłym tylko poprzez znacznik /-ed/ w slocie 12.

Schemat koniugacji w czasie teraźniejszym-przyszłym (niedokonanym)[edytuj | edytuj kod]

W ten sposób otrzymaliśmy następujący schemat koniugacji w czasie teraźniejszym-przyszłym (PF = praesens-futurum)

Slot Slot 10 Slot 11 Slot 12 Slot 13
Funkcja Dopełnienie Podstawa Znacznik PF Agens / Podmiot czas. nieprzech.
przech. przedrost. zaimk. podst. PF   przyrost. zaimk. rząd A
nieprzech.   podst. PF /ed/ przyrost. zaimk. rząd B

Schemat koniugacji czasu przeszłego (dokonanego)[edytuj | edytuj kod]

Przyrostki zaimkowe w slocie 13, rząd B (formy – patrz wyżej), oznaczają w czasie przeszłym podmiot czasowników nieprzechodnich oraz dopełnienie bliższe czasowników przechodnich.

Agens czasownika przechodniego w czasie przeszłym wyrażony jest w liczbie pojedynczej przez formy przedrostka zaimkowego w slocie 10 (formy – patrz wyżej), w liczbie mnogiej – również przez przedrostki oznaczające liczbę pojedynczą w slocie 10 oraz dodatkowo przez przyrostki oznaczające liczbę mnogą w slocie 13, rząd B (formy – patrz wyżej). W tym przypadku (agens w liczbie mnogiej) nie jest możliwe oznaczenie dopełnienia zaimkowego, gdyż slot 13 jest obsadzony. W ten sposób otrzymujemy następujący schemat koniugacji czasu przeszłego:

Slot Slot 10 Slot 11 Slot 13
Funkcja Agens Podstawa Podmiot. czas. nieprzech./ Dopełn. / Agens l. mn.
nieprzech.   postawa – cz. przeszły podmiot: przyrost. zaimk. rząd B
przech. lp. agens przedrost. zaimk. postawa – cz. przeszły dopełn.: przyrost. zaimk. rząd B
przech. l. mn. agens przedrost. zaimk.lp. postawa – cz. przeszły agens: przyrost. zaimk. rząd B l. mn.

Koniugacja: podsumowanie[edytuj | edytuj kod]

Poniższa tabela przedstawia schemat koniugacji czasowników w języku sumeryjskim w czasie teraźniejszym-przyszłym (PF) i przeszłym.

Czas Przech./Nieprzech. Slot 10 Slot 11 Slot 12 Slot 13
    przedrost. zaimkowe podst. czasown. znacznik PF przyrost. zaimkowe
PF przech. dopełn.: przedrost. zaimk. podst. PF   agens: przyrost. zaimk. rząd A
  nieprzech.   podst. PF /ed/ podmiot: przyrost. zaimk. rząd B
cz. przeszły przech. lp. agens: przedrost. zaimk. podst. cz. przeszłego   dopełn.: przyrost. zaimk. rząd B
  przech. l.mn. agens: przedrost. zaimk.lp. podst. cz. przeszłego   agens: przyrost. zaimk. rząd B l.mn.
  nieprzech.   podst. cz. przeszłego   podmiot: przyrost. zaimk. rząd B

Ergatywność rozszczepiona i system czasownikowy w języku sumeryjskim[edytuj | edytuj kod]

W czasie teraźniejszym-przyszłym stosuje się dla 1 i 2 osoby faktycznie system nominatywno-akuzatywny, gdyż agens i podmiot zdania nieprzechodniego są oznaczane przy użyciu tych samych przyrostków zaimkowych w slocie 13, podczas gdy dopełnienie oznaczane jest za pomocą przedrostków w slocie 10. W 3 osobie liczby pojedynczej i mnogiej stosowane są konstrukcje ergatywne z różnymi zrostkami dla agensa i podmiotu zdania nieprzechodniego.

W czasie przeszłym stosowane są tylko konstrukcje ergatywne: podmiot zdania nieprzechodniego i dopełnienie bliższe wyrażane są przy pomocy tych samych przyrostków zaimkowych rzędu B w slocie 13.

Przedrostki przysłówkowe w slocie 6 – 9[edytuj | edytuj kod]

W slotach od 6 do 9 mogą wystąpić przedrostki przysłówkowe, będące nośnikami dodatkowej informacji o przebiegu czynności.

Slot Slot 6 Slot 7 Slot 8 A Slot 8 B Slot 9 A Slot 9 B
Funkcja celownik komitatyw ablatyw terminatyw miejscownik dyrektyw
przedrostek a da (di) ta (ra) ši ni i / j

Z przedrostków podanych w slotach 8 i 9 może być użyty każdorazowo tylko jeden. Przed przedrostkiem miejscownikowym /ni/ przedrostek komitatywny może zamienić się w /di/, zaś przedrostek ablatywny pomiędzy samogłoskami – w /ra/.

Przedrostki zaimkowe w slocie 5[edytuj | edytuj kod]

Przedrostki zaimkowe w slocie 5 odnoszą się do pierwszego przedrostka przysłówkowego w slotach 6-9 i są przez niego z powrotem przejmowane. Przedrostki te to:

osoba 1 lp. 2 lp. 3 lp.HUM 1 lmn. 2 lmn. 3 lmn.
Przedrostki j (?) ir, j, e nn, n me ene nne

W stosowaniu tych przedrostków istnieje wiele wyjątków i przypadków szczególnych; częściowo stosowane są w zastępstwie przedrostki zajmujące sloty 3 i 4. Przed przedrostkiem w celowniku i dyrektywie w 1 osobie lp. stosowana jest forma przedrostka wenitywnego /mu/ (patrz slot 2 poniżej). W zastępstwie brakującego przedrostka 3 osoby lp. klasy nieosobowej używany jest przedrostek-nośnik /ba/ (patrz slot 4 poniżej). Przedrostki /jr/, /nn/, /nne/ występujące na początku poprzedza protetyczne (przednie) /-i/.

Przedrostek medialny (przedrostek strony medialnej) /ba/ w slocie 4[edytuj | edytuj kod]

"Przedrostek medialny" /ba/ w slocie 4 wyraża, że czynność dotyczy bezpośrednio gramatycznego podmiotu zdania lub jego interesów. Drugorzędną funkcją przedrostka /ba/ jest zastępowanie przedrostka zaimkowego w slocie 5 w 3 osobie lp. klasy nieosobowej (ostatni przykład).

Przykłady użycia przedrostka medialnego /ba/

forma czasownika analiza 1 analiza 2 znaczenie
ba-úš 4 ba – 11 uš – 13 Ø MED-umierać-3 lp. podmiot on umiera
ba-hul 4 ba – 11 hul – 13 Ø MED-niszczyć-3 lp. podmiot został zniszczony
ba-an-tuku 4 ba – 10 n – 11 tuku – 13 Ø MED-3.lp.Ag-mieć-3 lp.dopełn. wziął dla siebie
igi ba-ši-bar igi-Ø 4 ba – 8 ši – 10 n – 11 bar – 13 Ø oko-Abs. 3.SA.Pr-TERM-3.lp.Ag.-kierować-3 lp.dopełn. skierował swoje oko na coś

Przedrostek wenitywny /mu/ w slocie 3[edytuj | edytuj kod]

Przedrostek wenitywny oznacza ruch czynności w kierunku miejsca, w którym znajduje przedmiot, osoba, sytuacja, itp., o której mowa w przekazie słownym, lub w kierunku uzupełnienia przysłówkowego. Przed przedrostkiem celownikowym (slot 6) lub dyrektywnym (slot 9) występuje on w 1 lp. jako przedrostek zaimkowy (w zastępstwie za slot 5). Formy przedrostka wenitywnego:

  • /m/ przed samogłoską, przed /b/ i bezpośrednio przed podstawą czasownikową (asymilacja /mb/ do /mm/ i ostatecznie skrócenie do /m/);
  • we wszystkich pozostałych przypadkach brzmi on /mu/, przy czym samogłoska /u/ może zasymilować się z samogłoską następującej po niej sylaby.

Przedrostek koordynacji /nga/ w slocie 2[edytuj | edytuj kod]

Ten przedrostek łączy się z ostatnią formą czasownikową równorzędnego ciągu form czasownikowych i oznacza "jak również". Spełnia on zatem funkcję koordynacyjną w obrębie zdania.

Przedrostki modalne w slocie 1[edytuj | edytuj kod]

W slocie 1 występują "przedrostek przeczący", "przedrostek sekwencyjny" lub właściwe "przedrostki modalne".

Przedrostek przeczący czasowników trybie oznajmującym (i w formie bezosobowej) brzmi /nu-/; samogłoska /u/ może zasymilować się z samogłoskami następującej po niej sylaby. Przed sylabami /ba/ i /bi/ przedrostek przeczący brzmi /la-/ lub /li-/.

Przedrostek sekwencyjny /u-/ wyraża późniejsze wystąpienie w czasie czynności wyrażonej przez daną formę czasownikową w stosunku do wcześniej opisanych czynności ("i potem...", "i wtedy..."). Samogłoska /u/ może zasymilować się z samogłoską następującej po niej sylaby.

Siedem przedrostków przypisanych do slotu 1 wyraża modalność czynności, tj. modyfikuje netutralne, podstawowe znaczenie czasownika. Przy czym modyfikacji może być poddana zarówno realność wypowiadanej treści (modalność "epistemiczna": na pewno, prawdopodobnie, na pewno nie...), lub stopień przyzwolenia na nią, tj. co należy bądź czego nie należy robić (modalność "deontyczna").

Przedrostki modalne w slocie 1

Przedrostek Zastosowanie Semantyka Znaczenie
ga- deontyczny pozytywny, tylko 1 osoba lp i lmn. chcę / chcemy robić
ha- deontyczny optatywny musi być zrobione / powinno być zrobione (życzenie możliwe do spełnienia)
  epistemiczny afirmatywny jet możliwe /pewne, że
bara- deontyczny zakazujący nie wolno robić
  epistemiczny silnie przeczący jest pewne, że nie
na(n)- deontyczny słabo przeczący nie powinno być zrobione
  epistemiczny negatywny niemożliwe, że
na- epistemiczny pozytywny to prawda
ša- epistemiczny pozytywny to prawda
nuš- deontyczny pozytywny powinno być zrobione (życzenie niemożliwe do spełnienia)

Protetyczne /i-/[edytuj | edytuj kod]

Protetyczny (przedni) przedrostek ì- występuje zawsze jako uzupełnienie przedrostka, który składa się tylko z jednej spółgłoski, słowa zaczynającego się od dwóch spółgłosek lub gdy nie ma przedrostka, a czasownik ma mieć formę osobową.

Przykłady budowy form czasownikowych[edytuj | edytuj kod]

Poniżej formy czasownikowe zostały rozłożone na pojedyncze morfemy; po każdym z nich następuje numer slotu (slot 0 jest przypisany protetycznemu /ì-/).

Przykład Pisownia Rozłożenie na morfemy (wraz ze slotami) / Analiza Tłumaczenie
1 lugal mu-ĝen lugal-Ø   mu (3) – ĝen (11) – Ø (13)
król-ABS   WENIT–iść.Przeszły–3lp. Podmiot zd. nieprzech.
król przyszedł
2 lugal-e bad ì-in-sè lugal-e   bad-Ø   i (0) – n (10) – seg (11) – Ø (13)
król-ERG   mur-ABS   PROT-3pl.AG-zburzyć-3pl.Dopełn. bl.
król zburzył mur(y)
3 im-ta-sikil-e-ne i (0) – m (3) – b (5) – ta (8) – b (10) – sikil (11) – e (12) – ene (13)
PROT-WENIT-3.NONHUM-ABL-3.NONHUM.Dopełn. bl.-czyścić.PF-3lmn.HUM
oni czyszczą to tutaj tym
4 mu-ra-an-sum mu (3) – jr (5) – a (6) – n (10) – sum (11) – Ø (13)
WENIT-2lp.-CEL-3.HUM.AG-dać.Przeszły-3.Dopełn. bl.
on dał to tobie
5 mu-na-ab-ús-e mu (3) – n (5) – a (6) – b (10) – us (11) – e (12) – Ø (13)
WENIT-3.HUM-CEL-3.HUM.Dopełn. bl.-narzucać-CZ.NIEDOK.-3lp.HUM.AG
on narzucał mu to
6 zú-ĝu10 ma-gig zu-ĝu   m (3) – Ø (5) – a (6) – gig (11) – Ø (13)
ząb-1lp.POSS   WENIT-1lp.-CEL-chory.być.Przeszły-3.Podm. zd. nieprzech.
ząb mnie bolał
7 ki-bi-šè ba-ni-in-ĝar ki-bi-še   ba (4) – ni (9) – n (10) – ĝar (11) – Ø (13)
miejsce-3.NONHUM.POSS-TERM   MED-MIEJSC-3.HUM.AG-stawiać-3.Dopełn. bl.
postawił to na swoje miejsce
8 nu-mu-ù-ta-zu nu (1) – mu (3) – j (5) – ta (8) – Ø (10) – zu (11) – Ø (13)
NEG-WENIT-2lp.-ABL-1lp.AG-wiedzieć.Przeszły-3.Dopełn. bl.
nie dowiedziałem się tego od ciebie
9 ḫé-mu-ù-zu ḫe (1) – mu (3) – j (10) – zu (11) – Ø (13)
PREK-WENIT-2lp.AG-wiedzieć.Przeszły-3.Dopełn. bl.
obyś tego doświadczył!
10 ù-na-du11 u (1) – n (5) – a (6) – j (10) – dug (11) – Ø (13)
SEKW-3lp.HUM-CEL-2lp.AG-powiedzieć.Przeszły-3.Dopełn. bl.
i wtedy powiedziałeś mu co następuje

Wyjaśnienie skrótów

Skrót Wyjaśnienie
1 1 osoba
2 2 osoba
3 3 osoba
ABL ablatyw
AGENS/AG podmiot zdania przechodniego (agens)
CEL celownik
MIEJSC miejscownik
MED medium
NEG przeczenie
Dopełn. bl. dopełnienie bliższe (patiens)
lmn. liczba mnoga
PF prasesen-futurum (wł. niedokonany; marû)
HUM klasa osobowa
POSS zaimek dzierżawczy
PREK prekatyw
PROT samogłoska protetyczna /ì-/
Przeszły czas przeszły (wł. dokonany; ḫamṭu)
lp. liczba pojedyncza
Podmiot. zd. nieprzech. podmiot zdania nieprzechodniego
SEKW sekwencyjna forma czasownika (następująca w czasie po innej)
NONHUM klasa nieosobowa
TERM terminatyw (przypadek)
WENT wenityw

Inne formy[edytuj | edytuj kod]

Inne formy czasownikowe (tryb rozkazujący, formy bezosobowe czasownika), zastosowanie pozostałych części mowy (zaimki, liczebniki, spójniki) oraz w szczególności składnia sumeryjska zawarte są w poniższej literaturze.

Przypisy

  1. R.Borger, Assyrisch-babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn 1978, s. 65.
  2. Jan Braun, Sumerian and Tibeto-Burman, Warszawa 2001; Jan Braun, Sumerian and Tibeto-Burman. Additional Studies, Warszawa 2004

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

  • Attinger, Pascal: Eléments de linguistique sumérienne Editions Universitaires de Fribourg. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1993. ISBN 3-525-53759-X
  • Braun, Jan: Język sumeryjski, [w:] Mezopotamia, praca zbiorowa pod redakcją Jana Brauna, PWN, Warszawa 1981, s. 50-57.
  • Edzard, Dietz-Otto: A Sumerian Grammar. Brill, Leiden 2003. ISBN 90-04-12608-2
  • Falkenstein, Adam: Das Sumerische. Brill, Leiden 1959, 1964.
  • Falkenstein, Adam: Grammatik der Sprache Gudeas von Lagaš. Bd 1. Schrift- und Formenlehre; Bd 2. Syntax. Analecta Orientalia. Rom 28.1978, 29.1978 (2. Aufl.).
  • Hayes, John L.: Sumerian. A manual of Sumerian grammar and texts. Undena Publications, Malibu Cal 2000 (2. Aufl.). ISBN 0-89003-197-5
  • Jagersma, Bram: A descriptive grammar of Sumerian. Leiden 2010
  • Канева, И.Т.: Шумерский язык. Orientalia. Центр „Петербургское Востоковедение“, Sankt Petersburg 1996.
  • Michalowski, Piotr: Sumerian. In: The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages. Edited by Roger D. Woodard. Cambridge University Press, Cambridge 2004. ISBN 0-521-56256-2
  • Poebel, Arno: Grundzüge der sumerischen Grammatik. Rostock 1923.
  • Thomsen, Marie-Louise: The Sumerian Language. An Introduction to its History and Grammatical Structure. Akademisk-Forlag, Kopenhagen 1984, 2001. ISBN 87-500-3654-8.
  • Zólyomi, Gábor: Genitive Constructions in Sumerian. in: Journal of Cuneiform Studies (JCS). The American Schools of Oriental Research. ASOR, Boston Mass 48.1996, S. 31–47. ISSN 0022-0256
  • Zólyomi, Gábor: Sumerisch. In: Sprachen des Alten Orients. Hrsg. von Michael P. Streck. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005. (Grundlage für die hier vorgestellte Kurzgrammatik, insbesondere der Verbalmorphologie)

Leksykon[edytuj | edytuj kod]

  • Halloran, John Alan: Sumerian Lexicon. A Dictionary Guide to the Ancient Sumerian Language. Logogram Publishing, Los Angeles 2006. ISBN 0-9786429-0-2 (Vorversionen der Druckfassung auch im Internet verfügbar)
  • Deimel, Anton: Šumerisches Lexikon. Rom 1947.

Pokrewieństwo językowe[edytuj | edytuj kod]

Teksty[edytuj | edytuj kod]

  • Sollberger, Edmond et Jean-Robert Kupper: Inscriptions Royales Sumeriennes et Akkadiennes. In: Littératures anciennes du Proche-Orient. Les Editions du Cerf, Paris 5.1971. ISSN 0459-5831
  • Thureau-Dagin, François: Die sumerischen und akkadischen Königsinschriften. Hinrichs, Leipzig 1907.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]