Przejdź do zawartości

Języki chińsko-tybetańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Języki sinotybetańskie (także: języki chińsko-tybetańskie, rzadziej języki transhimalajskie) – hipotetyczna rodzina językowa obejmująca ponad 400 języków używanych w Azji Wschodniej, Południowej, Południowo-Wschodniej i części Azji Środkowej. Tradycyjnie zalicza się do niej dwie główne gałęzie: sinicką oraz tybeto-birmańską, choć wewnętrzna klasyfikacja rodziny oraz sama pozycja języków sinickich pozostają przedmiotem sporów.[1][2]

Językami sinotybetańskimi posługuje się około 1,3–1,4 miliarda ludzi, co czyni je drugą co do liczby użytkowników rodziną językową świata po językach indoeuropejskich. Zdecydowaną większość stanowią użytkownicy języków sinickich, przede wszystkim mandaryńskiego.[3][4]

W starszej literaturze do języków sinotybetańskich zaliczano niekiedy również języki dajskie, języki hmong-mien oraz język wietnamski. Współcześnie większość badaczy uznaje je jednak za odrębne rodziny językowe, a podobieństwa do języków sinotybetańskich tłumaczy się przede wszystkim kontaktami językowymi, konwergencją arealną i zapożyczeniami.[5][6]

Część współczesnych językoznawców kwestionuje samą genetyczną jedność rodziny sinotybetańskiej albo odrzuca tradycyjny podział na gałąź sinicką i tybeto-birmańską. Z tego względu obok terminu sinotybetańskie bywa używana bardziej neutralna nazwa transhimalajskie.[7][8]

Języki sinotybetańskie – rozmieszczenie głównych grup
Rozmieszczenie większych gałęzi języków sinotybetańskich
Języki sinotybetańskie zaznaczone na czerwono na tle innych rodzin językowych świata

Zasięg i główne języki

[edytuj | edytuj kod]

Największą gałęzią rodziny są języki sinickie, używane głównie we wschodniej połowie Chin, a także na Tajwanie i w diasporze chińskiej. Ich zróżnicowanie bywa porównywane do zróżnicowania języków romańskich.[9] Największym z nich jest mandaryński, którym posługuje się kilkaset milionów ludzi.[4]

Drugim wielkim skupiskiem języków sinotybetańskich są języki lolo-birmańskie, zwłaszcza birmański, będący językiem urzędowym Mjanmy, oraz yi, hani, lisu i akha, używane w południowo-zachodnich Chinach i w krajach sąsiednich.[10][11]

Języki tybetańskie są używane na Wyżynie Tybetańskiej, w regionie Himalajów oraz w zachodnim Syczuanie. Ich rozwój wiąże się z ekspansją imperium tybetańskiego w VII–IX wieku.[12]

Pozostałe języki sinotybetańskie występują głównie w strefach górskich: na południowych stokach Himalajów, na wschodnim skraju Wyżyny Tybetańskiej oraz w górach ciągnących się od północno-wschodnich Indii po północną Mjanmę i południowo-zachodnie Chiny. Wiele z nich ma niewielką liczbę użytkowników i słabą dokumentację.[13]

Spośród języków wymienionych w ósmym wykazie Konstytucji Indii tylko dwa należą do rodziny sinotybetańskiej: manipuri (meitei) oraz bodo.[4]

Języki piśmienne i systemy pisma

[edytuj | edytuj kod]

Najstarszą i najlepiej poświadczoną tradycję piśmienną w obrębie tej rodziny ma język chiński, zapisywany od ponad trzech tysięcy lat za pomocą pisma chińskiego. Najstarsze zabytki języka chińskiego to inskrypcje na kościach wróżebnych z II tysiąclecia p.n.e.[14]

Poza językami chińskimi najlepiej poświadczonymi językami piśmiennymi tej rodziny są tybetański, birmański oraz tangucki. Pismo tybetańskie wywodzi się z VII wieku n.e., natomiast najstarsze dłuższe teksty tybetańskie odnaleziono m.in. w Dunhuang. Najstarsze świadectwa pisma birmańskiego pochodzą z XII wieku, np. inskrypcja Myazedi.[15][16] Język tangucki był zapisywany za pomocą pisma tanguckiego, inspirowanego modelem chińskim.[17]

Ważne znaczenie mają także tradycje piśmienne języków newarskiego, manipuri, naxi oraz lepczańskiego. W przypadku naxi znane jest zwłaszcza pismo dongba, mające charakter piktograficzno-mnemotechniczny. Pismo manipuri przeżywa współcześnie częściowy renesans.[18]

Starożytny tekst chiński na paskach bambusowych
Stary tekst tybetański odnaleziony w Turfanie

Historia badań

[edytuj | edytuj kod]

Wczesne badania

[edytuj | edytuj kod]

Pokrewieństwo chińskiego, tybetańskiego i birmańskiego zaczęto dostrzegać już w XIX wieku.[19][20] Brian Houghton Hodgson i inni badacze zauważyli, że wiele słabiej opisanych języków Himalajów oraz północno-wschodnich Indii również wykazuje z nimi związki. Nazwa tybeto-birmańskie została użyta w połowie XIX wieku przez Jamesa Richardsona Logana.[21][22]

W XIX wieku stosowano także nazwę indochińskie, obejmującą różne grupy językowe Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Z czasem z tej szerokiej kategorii zaczęto wyodrębniać osobne rodziny, takie jak austroazjatycka czy dajska.[23][24]

Termin sinotybetańskie wprowadził do obiegu naukowego Jean Przyluski w latach 20. XX wieku.[25] W późniejszej tradycji anglojęzycznej rozpowszechniła się jego forma Sino-Tibetan.[26]

Shafer, Benedict i badania porównawcze

[edytuj | edytuj kod]

W latach 30. XX wieku na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley prowadzono szeroko zakrojony projekt dokumentacyjny poświęcony językom sinotybetańskim, związany z nazwiskami Roberta Shafera i Paula K. Benedicta. Na jego podstawie powstały późniejsze syntezy klasyfikacyjne.[27][28]

Benedict zaproponował wpływowy model, w którym do rodziny sinotybetańskiej należą języki chińskie oraz grupa tybeto-birmańska, przy czym odrzucił włączenie do niej języków dajskich, hmong-mien i wietnamskiego.[5] Jego rekonstrukcje fonologiczne i słowotwórcze stały się punktem odniesienia dla dalszych badań, choć wiele ich elementów było później krytykowanych i korygowanych.[29][30]

W XX i XXI wieku szczególną rolę w badaniach odegrały prace Jamesa A. Matisoffa, George’a van Driema, Guillaume’a Jacques’a, Laurenta Sagarta i innych badaczy. Mimo znacznego postępu nadal brak pełnej zgody co do wyższych poziomów klasyfikacji.[31][32][33]

Stan badań

[edytuj | edytuj kod]

Kilka niższych podgrup, zwłaszcza lolo-birmańskie, zostało dość dobrze zrekonstruowanych. Znacznie trudniejsza pozostaje rekonstrukcja wspólnego prajęzyka całej rodziny.[34][35] Wynika to z bardzo dużej różnorodności języków, słabej dokumentacji wielu z nich, silnych wpływów arealnych oraz faktu, że wiele małych języków używanych jest na terenach górskich i przygranicznych.[18][36]

Klasyfikacja

[edytuj | edytuj kod]

Wewnętrzna klasyfikacja języków sinotybetańskich jest nieustalona. Najbardziej tradycyjne ujęcie wyróżnia dwa główne człony:[37]

Jednak wiele nowszych ujęć odchodzi od tak prostego podziału. Część badaczy uważa, że wspólne innowacje wszystkich języków niesinickich nie zostały dotąd wykazane, a więc gałąź „tybeto-birmańska” może być bardziej kategorią tradycyjną niż dobrze uzasadnioną jednostką genetyczną.[34][38]

W bardziej ostrożnych klasyfikacjach wyróżnia się kilkadziesiąt dobrze poświadczonych mniejszych grup, nie przesądzając o ich wzajemnych związkach na wyższym poziomie.[39][40] Do najczęściej wymienianych należą:

Wybrane ujęcia klasyfikacyjne

[edytuj | edytuj kod]

Li Fang-Kuei (1937)

[edytuj | edytuj kod]

W klasyfikacji Li Fang-Kuei rodzina obejmowała cztery gałęzie:[41]

  • chińską
  • dajską
  • miao-yao (hmong-mien)
  • tybeto-birmańską

Ujęcie to było zgodne z ówczesną tendencją do grupowania języków tonalnych i izolujących, ale nie jest dziś szeroko akceptowane poza częścią tradycji sinologicznej.[42]

Benedict (1942)

[edytuj | edytuj kod]

Benedict odrzucił włączenie języków dajskich i hmong-mien do rodziny sinotybetańskiej i zaproponował układ:[43]

  • sinotybetańskie
    • chińskie
    • tibeto-kareńskie
      • kareńskie
      • tybeto-birmańskie

Shafer (1955)

[edytuj | edytuj kod]

Shafer proponował bardziej rozbudowany system, z kilkoma głównymi działami, m.in. sinickim, bodyjskim, birmańskim, baryjskim i kareńskim.[44]

Matisoff

[edytuj | edytuj kod]

Matisoff powrócił do podziału na języki chińskie i tybeto-birmańskie, ale pozostawił otwartą kwestię pozycji chińskiego wewnątrz całej rodziny. W nowszych pracach przedstawiał bardziej rozbudowane drzewa obejmujące m.in. grupy północnoasamskie, himalajskie, tangucko-qiangskie, nungickie, lolo-birmańskie, kareńskie i bai.[37][32]

Van Driem

[edytuj | edytuj kod]

George van Driem odrzuca uprzywilejowaną pozycję języków chińskich i zaproponował model „opadłych liści”, w którym wyróżnia się liczne dobrze ustalone małe grupy, ale nie narzuca jednego schematu wyższych podziałów. Zaproponował też nazwę transhimalajskie jako bardziej neutralną niż sinotybetańskie.[45][46]

Praojczyzna

[edytuj | edytuj kod]

Kwestia praojczyzny języków sinotybetańskich pozostaje sporna.[47] W literaturze wysuwano kilka głównych hipotez: lokalizację w dorzeczu Huang He i powiązanie z neolitycznymi kulturami Yangshao i Majiayao, lokalizację w Kotlinie Syczuańskiej oraz lokalizację u wschodnich podnóży Himalajów, zwłaszcza w rejonie północno-wschodnich Indii.[48][49][50][51]

Badania filogenetyczne z 2019 roku wskazywały na północne Chiny i rejon górnego Huang He jako prawdopodobne centrum wczesnej dyspersji, wiążąc ją z późną kulturą Cishan i wczesną kulturą Yangshao. Wyniki te były jednak krytykowane za zbyt silne oparcie na materiale leksykalnym.[52][48]

Hipotetyczna praojczyzna i rozprzestrzenienie według Sagarta i in.
Hipotetyczna praojczyzna i rozprzestrzenienie według van Driema
Hipotetyczna praojczyzna i rozprzestrzenienie według Blencha

Typologia

[edytuj | edytuj kod]

Języki sinotybetańskie wykazują bardzo duże zróżnicowanie typologiczne. Obejmują zarówno języki silnie izolujące, jak większość języków chińskich i część języków lolo-birmańskich, jak i języki o rozbudowanej morfologii, niekiedy zbliżające się do typu polisyntetycznego, jak niektóre języki kiranti i rgyalrong.[52][53]

Szyk wyrazów

[edytuj | edytuj kod]

Z wyjątkiem języków chińskich, bai, kareńskich i mru, większość języków sinotybetańskich ma szyk SOV.[54] Języki chińskie mają zwykle szyk SVO, ale od innych języków SVO świata odróżnia je m.in. ustawianie zdań względnych przed określanym rzeczownikiem.[55]

Część badaczy uważa szyk SOV za pierwotny dla rodziny, a szyk SVO w chińskim, bai i kareńskich za wynik wpływów arealnych. Inni rekonstruują dla prajęzyka raczej porządek typu VO.[54]

Fonologia

[edytuj | edytuj kod]

Wiele języków sinotybetańskich jest tonalnych, ale tonalność nie występuje we wszystkich grupach. Niektórzy badacze sądzą, że tony rozwijały się niezależnie w różnych gałęziach w wyniku tonogenezy, a nie były cechą wspólną prajęzyka.[56][57]

W rodzinie występują także kontrasty fonacyjne i liczne zjawiska alternacji nagłosowych.[58]

Morfologia

[edytuj | edytuj kod]

W wielu językach sinotybetańskich spotyka się alternacje nagłosowe związane z przechodniością i kauzatywnością. Bezdźwięczność lub aspiracja nagłosu bywa związana z formą przechodnią albo kauzatywną, a dźwięczność – z odpowiednikiem nieprzechodnim.[59][60]

W części języków tybeto-birmańskich występują systemy ergatywne lub mieszane. Na wyższym poziomie rodziny nie da się jednak pewnie zrekonstruować wspólnego systemu ergatywności.[61]

Wiele języków wykazuje również indeksację osoby na czasowniku. Szczególnie rozbudowane systemy spotyka się m.in. w językach kiranti i rgyalrong, gdzie mogą występować także znaczniki odwrotności.[62]

Ewidencjalność, miratywność i egoforyczność

[edytuj | edytuj kod]

W wielu językach tybeto-birmańskich istnieją rozwinięte systemy ewidencjalności, czyli gramatycznego oznaczania źródła informacji. Rodzina odegrała także ważną rolę w badaniach nad miratywnością oraz egoforycznością.[63][64][65]

Wspólne cechy i rekonstrukcja

[edytuj | edytuj kod]

Zwolennicy genetycznej jedności rodziny wskazują na wspólne cechy fonologiczne, słowotwórcze i leksykalne. Rekonstruowany prasynotybetański miał być językiem głównie jednosylabowym, o rozbudowanej strukturze nagłosowej i ograniczonym zestawie wygłosów.[66][67]

W rekonstrukcjach pojawiają się wspólne prefiksy i sufiksy derywacyjne, m.in. prefiks s- o funkcji kauzatywnej oraz sufiksy -s, -t i -n. Istotne znaczenie mają też regularne odpowiedniości między starochińskim, tybetańskim, birmańskim, jingpho i innymi językami.[68][69][70]

Liczebniki

[edytuj | edytuj kod]

Poniższa tabela zestawia formy liczebników w wybranych językach sinotybetańskich; jest to jedna z często przywoływanych ilustracji materiału porównawczego.[71][72][73][74]

Znaczenie Starochiński Starotybetański Starobirmański jingpho Garo limbu Tujia
jeden *ʔi[t] / *tek gcig tac – sa thik –
dwa *ni[j]-s gnyis nhac – gini nɛtchi ne⁵⁵
trzy *s.rum gsum sumḥ mə̀sūm gittam sumsi so⁵⁵
cztery *s.li[t]-s bzhi liy mə̀lī bri lisi ze⁵⁵
pięć *C.ŋˤaʔ lnga ṅāḥ mə̀ŋā boŋa nasi ũ⁵⁵
sześć *k.ruk drug khrok krúʔ dok tuksi wo²¹
siedem *[tsʰ]i[t] – khu-nac sə̀nìt sini nusi ne²¹
osiem *pˤret brgyad rhac mə̀tshát chet yɛtchi je²¹
dziewięć *[k]uʔ dgu kuiḥ cə̀khù sku sku kɨe⁵⁵
dziesięć *t.[g]əp bcu chay / kip shī chikuŋ gip –

Języki sinotybetańskie z co najmniej 500 tysiącami użytkowników

[edytuj | edytuj kod]
Język Nazwa alternatywna Liczba użytkowników Klasyfikacja Główny obszar występowania
mandaryński putonghua, guoyu 875 mln sinicki Chiny, Tajwan
wu – 80 mln sinicki wschodnie Chiny
yue kantoński 70 mln sinicki południowe Chiny
min hokkien 60 mln sinicki Fujian, Hajnan, Tajwan, diaspora
jin jinyu 45 mln sinicki północne Chiny
xiang – 36 mln sinicki Hunan
hakka kejia 33 mln sinicki południowe Chiny, Tajwan
birmański burmeński 32–35 mln lolo-birmański Mjanma
gan kan 21 mln sinicki Jiangxi, Hubei
yi – 4,2 mln lolo-birmański południowo-zachodnie Chiny
tybetański ü-tsang 2 mln bodyski Tybet
sgaw – 1,6 mln kareński Mjanma
khams khams-tybetański 1,5 mln bodyski Tybet
manipuri meitei 1,3 mln tybeto-birmański Manipur, Asam, Nagaland
pwo pho 1,3 mln kareński Mjanma
tamang – 1 mln tamangicki Nepal
arakański rakhine 1 mln lolo-birmański zachodnia Mjanma
bai min chia 900 tys. pozycja sporna Junnan
amdo amdo-tybetański 800 tys. bodyski Amdo
kokborok tripuri 770 tys. bodo-koch Tripura
newarski Nepal Bhasa 700 tys. newarski Nepal
hani haw 700 tys. lolo-birmański Chiny, Mjanma, Laos, Wietnam
garo mande 650 tys. bodo-garo Indie, Bangladesz
jingpho kaczin 650 tys. jingpho-sak Mjanma, Chiny, Indie
lisu – 650 tys. lolo-birmański Chiny, Mjanma, Laos
bodo bara, mech 600 tys. bodo-garo Indie
Pa’o taungthu 600 tys. kareński Mjanma
magar – 500 tys. magarski Nepal
mizo lushai 500 tys. kuki-chin Indie, Mjanma
karbi mikir 500 tys. karbi Indie
akha ikaw 500 tys. lolo-birmański Chiny, Mjanma, Laos, Wietnam

Relacje zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]

Sino-austronezyjskie

[edytuj | edytuj kod]

Laurent Sagart proponował makrogrupę sino-austronezyjską, obejmującą języki sinotybetańskie i języki austronezyjskie. Hipoteza ta nie zdobyła jednak szerokiej akceptacji.[75]

Dene-jenisejskie i dene-kaukaskie

[edytuj | edytuj kod]

W literaturze pojawiały się również propozycje łączenia języków sinotybetańskich z jenisejskimi, na-dene, buruszaski, a nawet z baskijskim w ramach szerszych hipotez makrorodzinnych. Spośród nich stosunkowo najlepiej przyjęta została hipoteza dene-jenisejska, ale nie obejmuje ona bezpośrednio języków sinotybetańskich. Szersze konstrukcje typu „dene-kaukaskiego” pozostają wysoce kontrowersyjne.[76]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Handel 2008 ↓, s. 422–424, 426.
  2. ↑ van Driem 2014 ↓, s. 16–19.
  3. ↑ Handel 2008 ↓, s. 422.
  4. ↑ a b c Eberhard, Simons i Fennig 2019 ↓.
  5. ↑ a b Benedict 1942 ↓, s. 576–601.
  6. ↑ Handel 2008 ↓, s. 424, 432–434.
  7. ↑ Majewicz 1989 ↓, s. 66, 69.
  8. ↑ van Driem 2014 ↓, s. 11–16.
  9. ↑ Norman 1988 ↓, s. 187–188.
  10. ↑ Thurgood 2003 ↓, s. 8–9.
  11. ↑ Wheatley 2003 ↓, s. 195–207.
  12. ↑ Tournadre 2014 ↓, s. 103–120.
  13. ↑ Handel 2008 ↓, s. 424–425, 435.
  14. ↑ Norman 1988 ↓, s. 4.
  15. ↑ Tournadre 2014 ↓, s. 107–120.
  16. ↑ Wheatley 2003 ↓, s. 195.
  17. ↑ Hill 2015 ↓, s. 187–200.
  18. ↑ a b Handel 2008 ↓, s. 434–436.
  19. ↑ Klaproth 1823 ↓, s. 346, 363–365.
  20. ↑ van Driem 2001 ↓, s. 334, 344.
  21. ↑ Logan 1856 ↓, s. 31.
  22. ↑ Logan 1858 ↓, s. 68–114.
  23. ↑ van Driem 2001 ↓, s. 343–344.
  24. ↑ Finck 1909 ↓, s. 57.
  25. ↑ Przyluski 1924 ↓, s. 361–384.
  26. ↑ Przyluski i Luce 1931 ↓, s. 667–668.
  27. ↑ Hale 1982 ↓, s. 4–5.
  28. ↑ Matisoff 1991 ↓, s. 469–473.
  29. ↑ Benedict 1972 ↓, s. 17–21, 98–123.
  30. ↑ Matisoff 2003 ↓, s. 12–18.
  31. ↑ Handel 2008 ↓, s. 422–441.
  32. ↑ a b Matisoff 2015 ↓.
  33. ↑ Jacques i Pellard 2021 ↓, s. 1–24.
  34. ↑ a b Handel 2008 ↓, s. 426.
  35. ↑ Matisoff 2003 ↓, s. 3–18.
  36. ↑ Matisoff 1991 ↓, s. 470–478.
  37. ↑ a b Matisoff 2003 ↓, s. 5–10.
  38. ↑ van Driem 2001 ↓, s. 403.
  39. ↑ van Driem 2014 ↓, s. 19.
  40. ↑ Thurgood 2003 ↓, s. 3–21.
  41. ↑ Li 1937 ↓, s. 59–65.
  42. ↑ Handel 2008 ↓, s. 424.
  43. ↑ Benedict 1942 ↓, s. 600.
  44. ↑ Shafer 1955 ↓, s. 94–111.
  45. ↑ van Driem 2001 ↓, s. 383, 403.
  46. ↑ van Driem 2007 ↓, s. 211–270.
  47. ↑ Handel 2008 ↓, s. 423.
  48. ↑ a b Zhang i in. 2019 ↓, s. 112–115.
  49. ↑ Sagart i in. 2019 ↓, s. 10317–10322.
  50. ↑ van Driem 2005 ↓, s. 91–97.
  51. ↑ Blench i Post 2014 ↓, s. 89–92.
  52. ↑ a b Sagart i in. 2019 ↓, s. 10319–10320.
  53. ↑ Arcodia i Basciano 2020 ↓.
  54. ↑ a b Dryer 2003 ↓, s. 43–45.
  55. ↑ Dryer 2003 ↓, s. 50.
  56. ↑ Benedict 1972 ↓, s. 85.
  57. ↑ Matisoff 2003 ↓, s. 12.
  58. ↑ Matisoff 2003 ↓, s. 241.
  59. ↑ LaPolla 2003 ↓, s. 23–35.
  60. ↑ Zhang, Jacques i Lai 2019 ↓, s. 74.
  61. ↑ LaPolla 2003 ↓, s. 34–35.
  62. ↑ Jacques i Pellard 2021 ↓, s. 2–4.
  63. ↑ Aikhenvald i LaPolla 2007 ↓, s. 1–16.
  64. ↑ DeLancey 1997 ↓, s. 33–52.
  65. ↑ San Roque, Floyd i Norcliffe 2018 ↓, s. 1–78.
  66. ↑ Benedict 1972 ↓, s. 17–21.
  67. ↑ Matisoff 2003 ↓, s. 16.
  68. ↑ Benedict 1972 ↓, s. 98–123.
  69. ↑ Gong 1980 ↓, s. 455–489.
  70. ↑ Hill 2014 ↓, s. 91–109.
  71. ↑ Baxter i Sagart 2014 ↓.
  72. ↑ Hill 2012 ↓.
  73. ↑ Burling 1983 ↓, s. 28.
  74. ↑ van Driem 1987 ↓, s. 32–33.
  75. ↑ Sagart 2005 ↓, s. 161–176.
  76. ↑ Handel 2008 ↓, s. 432–434.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Alexandra Y. Aikhenvald, Randy J. LaPolla. New perspectives on evidentials: a view from Tibeto-Burman. „Linguistics of the Tibeto-Burman Area”, s. 1–16, 2007. DOI: 10.32655/LTBA.30.2.01. 
  • Giorgio Francesco Arcodia, Bianca Basciano. Morphology in Sino-Tibetan Languages. „Oxford Research Encyclopedia of Linguistics”, 2020. DOI: 10.1093/acrefore/9780199384655.013.530. 
  • William H. Baxter: A Handbook of Old Chinese Phonology. Berlin: Mouton de Gruyter, 1992. ISBN 978-3-11-012324-1.
  • William H. Baxter, Laurent Sagart: Old Chinese: A New Reconstruction. Oxford University Press, 2014. ISBN 978-0-19-994537-5.
  • Paul K. Benedict. Thai, Kadai, and Indonesian: A New Alignment in Southeastern Asia. „American Anthropologist”, s. 576–601, 1942. DOI: 10.1525/aa.1942.44.4.02a00040. 
  • Paul K. Benedict: Sino-Tibetan: A Conspectus. Cambridge University Press, 1972. ISBN 978-0-521-08175-7.
  • Roger Blench: If agriculture cannot be reconstructed for proto-Sino-Tibetan what are the consequences?. Chiang Mai: 2009.
  • Rethinking Sino-Tibetan phylogeny from the perspective of North East Indian languages. W: Trans-Himalayan Linguistics. Berlin: Mouton de Gruyter, 2014, s. 71–104. ISBN 978-3-11-031083-2.
  • Robbins Burling. The Sal Languages. „Linguistics of the Tibeto-Burman Area”, s. 1–32, 1983. 
  • Scott DeLancey. Mirativity: The grammatical marking of unexpected information. „Linguistic Typology”, s. 33–52, 1997. DOI: 10.1515/lity.1997.1.1.33. 
  • Sino-Tibetan languages. W: The World's Major Languages. Wyd. 2. Routledge, 2009, s. 693–702.
  • Word order in Sino-Tibetan languages from a typological and geographical perspective. W: The Sino-Tibetan Languages. London: Routledge, 2003, s. 43–55. ISBN 978-0-7007-1129-1.
  • Ethnologue: Languages of the World. Wyd. 22. Dallas: SIL International, 2019.
  • Franz Nikolaus Finck: Die Sprachstämme des Erdkreises. Leipzig: B.G. Teubner, 1909.
  • Gong Hwang-cherng. A Comparative Study of the Chinese, Tibetan, and Burmese Vowel Systems. „Bulletin of the Institute of History and Philology”, s. 455–489, 1980. 
  • Austin Hale: Research on Tibeto-Burman Languages. Walter de Gruyter, 1982. ISBN 978-90-279-3379-9.
  • Zev Handel. What is Sino-Tibetan? Snapshot of a Field and a Language Family in Flux. „Language and Linguistics Compass”, s. 422–441, 2008. DOI: 10.1111/j.1749-818X.2008.00061.x. 
  • Nathan W. Hill. The six vowel hypothesis of Old Chinese in comparative context. „Bulletin of Chinese Linguistics”, s. 1–69, 2012. DOI: 10.1163/2405478X-90000100. 
  • Nathan W. Hill. Cognates of Old Chinese *-n, *-r, and *-j in Tibetan and Burmese. „Cahiers de Linguistique Asie Orientale”, s. 91–109, 2014. DOI: 10.1163/19606028-00432p02. 
  • Nathan W. Hill. The Contribution of Tangut to Trans-Himalayan Comparative Linguistics. „Archiv Orientální”, s. 187–200, 2015. DOI: 10.47979/aror.j.83.1.187-200. 
  • Guillaume Jacques, Thomas Pellard. Phylogenies based on lexical innovations refute the Rung hypothesis. „Diachronica”, s. 1–24, 2021. DOI: 10.1075/dia.19058.jac. 
  • Julius Klaproth: Asia Polyglotta. Paris: B.A. Shubart, 1823.
  • Overview of Sino-Tibetan morphosyntax. W: The Sino-Tibetan Languages. London: Routledge, 2003, s. 22–42. ISBN 978-0-7007-1129-1.
  • Languages and Dialects. W: The Chinese Year Book. Commercial Press, 1937, s. 59–65.
  • Johann-Mattis List, Yunfan Lai, George Starostin. Preface: 'Old Chinese and Friends': new approaches to historical linguistics of the Sino-Tibetan area. „Journal of Language Relationship”, s. 1–6, 2019. DOI: 10.31826/jlr-2019-171-204. 
  • James Richardson Logan. The Maruwi of the Baniak Islands. „Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia”, s. 1–42, 1856. 
  • James Richardson Logan. The West-Himalaic or Tibetan tribes of Asam, Burma and Pegu. „Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia”, s. 68–114, 1858. 
  • Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: PWN, 1989. ISBN 83-01-09156-9.
  • James A. Matisoff. Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects. „Annual Review of Anthropology”, s. 469–504, 1991. DOI: 10.1146/annurev.anthro.20.1.469. 
  • James A. Matisoff. On 'Sino-Bodic' and Other Symptoms of Neosubgroupitis. „Bulletin of the School of Oriental and African Studies”, s. 356–369, 2000. DOI: 10.1017/S0041977X00008442. 
  • James A. Matisoff: Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction. Berkeley: University of California Press, 2003. ISBN 978-0-520-09843-5.
  • James A. Matisoff: The Sino-Tibetan Etymological Dictionary and Thesaurus. Berkeley: The STEDT Project, 2015.
  • Jerry Norman: Chinese. Cambridge: Cambridge University Press, 1988. ISBN 978-0-521-29653-3.
  • Langues sino-tibétaines. W: Les langues du monde. 1924, s. 361–384.
  • J. Przyluski, G.H. Luce. The Number 'A Hundred' in Sino-Tibetan. „Bulletin of the School of Oriental and African Studies”, s. 667–668, 1931. DOI: 10.1017/S0041977X00093150. 
  • Sino-Tibetan–Austronesian: an updated and improved argument. W: The Peopling of East Asia. London: Routledge Curzon, 2005, s. 161–176. ISBN 978-0-415-32242-3.
  • Laurent Sagart, Guillaume Jacques, Yunfan Lai, Robin Ryder, Valentin Thouzeau, Simon J. Greenhill, Johann-Mattis List. Dated language phylogenies shed light on the history of Sino-Tibetan. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, s. 10317–10322, 2019. DOI: 10.1073/pnas.1817972116. PMID: 31061123. 
  • Egophoricity: An introduction. W: Egophoricity. Amsterdam: John Benjamins, 2018, s. 1–78. DOI: 10.1075/tsl.118.01san. ISBN 978-90-272-0699-2.
  • Robert Shafer. Classification of the Sino-Tibetan languages. „Word”, s. 94–111, 1955. DOI: 10.1080/00437956.1955.11659552. 
  • Robert Shafer: Introduction to Sino-Tibetan. T. 1. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1966. ISBN 978-3-447-01559-2.
  • A subgrouping of the Sino-Tibetan languages. W: The Sino-Tibetan Languages. London: Routledge, 2003, s. 3–21. ISBN 978-0-7007-1129-1.
  • The Tibetic languages and their classification. W: Trans-Himalayan Linguistics. De Gruyter, 2014, s. 103–129. ISBN 978-3-11-031074-0.
  • George van Driem: A grammar of Limbu. T. 4. Berlin: Mouton de Gruyter, 1987, seria: Mouton Grammar Library. ISBN 978-3-11-011282-5.
  • George van Driem. Sino-Bodic. „Bulletin of the School of Oriental and African Studies”, s. 455–488, 1997. DOI: 10.1017/S0041977X0003250X. 
  • George van Driem: Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region. Brill, 2001. ISBN 978-90-04-12062-4.
  • Tibeto-Burman vs Indo-Chinese. W: The Peopling of East Asia. London: Routledge Curzon, 2005, s. 81–106. ISBN 978-0-415-32242-3.
  • George van Driem. The diversity of the Tibeto-Burman language family and the linguistic ancestry of Chinese. „Bulletin of Chinese Linguistics”, s. 211–270, 2007. DOI: 10.1163/2405478X-90000023. 
  • Trans-Himalayan. W: Trans-Himalayan Linguistics. Berlin: De Gruyter, 2014, s. 11–40. ISBN 978-3-11-031083-2.
  • Burmese. W: The Sino-Tibetan Languages. London: Routledge, 2003, s. 195–207. ISBN 978-0-7007-1129-1.
  • Menghan Zhang, Shi Yan, Wuyun Pan, Li Jin. Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China in the Late Neolithic. „Nature”, s. 112–115, 2019. DOI: 10.1038/s41586-019-1153-z. PMID: 31019300. 
  • Shuya Zhang, Guillaume Jacques, Yunfan Lai. A study of cognates between Gyalrong languages and Old Chinese. „Journal of Language Relationship”, s. 73–92, 2019. DOI: 10.31826/jlr-2019-171-210. 

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Lista rodzin językowych
Eurazja
Afryka
Ameryka Północna
Ameryka Południowa
Australia i Oceania
Języki izolowane
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Języki_chińsko-tybetańskie&oldid=79279264”