Języki indoaryjskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zasięg języków indoaryjskich

Języki indoaryjskie (indyjskie[1]) - podrodzina języków indoeuropejskich, które wraz z językami irańskimi oraz dardyjskimi tworzyły przed 1500 r. p.n.e. jedną wspólnotę językowo-kulturową (zobacz: języki indoirańskie). Językami z tej grupy posługiwali się Indoariowie, którzy zaczęli zasiedlać subkontynent indyjski około I poł. II tysiąclecia p.n.e.

Języki indoaryjskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e., a ich zasięg pokrywał się z zasięgiem dorzecza Indusu. Z tego okresu pochodzą najstarsze zabytki okresu staroindyjskiego (1500-500 r. p.n.e.) - Wedy spisane językiem wedyjskim. W okresie średnioindyjskim (500 r. p.n.e. - 1000 r. n.e.) język wedyjski przekształcił się w sanskryt klasyczny i jego potoczne warianty, czyli prakryty, z których jednym jest pali. Następnym stopniem w ewolucji tej grupy językowej były dialekty zwane apabhrańśa, z których w okresie nowoindyjskim (po 1000 r.) ukształtowały się współczesne języki indyjskie. Najważniejsze z nich to m.in. język hindi, urdu, bengalski, marathi, gudżarati i pendżabski. Ogółem językami z tej grupy posługuje się ponad 700 mln osób, głównie na terenie Indii, Pakistanu, Nepalu, Bangladeszu i Sri Lanki.

System fonetyczny języków indoaryjskich[edytuj | edytuj kod]

W poniższych tabelach przedstawiono system fonologiczny sanskrytu klasycznego, który z drobnymi odchyleniami jest również typowy dla współczesnych języków indoaryjskich. Podano odpowiadające poszczególnym dźwiękom znaki sylabicznego alfabetu dewanagari. Inne alfabety indyjskie są niemal dokładnym odzwierciedleniem pisma dewanagari. Jak widać w tabeli spółgłosek, dla języków indoaryjskich charakterystyczna jest fonemiczna opozycja spółgłosek zarówno dźwięcznych/bezdźwięcznych, jak i przydechowych/bezprzydechowych. Dodatkową typową cechą jest występowanie tzw. spółgłosek retrofleksywnych (wymawianych z językiem wygiętym do tyłu, tak że czubek języka dotyka podniebienia). Ta cecha najprawdopodobniej związana jest z silnym wpływem języków drawidyjskich.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Dewanagari Transliteracja Jako znak diakrytyczny z प Dewanagari Transliteracja Jako znak diakrytyczny z प
a ā पा
i पि ī पी
u पु ū पू
पृ पॄ
पॢ पॣ
e पे ai पै
o पो au पौ

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Zwarte Nosowe Płynne Szczelinowe
Bezdźwięczne Dźwięczne
Nieprzydechowe Przydechowe Nieprzydechowe Przydechowe Bezdźwięczne Dźwięczne
Tylnojęzykowe ka kə kha kʰə ga ɡə gha ɡʱə ṅa ŋə ha ɦə
hə
Miękkopodniebienne ca ə
tsə
cha ʰə
tsʰə
ja ə
dzə
jha ʱə
dzʱə
ña ɲə ya jə śa ɕə
ʃə
Retrofleksywne ṭa ʈə ṭha ʈʰə ḍa ɖə ḍha ɖʱə ṇa ɳə ra ɹə
ɾə
ṣa ʂə
ʃə
Zębowe ta ə tha ʰə da ə dha ʱə na nə la lə sa sə
Wargowe pa pə pha pʰə ba bə bha bʱə ma mə va ʋə
wə

W sanskrycie wedyjskim istniał dodatkowo fonem ɭ- retrofleksywne "l" ("ळ"), który nie zachował się w sanskrycie klasycznym, ale przetrwał w niektórych językach nowoindyjskich, jak np.marathi i radźasthani.

Transliteracja Wymowa (IPA)
IAST ITRANS Sanskryt Hindi Marathi
ḷa La /ɭə/

Najważniejsze odchylenia od powyższego schematu

  • W grupie wschodniej (np. język bengalski) trzy dźwięki: श ś ɕ, ष ṣ ʂ i स s s zlały się w jeden dźwięk ʃ
  • W grupie wschodniej i północnej istnieje tendencja do zlania się dźwięków "v" ʋ i i "b" b w "b" b (stąd np. wymowa i zapis "Bisznu" zamiast "Wisznu")
  • W grupie południowej (np. język marathi) głoskę ṛ ("r" zgłoskotwórcze) wymawia się jako "ru" (Np. Kryszna brzmi jak "Kruszna"
  • W grupie wschodniej (np. język bengalski) dźwięk अ (krótkie "a") wymawia się jako "o", dlatego imię Sarasvati wymawia się jak "Szoroszszoti"
  • W językach znajdujących się pod silnym wpływem języka arabskiego i perskiego (dotyczy to zwłaszcza urdu, w nieco mniejszym stopniu hindi) wykształcone osoby wymawiają słowa pochodzące z tych języków zgodnie z ich wymową oryginalną, a więc z użyciem dźwięków pierwotnie nie występujących w językach indoaryjskich, takich jak z, q, x itd.

Uproszczona klasyfikacja języków indoaryjskich[edytuj | edytuj kod]

Współczesne języki indoaryjskie (według Ethnologue)[2]:

Osobne grupy stanowią języki dardyjskie i języki nuristańskie, najczęściej klasyfikowane jako grupy językowe odrębne od indoaryjskich, o cechach pośrednich między językami indoaryjskimi i irańskimi[3], lub też jako podgrupy w obrębie języków indoaryjskich (w grupie północno-zachodniej)[2] :

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Artykuł dotyczy podrodziny języków indoeuropejskich. Ponieważ tylko ok. 75% użytkowników języków indyjskich posługuje się językami indoeuropejskimi, nazwa "języki indyjskie" jest myląca. Spośród poważnych publikacji określenie "języki indyjskie" jako równoznaczne z "języki indoaryjskie" występuje jedynie w: Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989. W innych publikacjach natomiast termin "języki indyjskie" jest używany zamiennie z terminem "języki Indii", np. Frédéric, L. Słownik cywilizacji indyjskiej)
  2. a b Invalid id
  3. Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]