Języki słowiańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rozprzestrzenienie języków słowiańskich w Europie

     Państwa z zachodniosłowiańskim językiem urzędowym

     Państwa z wschodniosłowiańskim językiem urzędowym

     Państwa z południowosłowiańskim językiem urzędowym

Mapa z 1869 roku

     Słowianie

Języki słowiańskiegrupa języków w obrębie podrodziny bałtosłowiańskiej rodziny języków indoeuropejskich. Pochodzą od języka prasłowiańskiego, który rozpadł się na dialekty regionalne w wyniku wielkiej ekspansji Słowian w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. Używanie języków słowiańskich jest najwyraźniejszym wyznacznikiem przynależności do ludów słowiańskich, które prócz języków łączy kultura i pochodzenie.

Języki słowiańskie dzielą się na trzy zespoły języków: zachodnio-, wschodnio- i południowosłowiańskie.

Najstarsze zachowane manuskrypty z tekstami słowiańskimi pochodzą z X wieku. Do zapisu języków słowiańskich używane są lub były alfabety: głagolicki, cyrylicki i łaciński, a w niewielkim zakresie również arabski.

Językami słowiańskimi posługuje się obecnie ponad 300 milionów ludzi.

Pochodzenie[edytuj]

Języki indoeuropejskie na początku I tysiąclecia n.e. Kolor niebieski – języki kentum, czerwony – języki satem. Ciemnoczerwonym kolorem zaznaczono hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej.

Języki słowiańskie należą do grupy „satem” języków indoeuropejskich, co oznacza, że są to najpóźniej wydzielone języki tej rodziny.

Języki słowiańskie powstały w wyniku rozpadu pierwotnego języka prasłowiańskiego. Nie ma jednak uzgodnionego stanowiska co do tego, kiedy i gdzie język prasłowiański istniał oraz kiedy doszło do jego rozpadu. Zasadniczo stanowiska w tej kwestii podzielić można na dwa:

  1. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w odległych czasach (wymienia się tu często II tysiąclecie p.n.e.);
  2. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w czasach bliskich pojawieniu się Słowian w antycznych źródłach pisanych, a więc być może nawet dopiero około połowy I tysiąclecia n.e.

Większość językoznawców ponadto uważa, że przed etapem istnienia języka prasłowiańskiego istniała wspólnota językowa bałto-słowiańska. Języki słowiańskie wykazują najwięcej cech wspólnych z językami bałtyckimi (litewskim, łotewskim oraz wymarłymi: pruskim i jadźwińskim), co przemawia za wyprowadzeniem wniosku o wspólnocie bałtosłowiańskiej. Języki słowiańskie wykazują również stopień pokrewieństwa z językami germańskimi i irańskimi, a także pewne cechy wspólne z językami: celtyckim, iliryjskim i trackim. Pozwala to zaakceptować wniosek, że język Słowian rozwinął się między kompleksami etnicznymi: bałtyjskim na północy, germańskim na zachodzie, irańskim na wschodzie oraz celtyckim, trackim i iliryjskim na południu[1].

Wspólne cechy[edytuj]

Wszystkie języki słowiańskie mają wyraźne cechy wspólne:

  • wybitnie fleksyjna morfologia – większość języków słowiańskich ma 6 lub 7 przypadków
  • podział czasowników na dokonane i niedokonane (leksykalny aspekt)
  • obecność fonemicznej palatalizacji (znanej jako zmiękczenie)
  • skomplikowane zbitki spółgłoskowe, powstałe po zaniku jerów, np. w polskim wyrazie bezwzględny lub rosyjskim wstrjecza „spotkanie” (jednak np. w językach salisz występują jeszcze bardziej skomplikowane zbitki).

Języki słowiańskie nie tylko mają bardzo podobną gramatykę, lecz wykazują również duże podobieństwo w słownictwie, co dowodzi, że z języka prasłowiańskiego wyodrębniły się stosunkowo niedawno. Tam, gdzie poszczególne języki słowiańskie graniczą ze sobą, granice te z reguły są nieostre – występują szerokie pasy gwar przejściowych i obszary przenikania się zjawisk charakterystycznych dla obu sąsiadujących języków. Uważa się, że języki słowiańskie tworzą swoiste continuum. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne w przypadku języków południowosłowiańskich[2][3]. Podobne zjawisko występowało do 1947 roku na obszarze etnicznego styku polsko-ukraińskiego (język polski-język rusiński-język ukraiński).

Klasyfikacja języków słowiańskich[edytuj]

Przynależność i podział języków słowiańskich są w lingwistyce ugruntowane. Wątpliwości powstają jedynie na tle kwalifikacji poszczególnych narzeczy jako dialektów albo pełnoprawnych języków. Poniższy podział pochodzi ze strony projektu Ethnologue[4].

języki indoeuropejskie
języki bałtosłowiańskie
języki słowiańskie (ok. 317 mln)
języki zachodniosłowiańskie (ok. 61 mln)
grupa lechicka, czyli języki lechickie
połabski
języki pomorskie (ok. 50 tys.)
kaszubski[5] (ok. 50 tys.)
polski (ok. 44 mln)
śląski[6] (ok. 510 tys.)
grupa łużycka, czyli języki łużyckie (ok. 70 tys.)
ponaschemu
dolnołużycki (ok. 15 tys.)
górnołużycki (ok. 55 tys.)
wschodniołużycki
grupa czesko-słowacka
czeski (ok. 10 mln)
słowacki (ok. 5 mln)
knaan
języki południowosłowiańskie (ok. 35 mln)
grupa wschodnia (ok. 10 mln)
staro-cerkiewno-słowiański (starosłowiański)
cerkiewnosłowiański †*
bułgarski (ok. 8,5 mln)
macedoński (ok. 1,8 mln)
grupa zachodnia (ok. 25 mln)
słoweński (ok. 2 mln)
serbsko-chorwacki (ok. 23 mln)
serbski (ok. 13 mln)
chorwacki (ok. 7 mln)
bośniacki (ok. 2,5 mln)
czarnogórski (ok. 0,15 mln)
języki wschodniosłowiańskie (ok. 210 mln)
ruski
starobiałoruski
białoruski (ok. 8 mln)
rosyjski (ok. 160 mln)
ukraiński (ok. 40 mln)
rusiński (ok. 0,61 mln)

Oznaczenia:

† – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego

†* – język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych

Mikrojęzyki słowiańskie[edytuj]

W grupie języków słowiańskich oprócz języków sensu stricto wyróżnia się także tzw. mikrojęzyki. Są to[7]:

Istnieje też tendencja do wyodrębniania się kolejnych języków słowiańskich:

Języki sztuczne[edytuj]

Na bazie języków słowiańskich powstało też wiele sztucznych języków słowiańskich, m.in. język międzysłowiański, które w założeniu twórców powinny być zrozumiałe dla mówiących przynajmniej jednym językiem słowiańskim[8]. Na podstawie wschodniosłowiańskich dialektów Syberii (z zapożyczeniami z języków tureckich oraz języka arabskiego) opracowano sztuczny język syberyjski. Również oparte na językach słowiańskich są fikcyjne języki północnosłowiańskie oraz wenedyk – język romański, który przeszedł podobny rozwój jak polski.

Porównanie wybranych wyrazów w językach słowiańskich[edytuj]

prasłowiański rosyjski ukraiński białoruski łemkowski polski czeski słowacki słoweński serbski chorwacki bośniacki bułgarski macedoński
*ognь огонь (ogon') вогонь (vohon') агонь (ahon') оген

(ohen)

ogień oheň oheň ogenj огањ/oganj oganj/vatra oganj огън (ogyn) оган/огин (ogan/ogin)
*ryba рыба (ryba) риба (ryba) рыба (ryba) рыба (ryba) ryba ryba ryba riba риба/riba riba riba риба (riba) риба (riba)
*gnězdo гнездо (gnezdo) гнiздо (hnizdo) гняздо (hnyazdo) гнiздо (hnizdo) gniazdo hnízdo hniezdo gnezdo гн(иј)ездо/gn(ij)ezdo gnijezdo gnijezdo гнездо (gnezdo) гнездо (gnezdo)
*oko глаз (glaz) око (oko) вока (voka) око

(oko)

oko oko oko oko око/oko oko oko око (oko) око (oko)


Przypisy

  1. Zdeněk Váňa: Świat dawnych Słowian. Artia, 1985, s. 15. ​ISBN 8306011260​.
  2. Lehr-Spławiński, Kuraszkiewicz, Sławski Przegląd... passim, s. 110, s. 125.
  3. Sławski Języki słowiańskie, passim, w: Bednarczuk (red.) Języki..., tom II, s. 907-1005.
  4. Ethnologue report for Slavic.
  5. Przez część językoznawców uznawany za dialekt języka polskiego.
  6. Kwestia odrębności od języka polskiego jest sporna.
  7. Dalewska-Greń Języki..., s. 585-586.
  8. Spis słowiańskich języków pomocniczych.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

  • Slavonia – cechy charakterystyczne języków słowiańskich