Języki zachodniopapuaskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Języki zachodniopapuaskie
Obszar

wschodnia Indonezja (Moluki Północne, Papua Zachodnia)

Liczba mówiących

ok. 300 tys.[1]

Prajęzyk

język prazachodniopapuaski

Podział

języki północnohalmaherskie
języki zachodniej Ptasiej Głowy
języki yapen

Występowanie
Ilustracja
Zasięg języków zachodniopapuaskich
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode.

Języki zachodniopapuaskie – grupa ok. 25 języków papuaskich używanych we wschodniej Indonezji, w prowincjach Papua Zachodnia (na półwyspie Ptasia Głowa) i Moluki Północne (zwłaszcza na wyspie Halmahera)[1]. Ich status lingwistyczny nie został rozstrzygnięty: stanowią albo rodzinę językową (grupę genetyczną), albo zespół niespokrewnionych rodzin, poddanych wpływowi kontaktu językowego[2]. Według serwisu Ethnologue na rodzinę zachodniopapuaską składają się: języki północnohalmaherskie, języki zachodniej Ptasiej Głowy oraz języki yapen[3]. Łącznie językami tymi posługuje się ok. 300 tys. ludzi[1].

Języki północnohalmaherskie występują poza obszarem Papui Zachodniej, w północnej części wyspy Halmahera w archipelagu Moluków oraz na okolicznych wyspach: Ternate, Tidore, Makian (zachodni fragment) i Morotai[4]. Dotarły do tego obszaru najprawdopodobniej w wyniku migracji z Nowej Gwinei[5][6], przypuszczalnie jeszcze przed napływem języków austronezyjskich[6].

Dawniej do rodziny zachodniopapuaskiej zaliczano także języki papuaskie Timoru oraz wysp Alor i Pantar w południowej Indonezji[7][8]. Późniejsze badania doprowadziły jednak do odrzucenia tej klasyfikacji i włączenia języków timor-alor-pantar w ramy większej rodziny transnowogwinejskiej[7]. Doszukiwano się także związku między językami zachodniopapuaskimi a andamańskimi[9].

Do charakterystycznych cech języków zachodniopapuaskich należą: mało złożona morfologia, rozróżnienie rodzajowe w formach czasowników (3 os. l. poj.), obecność przyimków oraz szyk zdania SVO. Wpływy austronezyjskie w językach północnohalmaherskich, pomimo bliskości geograficznej obu rodzin językowych, są znacznie słabiej zaznaczone niż w pozostałych językach zachodniopapuaskich[10].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja podana za Ethnologue[3]:

Grupy i języki Liczba mówiących
Języki północnohalmaherskie
Języki galela-loloda
galela 79 000
laba (kedi, loloda południowy) 2 000
loloda (loda, loloda północny) 15 000
modole (madole) 2 000
pagu (pago, isam) 3 310
tabaru (tobaru) 15 000
tobelo 27 700
tugutil 2 590
Języki sahu
gamkonora 1 500
ibu 35
kao (kau) 400
sahu (sau) 7 500
waioli (wai) 3 000
Języki ternate-tidore
ternate 62 000
tidore 46 000
Inne
makian zachodni (makian barat, makian luar, moi) 12 000
Języki zachodniej Ptasiej Głowy
kalabra 3 290
moi (mekwei, mosana, waipu) 4 600
moraid 1 000
seget 1 200
tehit (kaibus, tahit) 10 000
Języki yapen (yawa, japenskie)
saweru 300
yawa (mantembu, mora, turu, yapanani, yava) 10 000

Inne:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zbieżności między językami zachodniej Ptasiej Głowy (West Bird's Head, WBH) a północnohalmaherskimi (North Halmahera, NH) zauważył po raz pierwszy lingwista Wilhelm Schmidt w 1900 roku. Badacz H.K.J. Cowan doszukiwał się także związku między tymi językami a językami papuaskimi wyspy Timor. Stephen Wurm stał natomiast na stanowisku, że istnienie śladów zachodniopapuaskich w językach Timoru, a także wysp Aru i Wielkiego Andamanu, należy tłumaczyć wpływem substratu. Postulował zatem klasyfikację tych języków jako transnowogwinejskich, austronezyjskich i andamańskich. Istotnie większość języków Małych Wysp Sundajskich i Moluków wykazuje wpływy nieaustronezyjskie[12].

W 2005 roku Malcolm Ross zaproponował próbną koncepcję, według której języki zachodniopapuaskie miałyby tworzyć jedną z trzech gałęzi rozszerzonej rodziny zachodniopapuaskiej. W skład rodziny tej wchodziłyby także języki yawa oraz języki z nowo zaproponowanej rodziny east bird's head – sentani. Malcolm Ross oparł tę propozycję na analizie form zaimków[13].

Søren Wichmann włącza języki WBH w ramy jednej rodziny, wraz z językami abun i maybrat. Nie uznaje jednak jedności genetycznej języków zachodniopapuaskich[14].

Gary Holton i Marian Klamer nie wyrokują jednoznacznie w sprawie istnienia rodziny zachodniopapuaskiej, ale zauważają, że niektóre próby łączenia ze sobą grup zachodniopapuaskich mogą ostatecznie okazać się owocne[15]. Ger Reesink sugeruje, że rodzinę zachodniopapuaską należy uznać za sieć niepowiązanych rodzin językowych, nie widząc dostatecznych dowodów na ich pokrewieństwo[2].

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

Porównanie przedrostków zaimkowych w językach północnohalmaherskich oraz dwóch językach zachodniej Ptasiej Głowy: moi i tehit (Voorhoeve 1988):

NH moi (WBH) tehit (WBH)
1.os. to- t(e)- t-
2.os. no- n(e)- n-
3.os.m. wo-, o- w(e)- w-
3.os.ż mo- m(e)- m-
1.mn. (inclusivus) po-, fo-, wo- waw- f-
1.mn. (exclusivus) mi- mam- m-
2.mn. ni- nan- n-
3.mn. yo- y- y-

Ross rekonstruuje następujące zaimki języka prazachodniopapuaskiego:

I *da, *di- my (exclusivus) *mam, *mi-
my (inclusivus) *po-
ty *ni, *na, *a- wy *nan, *ni-
ona *mV oni *yo, *ana, *yo-

Formy te występują w głównych grupach zachodniopapuaskich. Język hattam odzwierciedla tylko „ja” i „ty”, a amberbaken tylko „ty”, „wy” i „ona”.

Porównanie leksykalne[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe słownictwo dwóch języków WBH (moi i tehit) oraz trzech izolatów (mpur, abun, maybrat)[15]; nie są to formy pokrewne[16][17].

gloss moi (WBH) tehit (WBH) mpur abun maybrat
’arm/hand’ nin naa wom cim atem
’leg/foot’ eelik deit pet wis ao
’house’ keik mbol jan nu amah
’good’ bok hnjo mafun ndo mof
’dog’ oofun mqaan per ndar mtah
’pig’ baik qorik dwaw nok fane
’chicken’ kelem tole kokok kokor dam kukur kok
’louse’ -jam hain im im sruom
’water/river’ kla kla war aja
’banana’ o ogo fa weu apit

Zbieżności leksykalne między językami północnohalmaherskimi (NH) (galela i pagu) a językami WBH (moi i tehit)[18][15].

gloss galela (NH) pagu (NH) moi (WBH) tehit (WBH)
‘head’ sahe saek sawa safakos
‘fruit’, ‘eye’ sopo sowok suwo sfuon
‘egg’ gosi esyen
‘man’ ya-nau naul ne nau
‘meat’ lake lakem kem qan
‘tree’ gota kot
‘water’ ake akel kala kla
‘drink’ oke okel ook ooqo
‘stab’ saka sakal saa sqaa

Szyk wyrazów[edytuj | edytuj kod]

Grupa WBH charakteryzuje się szykiem SVO. Niektóre języki północnohalmaherskie (ternate, tidore, makian zachodni, sahu) również operują tym porządkiem, ze względu na wpływ rodziny austronezyjskiej. Szyk SVO występuje także w pobliskich izolatach abun, mpur i maybrat[15].

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie języki papuaskie w regionie wschodniej Nusantary mają pięć lub więcej samogłosek[15].

Języki abun i mpur są w pełni tonalne: mpur ma trzy tony leksykalne, abun zaś trzy. Meyah i sougb operują natomiast akcentem tonicznym. Wszystkie pozostałe języki półwyspu Ptasia Głowa są pozbawione tonów[19].

Wśród języków Ptasiej Głowy największym zasobem spółgłoskowym cechuje się język abun. Sąsiadujący z nim maybrat dysponuje natomiast najuboższym systemem spółgłoskowym spośród tych języków. Duże inwentarze spółgłosek są obecne również w językach północnohalmaherskich (m.in. tobelo, tidore i sahu)[15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Papuasskije jazyki, Encykłopiedija Krugoswiet [dostęp 2020-03-06] [zarchiwizowane z adresu 2020-03-06] (ros.).
  2. a b Ger Reesink, West Papuan languages, [w:] Concise Encyclopedia of Languages of the World, Elsevier, 2010, ISBN 978-0-08-087775-4 (ang.).
  3. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig, West Papuan, [w:] Ethnologue [online], wyd. 22, Dallas, Texas: SIL International, 2019 [dostęp 2020-01-13] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-17] (ang.).
  4. Gary F. Simons, Charles D. Fennig, Indonesia – Maps, [w:] Ethnologue [online], wyd. 20, Dallas, Texas: SIL International, 2017 [dostęp 2020-02-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-03] (ang.).
  5. Roger Blench, Matthew Spriggs: Archaeology and język: Correlating archaeological and linguistic hypotheses. Psychology Press, 1998, s. 136. ISBN 978-0-415-11761-6. (ang.)
  6. a b Peter Bellwood: The Spice Islands in Prehistory: Archaeology in the Northern Moluccas, Indonesia. ANU Press, 2019, s. 216–220. ISBN 978-1-76046-291-8. (ang.)
  7. a b Mark Donohue, Bound pronominals in the West Papuan languages, [w:] Claire Bowern, Bethwyn Evans, Luisa Miceli (red.), Morphology and Language History: In honour of Harold Koch, John Benjamins Publishing, 2008, s. 43, ISBN 978-90-272-9096-0 (ang.).
  8. Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratislava: Obzor, 1993, s. 314, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  9. „Mother Tongue: Journal of the Association for the Study of Language in Prehistory”, The Association, 2006, s. 295 (ang.).
  10. William Foley, The Languages of New Guinea, „Annual Review of Anthropology”, 29, 2000, s. 357–404, JSTOR223425 (ang.).
  11. Clemens L. Voorhoeve, 1975. West Papuan Phylum languages on the mainland of New Guinea: Bird's Head (Vogelkop) Peninsula. Papuan Languages and the New Guinea Linguistic Scene, Stephen Wurm (red.), 717–728. (Pacific Linguistics C-38). Canberra: Pacific Linguistics (ang.).
  12. Arthur Capell, The West Papuan Phylum, Stephen Wurm 1977 [1975], New Guinea Area Languages and Language Study, tom 1 (ang.).
  13. Ross 2005 ↓.
  14. Søren Wichmann, A classification of Papuan languages, [w:] Harald Hammarström, Wilco van den Heuvel (red.), History, contact and classification of Papuan languages, Port Moresby: Linguistic Society of Papua New Guinea, 2013 (Language and Linguistics in Melanesia, Special Issue 2012), s. 313–386 (ang.).
  15. a b c d e f Gary Holton, Marian Klamer, The Papuan languages of East Nusantara and the Bird’s Head, [w:] Bill Palmer (red.), The Languages and Linguistics of the New Guinea Area: A Comprehensive Guide, Berlin: De Gruyter Mouton, 2018 (The World of Linguistics 4), s. 569–640, ISBN 978-3-11-028642-7 (ang.).
  16. Jelle Miedema, Ger Reesink 2004. One Head, Many Faces: New perspectives on the Bird’s Head Peninsula of New Guinea. Leiden: KITLV. (ang.).
  17. Ger Reesink, West Papuan languages: roots and development, [w:] Andrew Pawley i inni red., Papuan pasts: Cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples, Canberra: Pacific Linguistics, 2005, s. 185–218, ISBN 0-85883-562-2, OCLC 67292782 (ang.).
  18. Clemens L. Voorhoeve 1988. The languages of the northern Halmaheran stock. [w:] Geoffrey P. Smith, Tom Dutton, Clemens L. Voorhoeve, Stephen Schooling, Janice Schooling, Robert Conrad, Ron Lewis, Stephen A. Wurm; Theo Baumann (red.), Papers in New Guinea Linguistics 26: 181–209. (ang.).
  19. Marian Klamer, Ger Reesink, Miriam van Staden. 2008. East Nusantara as a Linguistic Area. [w:] Pieter Muysken (red.), From linguistic areas to areal linguistics, 95–149. Amsterdam: John Benjamins. (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Malcolm Ross: Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages. W: Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide, Jack Golson (red.). Canberra: Pacific Linguistics, 2005, s. 15–66. ISBN 0-85883-562-2. OCLC 67292782. (ang.)
  • C. L. Voorhoeve. The languages of the northern Halmaheran stock. „Papers in New Guinea Linguistics”. 26, s. 181–209, 1988. ISSN 0078-9135. OCLC 2729642 (ang.).