Języki zachodniopapuaskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Języki zachodniopapuaskie
Obszar wschodnia Indonezja (Moluki Północne, Papua Zachodnia)
Liczba mówiących ok. 220 tys.
Prajęzyk język prazachodniopapuaski
Podział języki północnohalmaherskie

• języki zachodniego półwyspu Ptasia Głowa
• języki yapen

Występowanie
Ilustracja
Zasięg języków zachodniopapuaskich
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Języki zachodniopapuaskie – grupa ok. 20 nieaustronezyjskich języków używanych we wschodniej Indonezji, w prowincji Papua Zachodnia (półwysep Ptasia Głowa) i w Molukach Północnych (zwłaszcza wyspa Halmahera). Wśród językoznawców brak pewności co do tego, czy grupa zachodniopapuaska tworzy jedną rodzinę języków, czy też stanowi zespół niespokrewnionych rodzin, będących pod wpływem kontaktu językowego[1].

Najlepiej poznanym językiem zachodniopapuaskim jest język ternate, pełniący w regionie funkcję lingua franca. Języki ternate i tidore były macierzystymi językami miejscowych sułtanatów (Ternate i Tidore), znanych ze swojego udziału w handlu korzennym.

Języki północnohalmaherskie używane są na północnych i wschodnich terenach wyspy Halmahera, południowo-zachodnią część wyspy zajmują zaś niespokrewnione języki południowohalmaherskie, wchodzące w skład rodziny austronezyjskiej. Języki papuaskie zakorzeniły się w tym regionie najprawdopodobniej za sprawą migrantów z Nowej Gwinei[2][3], przypuszczalnie jeszcze przed pojawieniem się języków austronezyjskich[3].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja podana za Ethnologue[4]:

Grupy i języki Liczba mówiących Kraje
Języki północnohalmaherskie
Języki galela-loloda
galela 79 000 Indonezja
laba (kedi, loloda południowy) 2 000 Indonezja
loloda (loda, loloda północny) 15 000 Indonezja
modole (madole) 2 000 Indonezja
pagu (pago, isam) 3 310 Indonezja
tabaru (tobaru) 15 000 Indonezja
tobelo 27 700 Indonezja
tugutil 2 590 Indonezja
Języki sahu
gamkonora 1 500 Indonezja
ibu 35 Indonezja
kao (kau) 400 Indonezja
sahu (sau) 7 500 Indonezja
waioli (wai) 3 000 Indonezja
Języki ternate-tidore
ternate 62 000 Indonezja
tidore 46 000 Indonezja
Języki zachodniomakiańskie
zachodniomakiański (makiański barat, makian luar, destine, titinee) 12 000 Indonezja
Języki zachodniego półwyspu Ptasia Głowa
kalabra 3 290 Indonezja
moi (mekwei, mosana, waipu) 4 600 Indonezja
moraid 1 000 Indonezja
seget 1 200 Indonezja
tehit (kaibus, tahit) 10 000 Indonezja
Języki yapen (yawa, japenskie)
saweru 300 Indonezja
yawa (mantembu, mora, turu, yapanani, yava) 10 000 Indonezja

Inne:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Związek między językami zachodniego półwyspu Ptasia Głowa (West Bird's Head, WBH) i północnohalmaherskimi (North Halmahera, NH) zauważył po raz pierwszy lingwista Wilhelm Schmidt w 1900 r. H.K.J. Cowan doszukiwał się także relacji między tymi językami a językami papuaskimi używanymi na wyspie Timor. Stephen Wurm stał natomiast na stanowisku, że istnienie śladów zachodniopapuaskich w językach Timoru, a także wysp Aru i Wielkiego Andamanu, należy tłumaczyć wpływem substratu. Postulował zatem klasyfikację tych języków jako transnowogwinejskich, austronezyjskich i andamańskich. Istotnie większość języków Małych Wysp Sundajskich i archipelagu Moluków wykazuje wpływy nieaustronezyjskie[5].

W 2005 r. Malcolm Ross zaproponował niepewną koncepcję, według której języki zachodniopapuaskie miałyby tworzyć jedną z trzech gałęzi rozszerzonej rodziny zachodniopapuaskiej. W skład rodziny tej wchodziłyby także języki yawa oraz języki z nowo zaproponowanej rodziny east bird's head – sentani. Malcolm Ross oparł tę propozycję na analizie form zaimków.

Søren Wichmann włącza języki WBH w ramy jednej rodziny wraz z językami abun i maibrat, nie uznaje jednak języków zachodniopapuaskich jako spójnej rodziny językowej[6].

Gary Holton i Marian Klamer nie uznają jednoznacznie rodziny zachodniopapuaskiej, ale zauważają, że niektóre propozycje łączenia grup zachodniopapuaskich mogą ostatecznie przynieść rezultaty[7]. Ger Reesink sugeruje, że rodzinę zachodniopapuaską należy uznać za sieć niepowiązanych rodzin językowych, zwracając uwagę na brak dostatecznych dowodów, które pozwoliłyby stwierdzenie pokrewieństwa[1].

Języki ternate, tidore, makian zachodni i sahu charakteryzuje silny wpływ austronezyjski w zakresie gramatyki[3]. Bert Voorhoeve zauważył także szereg podobieństw leksykalnych między językami północnohalmaherskimi a językami centralnopapuaskimi z południowego wybrzeża Papui-Nowej Gwinei, które mogą świadczyć o historycznym kontakcie językowym[3].

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

Ross rekonstruuje następujące zaimki języka prazachodniopapuaskiego,

I *da, *di- my (exclusivus) *mam, *mi-
my (inclusivus) *po-
ty *ni, *na, *a- wy *nan, *ni-
ona *mV oni *yo, *ana, *yo-

Formy te występują w głównych grupach zachodniopapuaskich. Język hattam odzwierciedla tylko „ja” i „ty”, a amberbaken tylko „ty”, „wy” i „ona”.

Porównanie leksykalne[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe słownictwo dwóch języków WBH (moi i tehit) oraz trzech izolatów (mpur, abun, maibrat)[7]; nie są to formy pokrewne[8][9].

gloss moi (WBH) tehit (WBH) mpur abun maibrat
arm/hand nin naa wom cim atem
leg/foot eelik deit pet wis ao
house keik mbol jan nu amah
good bok hnjo mafun ndo mof
dog oofun mqaan per ndar mtah
pig baik qorik dwaw nok fane
chicken kelem tole kokok kokor dam kukur kok
louse -jam hain im im sruom
water/river kla kla war aja
banana o ogo fa weu apit

Zbieżności leksykalne między języki północnohalmaherskimi (NH) (galela i pagu) oraz językami WBH (moi i tehit)[10][7].

gloss galela (NH) pagu (NH) moi (WBH) tehit (WBH)
‘head’ sahe saek sawa safakos
‘fruit’, ‘eye’ sopo sowok suwo sfuon
‘egg’ gosi esyen
‘man’ ya-nau naul ne nau
‘meat’ lake lakem kem qan
‘tree’ gota kot
‘water’ ake akel kala kla
‘drink’ oke okel ook ooqo
‘stab’ saka sakal saa sqaa

Szyk wyrazów[edytuj | edytuj kod]

Grupa WBH charakteryzuje się szykiem SVO. Niektóre języki północnohalmaherskie również stosują ten porządek (ternate, tidore, makian zachodni, sahu), ze względu na wpływ austronezyjski. Szyk SVO występuje także w izolatach abun, mpur i maibrat[7].

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie języki papuaskie w regionie wschodniej Nusantary mają pięć lub więcej samogłosek[7].

Języki abun i mpur są w pełni tonalne: mpur ma trzy tony leksykalne, abun zaś trzy. Meyah i sougb wykorzystuje natomiast akcent toniczny. Wszystkie pozostałe języki półwyspu Ptasia Głowa są pozbawione tonów[11].

Wśród języków papuaskich używanych na półwyspie Ptasia Głowa największym zasobem spółgłoskowym odznacza się język abun. Sąsiadujący język maibrat charakteryzuje się natomiast najuboższym systemem spółgłoskowym. Duże inwentarze spółgłosek są obecne również w językach północnohalmaherskich (m.in. tobelo, tidore i sahu).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Ger Reesink: West Papuan languages. W: Concise Encyclopedia of języks of the World. Elsevier, 2010. ISBN 978-0-08-087775-4. (ang.)
  2. Roger Blench, Matthew Spriggs: Archaeology and język: Correlating archaeological and linguistic hypotheses. Psychology Press, 1998, s. 136. ISBN 978-0-415-11761-6. (ang.)
  3. a b c d Peter Bellwood: The Spice Islands in Prehistory: Archaeology in the Northern Moluccas, Indonesia. ANU Press, 2019, s. 216–220. ISBN 978-1-76046-291-8. (ang.)
  4. https://www.ethnologue.com/subgroups/west-papuan
  5. Arthur Capell, The West Papuan Phylum, Stephen Wurm 1977 [1975], New Guinea Area Languages and Language Study, tom 1 (ang.).
  6. Søren Wichmann. 2013. A classification of Papuan languages. [w:] Harald Hammarström; Wilco van den Heuvel (red.), History, contact and classification of Papuan languages (Language and Linguistics in Melanesia, Special Issue 2012), 313–386. Port Moresby: Linguistic Society of Papua New Guinea. (ang.).
  7. a b c d e Gary Holton, Marian Klamer, The Papuan languages of East Nusantara and the Bird’s Head [w:] Bill Palmer (red.), The Languages and Linguistics of the New Guinea Area: A Comprehensive Guide (The World of Linguistics), wolumin 4, Berlin: De Gruyter Mouton, 2018, s. 569-640, ISBN 978-3-11-028642-7 (ang.).
  8. Jelle Miedema, Ger Reesink 2004. One Head, Many Faces: New perspectives on the Bird’s Head Peninsula of New Guinea. Leiden: KITLV. (ang.).
  9. Ger Reesink 2005. West Papuan languages: roots and development. [w:] Pawley et al. (red.) 185–218. (ang.).
  10. Clemens L. Voorhoeve 1988. The languages of the northern Halmaheran stock. [w:] Geoffrey P. Smith, Tom Dutton, Clemens L. Voorhoeve, Stephen Schooling, Janice Schooling, Robert Conrad, Ron Lewis, Stephen A. Wurm; Theo Baumann (red.), Papers in New Guinea Linguistics 26: 181–209. (ang.).
  11. Marian Klamer; Ger Reesink; Miriam van Staden. 2008. East Nusantara as a Linguistic Area. [w:] Pieter Muysken (red.), From linguistic areas to areal linguistics, 95–149. Amsterdam: John Benjamins. (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Malcolm Ross: Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages. W: Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples. Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide, Jack Golson (red.). Canberra: Pacific Linguistics, 2005, s. 15–66. ISBN 0-85883-562-2. OCLC 67292782. (ang.)
  • C. L. Voorhoeve. The languages of the northern Halmaheran stock. „Papers in New Guinea Linguistics”. 26, s. 181–209, 1988. ISSN 0078-9135. OCLC 2729642 (ang.).