Jadwiga Szeptycka
 | |
 Szembek | |
| Rodzina | |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia | |
| Data i miejsce śmierci | |
| Ojciec | |
| Matka | |
| Mąż | |
Jadwiga Szeptycka (ur. 16 marca 1883 w Siemianicach, zm. 27 września 1939 w Przyłbicach) – polska pionierka archeologii i etnografii, działaczka społeczna i pisarka[1.1].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Dzieciństwo i młodość
[edytuj | edytuj kod]Była córką ziemianina Piotra Szembeka (wnuka generała Piotra Szembeka) i Marii Szembekowej z Fredrów (córki Jana Aleksandra i wnuczki Aleksandra Fredry). Dzieciństwo i młodość spędziła w majątku rodziny Szembeków w Siemianicach. Odebrała staranne wykształcenie domowe w duchu patriotycznym. Jako nastolatka aktywnie angażowała się w działania tajnej szkoły, która w latach 1894-1904 funkcjonowała w Siemianicach z inicjatywy jej matki, Marii Szembekowej[2]. Razem z siostrą Zofią, Jadwiga uczyła miejscowe dzieci wiejskie języka polskiego i historii narodowej[1.1].
W 1897 czternastoletnia Jadwiga wraz z Zofią przystąpiła do badań archeologicznych cmentarzyska z okresu rzymskiego w rodzinnej wsi. Naukowa opiekę nad tymi pracami pełnił kustosz Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Bolesław Erzepki. Pierwszy etap badań trwał z przerwami od 1897 do 1901. Opisy 14 grobów zamieściła Szeptycka w Sprawozdaniu z poszukiwań archeologicznych odbytych ostatniemi latami w Siemianicach (powiat kępiński) opublikowanym w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” w 1902[3.1]. Po zamążpójściu Jadwigi i jej wyjazdu do Galicji, prace na siemianickim stanowisku kontynuowała Zofia[3.2].
Poza archeologią Jadwiga interesowała się również kulturą ludową Wielkopolski, później Galicji Wschodniej, i wreszcie Małopolski Wschodniej. Zbierała pieśni ludowe (zapisy nutowe i teksty), rejestrowała obrzędy, zwyczaje, informacje o zdobnictwie, architekturze itp. Utrzymywała kontakt z Sewerynem Udzielą i dzięki jego pomocy wydała pod kryptonimem Przyczynki do etnografii Wielkopolski (MAAE 8, 1906). Praca ta, wraz z publikacją siostry Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolski (MAAE 12, 1912) uchodzi za największy po Kolbergu zbiór materiałów o kulturze ludowej tego regionu[4].
Okres małżeństwa (1902-1939)
[edytuj | edytuj kod]W 1902 wyszła za mąż za Leona Szeptyckiego, brata metropolity lwowskiego Andrzeja, ziemianina oraz wnuka Aleksandra Fredry i przeniosła się do majątku męża, Przyłbic k. Jaworowa[4].
Po zamążpójściu Szeptycka nie porzuciła swoich dotychczasowych zainteresowań. W 1924 oraz 1927 prowadziła prace archeologiczne na stanowisku w Tarnowicy (powiat jaworowski), gdzie odkryła m.in. cztery jamy z okresu neolitu[3.3]. Stanowisko to zostało odkryte pod koniec XIX wieku przez teścia Jadwigi, Jana Szeptyckiego oraz dr Aleksandra Czołowskiego. Znalezione artefakty przekazano do Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie[5], a wyniki badań Szeptyckiej opublikowano na łamach „Przeglądu Archeologicznego” w 1928 w artykule Sprawozdanie z poszukiwań w Tarnowicy w pow. jaworowskim (woj. lwowskie) w gminie Bruchnal (wlas. hr. Leona Szeptyckiego)[5].
Również w Galicji Szeptycka prowadziła badania etnograficzne. Wyniki badań opracowała w pracy pt. Przyczynki do etnografii powiatu jaworowskiego, którą w 1934 r. złożyła do oceny Polskiej Akademii Nauk w Krakowie na ręce sekretarza prof. Kazimierza Moszczyńskiego. Chociaż Moszczyński zwrócił uwagę na pewną staroświeckość pracy, uznał ją za wartościową. Po wprowadzeniu niezbędnym poprawek Polska Akademia Nauk planowała opublikować Przyczynki w połowie 1939 r., czemu przeszkodziła wojna[6.1]. Cześć ilustracyjna rękopisu z opisami zachowała się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie[4].
Szeptycka była członkinią Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie[4].
Szeptycka razem z mężem prowadziła liczne działania społecznikowskie. Aby poprawić trudne warunki ekonomiczne miejscowej ludności, założyła na terenie Przyłbic spółdzielnię hafciarską dla kobiet i dziewcząt, której wyroby sprzedawane były w Warszawie i Lwowie. W latach 30.w ramach Akcji Katolickiej powołała w Bruchnalu Katolickie Stowarzyszenie Kobiet, które zajmowało się m.in. organizacją kursów gotowania i gospodarstwa domowego[7]. W Przyłbicach założyła Stowarzyszenie św. Wincentego à Paulo, którego zadaniem było wspieranie najuboższych[8]. Małżonkowie utrzymywali także dwie ochronki (w Przyłbicach i w Bruchnalu) prowadzone przez siostry zakonne oraz wspierali finansowo oba kościoły parafialne: grecko- i rzymskokatolicki[7].
Urodziła ośmioro dzieci: Zofię Marię Bronisławę (1904-1958)[9], Jana Leona Sylwestra (1905-1980)[1.2], Marię (1907-1922)[1.2], Wandę (1910-1999)[1.2], Andrzeja Stanisława (1912-1940)[1.2], Annę (1914-2009)[10], Krystynę Brygidę Marię (ur. 1917)[1.2] oraz Elżbietę (1923-2018)[11].
Po agresji Niemiec i ZSRR na Polskę została wraz z mężem zamordowana przez funkcjonariuszy NKWD, przybyłych do majątku Szeptyckich. Została pochowana na cmentarzu w Przyłbicach[1.2].
Twórczość artystyczna
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze próby literackie Szeptycka podejmowała już jako dziecko, redagując pisemko domowe Poniedziałek (później pod tytułem Latawiec), przeznaczone dla kręgu rodzinnego. Na stronach pisma zamieszczała rebusy, powiastki, wiersze, bieżące informacje i inne ozdobione własnymi ilustracjami. Dla szerokiej publiczności zadebiutowała w 1899 r. utworem Rodzinne kąty (poematem opisującym Siemianice) opublikowanym na łamach „Dziennika Poznańskiego”[6.2]. W 1904 opublikowała powieść historyczną dla młodzieży Kasztelanka, która była zalecana jako lektura szkolna przez Towarzystwo Szkoły Ludowej[1.1].
Inne jej utwory literackie to:
- Jaś-Ptaś przyjaciel ptaszków; z angielskiego według May Crommelina przerobiła Jadwiga Szeptycka (1918)[12]
- Anioł Pański (1927)[1.1]
- Palec Boży (1927)[1.1]
Ponadto, opracowała przewodnik W Kościele i Cerkwi (1926), w którym objaśniała katolikom obrządku rzymskiego liturgię greckokatolicką[1.1].
Szeptycka interesowała się malarstwem. Pobierała lekcje malarstwa u Tomasza Lisiewicza, ucznia Jana Matejki. Malowała głównie akwarele, które nie zostały jednak zachowane. Stworzyła malowaną dekorację do Grobu Pańskiego w kościele w Bruchnalu oraz haftowany ornat ze sceną ukrzyżowania Chrystusa przechowywany obecnie w klasztorze Franciszkanek w Klemensowie[1.1].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- Stanisław Tadeusz Sroka, Szeptycka z Szembeków Jadwiga Beatryksa Maria, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. tom XLVIII/2, Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk, 2012, ISBN 978-83-88909-95-5.
- ↑ Zofia Dambek, Szembekowa Maria z Fredrów, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. t. XLVIII, Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk, 2012–2013, s. 124, ISBN 978-83-88909-94-8.
- Zofia Jednorowska, Prace archeologiczne Zofii i Jadwigi Szembekównych, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie”, XLIII, Wrocław–Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1998, ISSN 0079-3140.
- 1 2 3 4 Witold Przewoźny, Jadwiga Szeptycka, [w:] Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej, Anny Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN–Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, 2002, s. 283-284, ISBN 83-87623-65-2.
- 1 2 Jerzy Fogel, Hrabianki Szembekówny - pionierki archeologii wielkopolskiej z przełomu XIX i XX wieku, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 12, 2004, s. 7–45, DOI: 10.14746/fpp.2004.12.01, ISSN 2450-5846 [dostęp 2026-06-25].
- Stanisław Błaszczyk, Jadwiga Szeptycka i Zofia Szembekowa, „Literatura Ludowa” (2-3), 1965.
- 1 2 Szeptycka Anna, Szeptycka Jadwiga z Szembeków hr., [w:] Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, t. 7, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2004, s. 153, ISBN 83-7181-320-1.
- ↑ Piotr Szymon Łoś, Szkice do portretu ziemian polskich XX wieku, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2005, s. 353, ISBN 83-7399-135-2.
- ↑ Anna Siudak, Szeptycka Zofia Maria Bronisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. t. XLVIII/2, Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk, 2012, s. 212, ISBN 978-83-88909-95-5.
- ↑ Anna Szeptycka, Poznań, 17.12.2009 - nekrolog [online], nekrologi.wyborcza.pl [dostęp 2026-06-24].
- ↑ Elżbieta Weymanowa [online], Biblioteka Pedagogiczna w Toruniu [dostęp 2026-06-24].
- ↑ Katalog Biblioteki Narodowej [online], katalogi.bn.org.pl [dostęp 2026-06-24] (ang.).