Jamajka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jamaica
Jamajka
Flaga Jamajki
Herb Jamajki
Flaga Jamajki Herb Jamajki
Dewiza: (ang.) Out of Many, One People
(Z wielu – jeden lud)
Hymn: Jamaica, Land We Love - hymn państwowy
God Save the Queen - hymn królewski
Położenie Jamajki
Język urzędowy angielski, kreolski jamajski
Stolica Kingston
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
Głowa państwa królowa Elżbieta II
W jej imieniu gubernator generalny
Patrick Allen
Szef rządu premier Andrew Holness
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
168. na świecie
10 991 km²
160 km² (1,45%)[1]
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
139. na świecie
2 889 187[1]
262,87 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

15,29 mld[2] USD
5134[2] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

25,18 mld[2] USD
9048[2] USD
Jednostka monetarna dolar jamajski (JMD)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii i Federacji Indii Zachodnich
6 sierpnia 1962
Religia dominująca protestantyzm
Strefa czasowa UTC −5
Kod ISO 3166 JM
Domena internetowa jm
Kod samochodowy JA
Kod samolotowy 6Y
Kod telefoniczny +1 876
Mapa Jamajki

Jamajka (ang. Jamaica) – wyspa i państwo na Morzu Karaibskim w archipelagu Wielkich Antyli, położone na południe od Kuby i na zachód od Haiti.

Geografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Geografia Jamajki.

Powierzchnia wyspy wynosi 10 991 km²[1] – ciągnie się 235 km ze wschodu na zachód, od cypla Morant Point po Negril, a w najszerszym miejscu ma 82 km. Ponad 2,7 mln[3] mieszkańców wyspy to mieszanka ludzi pochodzenia: afrykańskiego, arabskiego, indiańskiego, europejskiego, która dała początek narodowemu mottu: "Z wielu narodów – jeden". Jamajka leży na Morzu Karaibskim. Ponad połowa wyspy wznosi się 300 m nad poziomem morza. Najwyższy szczyt – Blue Mountain Peak – ma 2256 m i znajduje się w odległości 16 km od nadbrzeżnej równiny na wschód od Kingston. Geolodzy są zdania, że Jamajka i sąsiadujące z nią wyspy na Morzu Karaibskim wykształciły się z wypiętrzenia wulkanicznego, które wyrosło z morskich wód miliony lat temu. Niższe tereny wokół wierzchołków wyłoniły się ok. 30 mln lat temu. Dwie trzecie wyspy nadal pokrywa czapa białego wapienia, będącego pozostałością szkieletów morskich organizmów. Proces kształtowania się tego obszaru osiągnął punkt kulminacyjny ok. 20 mln lat temu wraz z powstaniem wyspy. Cocpit Country oraz niezliczone jaskinie zdradzają oceaniczne pochodzenie wyspy. Zaliczają się do nich Twin Sisters na wybrzeżu Hellshire niedaleko Kingston oraz szereg niesamowitych pieczar w rejonie Cockpit, zwanych Windsor Cave, które ciągną się przez niemal 3 km.

Blue Mountains

Kiedy na wyspę przybyli Europejczycy, jedynymi miejscowymi owocami były: gwajawa, ananas, jabłko cukrowe i caimito. Większość obecnie uprawianych tu roślin została sprowadzona przez ludzi. Europejczycy dali początek trzcinie cukrowej, bananom i owocom cytrusowym, a w XVII w. kupcy hiszpańscy przywieźli z Malezji orzechy kokosowe. Stanowiący podstawę jamajskiego śniadania owoc ackee został sprowadzony na statkach niewolniczych z Afryki Zachodniej w 1778 r. Drzewo pimentowe, z którego pozyskuje się ziele angielskie, jest rośliną miejscową, podobnie jak mahoe – narodowe drzewo jamajskie. Narodowym kwiatem jest kwitnący na fioletowo gwajakowiec. Zidentyfikowano blisko 3 tys. odmian roślin kwitnących. Wyłącznie na Jamajce występuje ok. 800 z nich, w tym 550 gatunków paproci, 200 storczykowatych oraz 60 bromeliowatych, zwanych tu dziką sosną. Całą wyspę bujnie porasta przywieziony z Chin bambus.

Na Jamajce mieszkają szczury oraz polujące na nie mangusty, sprowadzone przez XIX-wiecznych plantatorów. Rzadko spotykany królik jamajski przypomina z wyglądu świnkę morską, ale w rzeczywistości jest spokrewniony ze szczurem. Wyspa obfituje w nietoperze, ok. 25 gatunków przemieszkuje cicho w tutejszych dzwonnicach. Spokojne wody na południowym i wschodnim wybrzeżu zamieszkuje natomiast ogromny i łagodny manat, który stał się inspiracją legend o syrenach. Zmniejsza się liczba krokodyli. Wszechobecny gekon kontroluje populację insektów. Na wzgórzach Hellshire nadal żyje ok. 100 wielkich jamajskich legwanów, które przez długi czas uważano za wymarłe. Na wyspie występują nieliczne pająki. Spotkać tu można ponad 200 gatunków ptaków, w tym 25 endemicznych. Narodowy ptak, doctor bird (koliber czarnogłowy), występuje wyłącznie na Jamajce i buszuje po wyspowych ogrodach kwiatowych, a w lasach żyją jaskrawożółte, pomarańczowe i zielone papugi. Urubu (sępniki) różowogłowe przetrząsają śmietniki i patroszą zdechłe zwierzęta.

Klimat Jamajki od zawsze stanowi jej największą atrakcję. Ciepło, które kusiło najdawniejszych przybyszów, co roku przyciąga ponad milion spragnionych słońca turystów. Pory roku nie występują, roczna średnia temperatura wynosi ok. 27 °C na wybrzeżu, spadając do 20 i nieco poniżej w wyższych partiach gór. Na szczytach Gór Błękitnych z rzadka mogą występować warunki "polarne" z temperaturą poniżej 10 °C.

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: historia Jamajki.
Kingston, 1820
Zdjęcie satelitarne Jamajki z listopada 2001
Morze Karaibskie

W okresie prekolumbijskim zamieszkiwana przez Arawaków. W 1494 roku odkrył ją dla Europy Krzysztof Kolumb. Na początku XVI wieku skolonializowana przez Hiszpanię. W 1655 roku zajęta przez Anglików. Do końca XVIII wieku przeżywała okres świetności jako kolonia cukrownicza, centrum handlu niewolnikami i siedziba piratów rabujących posiadłości hiszpańskie (ich siedziba Port Royal była najbogatszym i najbardziej znanym miastem Nowego Świata)[4]. Po wymarciu Indian władze kolonialny sprowadzały na wyspę niewolników murzyńskich. W połowie XVIII wieku murzyni stanowili już 89% mieszkańców wyspy. Zbiegli niewolnicy tworzyli w górach wolne enklawy. Spośród nich wyłoniła się odrębna grupa etniczna, Maroni. Powstania niewolników do których doszło w połowie XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku przyczyniły się do przyśpieszenia abolicji niewolnictwa (1838). Abolicja nie przyczyniła się do znaczniejszej poprawy warunków ekonomicznych mieszkańców. W 1865 roku w Morant Bay wybuchł bunt ludności murzyńskiej motywowany pogarszającymi się warunkami życia. Brytyjskie władze w odwecie za bunt zlikwidowały lokalny samorząd i przekształciły wyspę w kolonię Korony. W pierwszej połowie XX wieku rosło przeludnienie kraju i emigracja zarobkowa (przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych, na Kubę i do państw Ameryki Środkowej). Po 1918 roku zwiększyło się uzależnienie gospodarcze wyspy od Stanów Zjednoczonych (szczególnie poprzez działalność United Fruit Company)[4].

Niepokoje społeczne i fala strajków która w latach 1935-39 roku objęła brytyjskie Karaiby, odbiła się głośnym echem na Jamajce. Na popularności przybrały hasła murzyńskiego nacjonalizmu głoszone przez Marcusa Garveya. Nacjonaliści żądali rozszerzenia prawa wyborczego i zwiększenia autonomii. W 1938 roku powstały pierwsze związki zawodowe których organizacji podjął się Alexander Bustamante. W tym samym roku utworzona została pierwsza partia socjaldemokratyczna, Ludowa Partia Narodowa (PNP) z Normanem Manleyem jako przewodniczącym. W 1943 roku ze związków Bustamante wyłoniła się konserwatywna Jamajska Partia Pracy (JLP). W 1944 roku nadano wyspie samorząd, odbyły się pierwsze wybory powszechne do Izby Reprezentantów. Zwycięstwo w 1944 i 1949 roku odnieśli konserwatyści z JLP. W 1955 roku władzę objęła PNP. W latach 50. eksploatacja dużych złóż boksytów, reforma rolna oraz rozbudowa infrastruktury turystycznej i przemysłu mechanicznego, przyczyniła się do szybkiego rozwoju gospodarczego. Problemem pozostawało wysokie bezrobocie stanowiące powód emigracji mieszkańców do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych[4].

W latach 1958-62 kraj był częścią Federacji Indii Zachodnich. W 1959 roku jako pierwsza brytyjska kolonia w regionie otrzymał pełną autonomię wewnętrzną. Po referendum w 1961 roku Jamajka wystąpiła z federacji a rok później proklamowała niepodległość jako członek brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W latach 1962-72 istniały rządy konserwatystów popierające wolny rynek i bliskie relacje z USA. W latach 1972-80 rządził PNP, z premierem Michaelem Manleyem (syn założyciela partii). Manley od 1974 roku realizował program tzw. socjalizmu demokratycznego) (w tym reforma rolna, nacjonalizacja części przemysłu, kontrola kapitału zagranicznego). Nastąpiło zbliżenie z rewolucyjną Kubą. Radykalne reformy spowodowały konflikt z Międzynarodowym Funduszem Walutowym i odpływ kapitału zagranicznego a w rezultacie załamanie gospodarcze. W 1980 roku wybory wygrali opozycyjni konserwatyści a premierem został Edward Seaga. Prowadził on liberalną gospodarkę i wprowadził drastyczne oszczędności. W polityce zagranicznej utrzymywał ścisłe kontakty ze Stanami Zjednoczonymi. Po krótkim okresie prosperity nastąpiło kolejne załamanie. W 1988 roku na wyspiarskie państwo uderzył huragan Gilbert. W 1989 roku do władzy powrócili socjaldemokraci i Manley. Tym razem PNP zdecydowało się kontynuować politykę rządów konserwatywnych. Postawy rządzących socjaldemokratów nie zmienił również Percival James Patterson będący następcą Manleya[4].

Ustrój polityczny[edytuj]

Monarchia konstytucyjna; głową państwa jest Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego 2-izbowy parlament – Senat (21 miejsc), Izba Reprezentantów (60 miejsc).

Wybory parlamentarne[edytuj]

W wyborach parlamentarnych w 2007 wygrała konserwatywna Partia Pracy Jamajki (Jamaica Labour Party) zdobywając 31 miejsc w Izbie Reprezentantów. Rządząca dotychczas centrolewicowa Ludowa Partia Narodowa (People's National Party) otrzymała 29 miejsc w parlamencie[5][6].

Podział administracyjny[edytuj]

Jamajka jest podzielona na 3 hrabstwa, a te na 14 regionów (parishes).

Demografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Demografia Jamajki.
Kingston

Do pracy niewolniczej już od 1513 roku przywożono na wyspę mieszkańców Afryki. W 1655 roku nie było już na Jamajce rdzennych indiańskich mieszkańców. Po zniesieniu niewolnictwa w 1834 roku na wyspę migrowali do pracy Indianie z innych obszarów Ameryki Środkowej i Południowej (do 1917 przybyło ich ok. 30 tysięcy). W drugiej połowie XIX wieku na wyspę przybyli też Azjaci (w latach 1860–1893 ok. 5 tysięcy)[7]. Jamajczycy stanowią zdecydowaną większość mieszkańców kraju. Spośród grup etnicznych Murzyni stanowią 92,1% mieszkańców, ludność mieszanego pochodzenia 6,1% a Hindusi 0,8%[8].

Religia[edytuj]

 Osobny artykuł: Protestantyzm na Jamajce.

Dane według Spisu Powszechnego w 2011 roku (przyrost dotyczy 10 lat: 2001-2011)[9]:

Mandeville Church w Manchester Parish. Założony w 1816 roku.

Gospodarka[edytuj]

Ważniejsze miasta: Montego Bay i Spanish Town. Podstawą ekonomii jest eksploatacja boksytów (Jamajka zajmuje 3. miejsce na świecie) i dochody z turystyki. Znaczenie rolnictwa zmniejsza się. Na wyspie uprawia się: trzcinę cukrową, palmę kokosową, cytrusy, kakaowiec, awokado, banany. Rozwinięty jest także przemysł spożywczy (destylarnie rumu, tytoń), papierniczy oraz hutnictwo aluminiowe.

Mapa lokalizacyjna Jamajki
Ewarton
Ewarton
Gunters Hill
Gunters Hill
Port Antonio
Port Antonio
Kingston
Kingston
Kirkvine
Kirkvine
Montego Bay
Montego Bay
Geographylogo.svg
Porty lotnicze na Jamajce

Siły zbrojne[edytuj]

Siły zbrojne Jamajki (Jamaica Defense Force) są zawodowe. Składają się z trzech batalionów:

  • 1st Battalion, The Jamaica Regiment (utworzony 31 lipca 1962 roku, tydzień po uzyskaniu niepodległości)
  • 2nd Battalion, The Jamaica Regiment
  • 3rd Battalion, The Jamaica Regiment (ochotniczy batalion rezerwowy)

Jamajka ma też batalion wsparcia, 1. pułk inżynierski (1 Engineer Regiment), siły powietrzne (Air Wing), straż przybrzeżną (Coast Guard) oraz wywiad (JDF Intelligence unit).

Głównym zadaniem JDF jest pomaganie ludności podczas kataklizmów oraz budowanie dróg i inne prace na rzecz ludności.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c CIA - The World Factbook (ang.)
  2. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. http://statinja.gov.jm/ Statistical Institute of Jamaica (ang.)
  4. a b c d Jamajka. Historia. (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  5. Najwyższy Czas!, 37/2007, 15.09.2007, str.XX
  6. http://www.lewica.pl/index.php?id=14577 o przegranej centrolewicy
  7. History (ang.). W: Jamaicans.com [on-line]. [dostęp 2012-07-31].
  8. The World Factbook
  9. Census 2011: Population by Religious Affiliation or Denomination 2001 - 2011. Gleaner Company. [dostęp 2014-05-30].