Jamajka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jamaica
Jamajka
Flaga Jamajki
Herb Jamajki
Flaga Jamajki Herb Jamajki
Dewiza: (ang.) Out of Many, One People
(Z wielu – jeden lud)
Hymn: Jamaica, Land We Love - hymn państwowy
God Save the Queen - hymn królewski
Położenie Jamajki
Język urzędowy angielski, kreolski jamajski
Stolica Kingston
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
Głowa państwa królowa Elżbieta II
W jej imieniu gubernator generalny
Patrick Allen
Szef rządu premier Portia Simpson-Miller
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
168. na świecie
10 991 km²
160 km² (1,45%)[1]
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
139. na świecie
2 889 187[1]
262,87 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

15,29 mld[2] USD
5134[2] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

25,18 mld[2] USD
9048[2] USD
Jednostka monetarna dolar jamajski (JAM)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii i Federacji Indii Zachodnich
6 sierpnia 1962
Religia dominująca protestantyzm
Strefa czasowa UTC −5
Kod ISO 3166 JM
Domena internetowa jm
Kod samochodowy JA
Kod samolotowy 6Y
Kod telefoniczny +1 876
Mapa Jamajki
Zdjęcie satelitarne Jamajki z listopada 2001
Morze Karaibskie

Jamajka (ang. Jamaica) – wyspa i państwo na Morzu Karaibskim w archipelagu Wielkich Antyli, położone na południe od Kuby i na zachód od Haiti.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Jamajki.

Powierzchnia wyspy wynosi 10 991 km²[1] – ciągnie się 235 km ze wschodu na zachód, od cypla Morant Point po Negril, a w najszerszym miejscu ma 82 km. Ponad 2,7 mln[3] mieszkańców wyspy to mieszanka ludzi pochodzenia: afrykańskiego, arabskiego, indiańskiego, europejskiego, która dała początek narodowemu mottu: "Z wielu narodów – jeden". Jamajka leży na Morzu Karaibskim. Ponad połowa wyspy wznosi się 300 m nad poziomem morza. Najwyższy szczyt – Blue Mountain Peak – ma 2256 m i znajduje się w odległości 16 km od nadbrzeżnej równiny na wschód od Kingston. Geolodzy są zdania, że Jamajka i sąsiadujące z nią wyspy na Morzu Karaibskim wykształciły się z wypiętrzenia wulkanicznego, które wyrosło z morskich wód miliony lat temu. Niższe tereny wokół wierzchołków wyłoniły się ok. 30 mln lat temu. Dwie trzecie wyspy nadal pokrywa czapa białego wapienia, będącego pozostałością szkieletów morskich organizmów. Proces kształtowania się tego obszaru osiągnął punkt kulminacyjny ok. 20 mln lat temu wraz z powstaniem wyspy. Cocpit Country oraz niezliczone jaskinie zdradzają oceaniczne pochodzenie wyspy. Zaliczają się do nich Twin Sisters na wybrzeżu Hellshire niedaleko Kingston oraz szereg niesamowitych pieczar w rejonie Cockpit, zwanych Windsor Cave, które ciągną się przez niemal 3 km.

Kiedy na wyspę przybyli Europejczycy, jedynymi miejscowymi owocami były: gwajawa, ananas, jabłko cukrowe i caimito. Większość obecnie uprawianych tu roślin została sprowadzona przez ludzi. Europejczycy dali początek trzcinie cukrowej, bananom i owocom cytrusowym, a w XVII w. kupcy hiszpańscy przywieźli z Malezji orzechy kokosowe. Stanowiący podstawę jamajskiego śniadania owoc ackee został sprowadzony na statkach niewolniczych z Afryki Zachodniej w 1778 r. Drzewo pimentowe, z którego pozyskuje się ziele angielskie, jest rośliną miejscową, podobnie jak mahoe – narodowe drzewo jamajskie. Narodowym kwiatem jest kwitnący na fioletowo gwajakowiec. Zidentyfikowano blisko 3 tys. odmian roślin kwitnących. Wyłącznie na Jamajce występuje ok. 800 z nich, w tym 550 gatunków paproci, 200 storczykowatych oraz 60 bromeliowatych, zwanych tu dziką sosną. Całą wyspę bujnie porasta przywieziony z Chin bambus.

Na Jamajce mieszkają szczury oraz polujące na nie mangusty, sprowadzone przez XIX-wiecznych plantatorów. Rzadko spotykany królik jamajski przypomina z wyglądu świnkę morską, ale w rzeczywistości jest spokrewniony ze szczurem. Wyspa obfituje w nietoperze, ok. 25 gatunków przemieszkuje cicho w tutejszych dzwonnicach. Spokojne wody na południowym i wschodnim wybrzeżu zamieszkuje natomiast ogromny i łagodny manat, który stał się inspiracją legend o syrenach. Zmniejsza się liczba krokodyli. Wszechobecny gekon kontroluje populację insektów. Na wzgórzach Hellshire nadal żyje ok. 100 wielkich jamajskich legwanów, które przez długi czas uważano za wymarłe. Na wyspie występują nieliczne pająki. Spotkać tu można ponad 200 gatunków ptaków, w tym 25 endemicznych. Narodowy ptak, doctor bird (koliber czarnogłowy), występuje wyłącznie na Jamajce i buszuje po wyspowych ogrodach kwiatowych, a w lasach żyją jaskrawożółte, pomarańczowe i zielone papugi. Urubu (sępniki) różowogłowe przetrząsają śmietniki i patroszą zdechłe zwierzęta.

Klimat Jamajki od zawsze stanowi jej największą atrakcję. Ciepło, które kusiło najdawniejszych przybyszów, co roku przyciąga ponad milion spragnionych słońca turystów. Pory roku nie występują, roczna średnia temperatura wynosi ok. 27 °C na wybrzeżu, spadając do 20 i nieco poniżej w wyższych partiach gór. Na szczytach Gór Błękitnych z rzadka mogą występować warunki "polarne" z temperaturą poniżej 10 °C.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia Jamajki.

Jamajka została odkryta przez Krzysztofa Kolumba w 1494, początkowo nazwana Santiago. Pierwsi skolonizowali ją Hiszpanie. Ze względu na brak rąk do pracy Hiszpanie zaczęli sprowadzać na wyspę mieszkańców Afryki, którzy byli wykorzystywani do niewolniczej pracy na plantacjach zamiast Indian. Ludność indiańska wyginęła do roku 1655. W 1655, w ciągu zaledwie dwóch dni (10-11 maja), została podbita przez Anglików. Flotą inwazyjną dowodzili: admirał William Penn i generał Robert Venables. Na pokładach 38 angielskich statków było 7 tys. żołnierzy i 1 tys. marynarzy. Mimo że Anglia formalnie nie była w stanie wojny z Hiszpanią, angielska marynarka wojenna na rozkaz Cromwella agresywnie operowała na Karaibach, nieustannie nękając osłabionych Hiszpanów. Flota Penna usiłowała już wcześniej bez powodzenia zdobyć Santo Domingo. Po fiasku tej akcji okręty skierowały się ku Jamajce, zdobywając ją bez żadnych strat – Hiszpanie w obliczu wroga zrejterowali i wycofali się w głąb wyspy. W latach 1780-1787 z powodu spadku popytu na cukier, zginęło z głodu 15 tys. niewolników. W 1833 roku na skutek powstań niewolników, na wyspie zniesiono niewolnictwo murzynów. 1865 roku wyspa uzyskała konstytucję nadającą jej status kolonii (który został utrzymany do 1945 roku). Doszło do tego w wyniku powstania spowodowanego pogarszającymi się warunkami życia ludności murzyńskiej, które zostało zapoczątkowane rebelią w Morant Bay, wkrótce stłumioną. Po I wojnie światowej doszło do coraz większego uzależnienia wyspy od Stanów Zjednoczonych których rząd wpływał na sytuację w kraju poprzez korporację United Fruit Company. Wzrosła też emigracja Jamajczyków do USA, na Kubę i do państw Ameryki Środkowej[4].

 Osobny artykuł: ruch Rastafari.

W połowie lat 30. podobnie jak w innych regionach Karaibów doszło do fali strajków związanych z niezadowoleniem z kolonialnych rządów. Jamajkę dotkliwie dotknęły wpływy wielkiego kryzysu. Duże poparcie zdobył nacjonalizm afrykański reprezentowany przez Marcusa Garveya. W 1938 roku na wyspie zaczęły powstawać różne organizacje, począwszy od związków zawodowych, z których wyłoniły się później jamajskie partie polityczne, wśród nich znalazła się socjaldemokratyczna Ludowa Partia Narodowa. Po uzyskaniu przez wyspę samorządu w 1944 roku mogły one wysunąć w wyborach swoich kandydatów. Wybory z 1944 roku wygrała konserwatywna Jamajska Partia Pracy (utworzona w 1943 roku). W 1952 roku głową państwa została brytyjska królowa Elżbieta II. Na wyspie reprezentantem jej jest gubernator, mianowany przez rząd z premierem na czele. Od 1958 do 1962 roku Jamajka była członkiem Federacji Indii Zachodnich lecz na wyspie silny był ruch secesyjny co związane było z niechęcią utrzymywania niewielkich wysepek karaibskich[4]. W latach sześćdziesiątych XX wieku wielu wyznawców zyskał powstały wcześniej na Jamajce ruch rastafarian.

Od 1958 do 1962 członek Federacji Indii Zachodnich. Uzyskała niepodległość 6 sierpnia 1962. Pierwszym premierem niepodległej Jamajki został Alexander Bustamante, a gubernatorem generalnym Jamajki Kenneth Blackburne. Początkowo rządy objęła Jamajska Partia Pracy. Konserwatyści prowadzili politykę ścisłej współpracy z USA i gospodarki wolnorynkowej. Rządy konserwatystów zakończył się w 1972 roku gdy władzę objęli socjaldemokraci. Centrolewicowym premierem został Michael Manley który realizował radykalne reformy w duchu socjalizmu demokratycznego - przeprowadził reformę rolną, przejął kapitał zagraniczny związanego z wydobyciem surowców, dokonał nacjonalizacji części przemysłu oraz zbliżył się do rewolucyjnej Kuby. Reformy spowodowały odpływ zagranicznych inwestorów oraz konflikt z Międzynarodowym Funduszem Walutowym[4]. Sytuację u schyłku rządów Manleya utrudniały też prawicowe bojówki Partii Pracy które dokonując zamachu na znanego muzyka Boba Marleya biorącego udział w wiecu poparcia dla rządu, rozpętały walki uliczne między bojówkami Partii Pracy i Ludowej Partii Narodowej[5].

W 1980 roku władzę ponownie objęli konserwatyści. W latach 80. pod rządami premiera Edward Seaga) popierała politykę Stanów Zjednoczonych prowadzoną w stosunku do Kuby i Grenady a także przeprowadził liberalizację gospodarki. W 1983 roku nieliczne wojska jamajskie wzięły udział w amerykańskiej inwazję na Grenadę rządzoną przez rewolucjonistów. Jamajka otrzymywała w tym czasie pomoc finansową od USA. Po krótkim okresie wzrostu gospodarczego doszło do fali kryzysu. W 1989 roku Jamajkę nawiedził huragan Gilbert[4].

Wyspa jest ojczyzną muzyki reggae, ska, dub oraz dancehall.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Monarchia konstytucyjna; głową państwa jest Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego 2-izbowy parlament – Senat (21 miejsc), Izba Reprezentantów (60 miejsc).

Wybory parlamentarne[edytuj | edytuj kod]

W wyborach parlamentarnych w 2007 wygrała konserwatywna |Partia Pracy Jamajki (Jamaica Labour Party) zdobywając 31 miejsc w Izbie Reprezentantów. Rządząca dotychczas centrolewicowa Ludowa Partia Narodowa (People's National Party) otrzymała 29 miejsc w parlamencie[6][7].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Jamajka jest podzielona na 3 hrabstwa, a te na 14 regionów (parishes).

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Do pracy niewolniczej już od 1513 roku przywożono na wyspę mieszkańców Afryki. W 1655 roku nie było już na Jamajce rdzennych indiańskich mieszkańców. Po zniesieniu niewolnictwa w 1834 roku na wyspę migrowali do pracy Indianie z innych obszarów Ameryki Środkowej i Południowej (do 1917 przybyło ich ok. 30 tysięcy). W drugiej połowie XIX wieku na wyspę przybyli też Azjaci (w latach 1860–1893 ok. 5 tysięcy)[8]. Jamajczycy stanowią zdecydowaną większość mieszkańców kraju. Spośród grup etnicznych Murzyni stanowią 92,1% mieszkańców, ludność mieszanego pochodzenia 6,1% a Hindusi 0,8%[9].

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Protestantyzm na Jamajce.

Dane według Spisu Powszechnego w 2011 roku (przyrost dotyczy 10 lat: 2001-2011)[10]:

Mandeville Church w Manchester Parish. Założony w 1816 roku.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze miasta: Montego Bay i Spanish Town. Podstawą ekonomii jest eksploatacja boksytów (Jamajka zajmuje 3. miejsce na świecie) i dochody z turystyki. Znaczenie rolnictwa zmniejsza się. Na wyspie uprawia się: trzcinę cukrową, palmę kokosową, cytrusy, kakaowiec, awokado, banany. Rozwinięty jest także przemysł spożywczy (destylarnie rumu, tytoń), papierniczy oraz hutnictwo aluminiowe.

Mapa lokalizacyjna Jamajki
Ewarton
Ewarton
Gunters Hill
Gunters Hill
Port Antonio
Port Antonio
Kingston
Kingston
Kirkvine
Kirkvine
Montego Bay
Montego Bay
Geographylogo.svg
Porty lotnicze na Jamajce

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Siły zbrojne Jamajki (Jamaica Defense Force) są zawodowe. Składają się z trzech batalionów:

  • 1st Battalion, The Jamaica Regiment (utworzony 31 lipca 1962 roku, tydzień po uzyskaniu niepodległości)
  • 2nd Battalion, The Jamaica Regiment
  • 3rd Battalion, The Jamaica Regiment (ochotniczy batalion rezerwowy)

Jamajka ma też batalion wsparcia, 1. pułk inżynierski (1 Engineer Regiment), siły powietrzne (Air Wing), straż przybrzeżną (Coast Guard) oraz wywiad (JDF Intelligence unit).

Głównym zadaniem JDF jest pomaganie ludności podczas kataklizmów oraz budowanie dróg i inne prace na rzecz ludności.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 CIA - The World Factbook (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. http://statinja.gov.jm/ Statistical Institute of Jamaica (ang.)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Jamajka. Historia. (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  5. Timothy White: Catch a Fire. Bob Marley – życie. s. 224-225.
  6. Najwyższy Czas!, 37/2007, 15.09.2007, str.XX
  7. http://www.lewica.pl/index.php?id=14577 o przegranej centrolewicy
  8. History (ang.). W: Jamaicans.com [on-line]. [dostęp 2012-07-31].
  9. The World Factbook
  10. Census 2011: Population by Religious Affiliation or Denomination 2001 - 2011. Gleaner Company. [dostęp 2014-05-30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]