Jan Augustyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Augustyński
Ilustracja
prof. Jan Augustyński
Data i miejsce urodzenia 1 lutego 1878
Odporyszów
Data i miejsce śmierci 13 czerwca 1943
Warszawa
Zawód filolog klasyczny, nauczyciel, profesor gimnazjalny
Narodowość  Polska
Alma Mater UJ, Uniwersytet Lwowski
Pracodawca Gdańska Macierz Szkolna
Wyznanie rzymskokatolickie
Rodzice Wojciech, Elżbieta
Małżeństwo Stefania
Dzieci Jerzy, Witold
Krewni i powinowaci Stanisław Augustyński, Zygmunt Augustyński, Jędrzej Augustyński, Janina Augustyńska, Andrzej Augustyński
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi

Jan Augustyński (ur. 1 lutego 1878 w Odporyszowie, zm. 13 czerwca 1943 w Warszawie) – polski nauczyciel, profesor gimnazjalny, wiceprezes Zarządu Gdańskiej Macierzy Szkolnej, dyrektor Gimnazjum Polskiego w Gdańsku[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 1 lutego 1878 w Odporyszowie[2]. Był synem Wojciecha Augustyńskiego (wieloletniego wójta gminy Odporyszów) i Elżbiety z domu Pytka. Miał cztery siostry i pięciu braci: Stanisław Augustyński (1869-1949, urzędnik, działacz społeczny, poseł na Sejm III kadencji II RP), Władysław (1880-1939, sędzia i adwokat w Katowicach), Marcin (1882-1965, właściciel gospodarstwa w Odporyszowie), Józef (1887-1969, rolnik, sybirak), Zygmunt Augustyński (1890-1959, prawnik, dziennikarz, działacz konspiracyjny podczas wojny, więzień polityczny).

W latach 1898-1900 studiował prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, a następnie filologię klasyczną na Uniwersytecie Lwowskim. 1 września 1905 rozpoczął pracę w VII Gimnazjum we Lwowie jako zastępca nauczyciela[2]. Następnie od 28 czerwca 1906 w tym samym charakterze[3] pracował w C. K. Gimnazjum Męskim w Sanoku, 5 czerwca 1908 złożył egzamin[2], a 1 września 1908 został mianowany nauczycielem rzeczywistym w sanockim gimnazjum[4][5][2]. W szkole nauczał języka łacińskiego i języka greckiego, kaligrafii oraz prowadził bibliotekę dla nauczycieli i zbiory archeologiczne[6][7][8][9][10][11][12][13][14]. Reskryptem C. K. Rady Szkolnej Krajowej z 1 czerwca 1911 został zatwierdzony w zawodzie nauczycielskim i otrzymał tytuł c. k. profesora[15][16].

Od 1906 do 1912 był członkiem sanockiego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”[17][18]. 27 października 1910 został wybrany członkiem wydziału[19], a później przed 1914 był członkiem wydziału i sekretarzem wydziału „Towarzystwa Bursy”, sprawującego pieczę nad Bursą Jubileuszową im. Cesarza Franciszka Józefa w Sanoku[20][21][22]. Należał do Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych[23], pełniąc w nim funkcję sekretarza[24], skarbnika[25], a 26 października 1919 został wybrany przewodniczącym[26]. Był przysięgłym głównym przy C.K. Sądzie Obwodowym w Sanoku na rok 1913[27]. Do 1922 był członkiem zarządu Towarzystwa Kredytowego Urzędników i Sług Państwowych dla Budowy Domów Mieszkalnych i Dostarczenia Członkom Artykułów Spożywczych[28].

Podczas I wojny światowej od 15 września 1914 wraz z bliskimi przebywał w Salzburgu[29]. W Czechach i Austrii organizował szkolnictwo polskie dla uchodźców z Małopolski. Pracował również w Komitecie Pomocy Ofiarom Wojny. Został członkiem zarządu zawiązanego w 1919 Koła Przyjaciół Harcerstwa w Sanoku[30]. Tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości znalazł się w grupie kilku sprawdzonych profesorów sanockiego gimnazjum, których skierowano do pracy w polskich szkołach na obszarze byłego zaboru pruskiego[31]. Od połowy marca 1920 był dyrektorem gimnazjum w Nakle[32][33], a następnie w 1923 dyrektorem gimnazjum w Grudziądzu[34].

W 1925 objął stanowisko dyrektora Gimnazjum Polskiego w Gdańsku i pełnił tę funkcję przez 14 lat do sierpnia 1939[35]. Starannie realizowana przez niego koncepcja wychowawcza wyniosła szkołę do rangi najlepiej zorganizowanego i prowadzonego gimnazjum w Polsce. Jako długoletni wiceprezes Zarządu Gdańskiej Macierzy Szkolnej i przewodniczący Komisji Szkolno-Oświatowej Zarządu Młodzieży Szkolnej w Gdańsku, a także członek Zarządu Głównego Związku Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku kierował organizacją całego szkolnictwa polskiego w Gdańsku w zakresie polskich szkół senackich i prywatnych. W latach 1935-1938 dokonał rozbudowy gmachu, przekształcając budynek dawnych koszarów wojskowych[36] w nowoczesny obiekt edukacyjny. Gimnazjum zyskało szereg doskonale wyposażonych gabinetów i laboratoriów. W 1938, z inspiracji dyr. Augustyńskiego w reprezentacyjnej auli szkolnej powstał patriotyczny fresk, zatytułowany „Niebo Polskie”. Był odbiciem jego największych życiowych pasji i wartości: patriotyzmu, wiary w zdolności twórcze człowieka, zamiłowania do sztuki i antyku[37]. W pierwszym dniu wojny malowidło zostało doszczętnie zniszczone przez niemieckiego agresora[38].

Żona dyr. Augustyńskiego, Stefania była jedyną osobą, którą dopuszczała do siebie Stanisława Przybyszewska, autorka „Sprawy Dantona”, zamieszkująca ubogą stancję należącą do gimnazjum[39][40][41][42]. Jej ojciec Stanisław Przybyszewski, twórca Młodej Polski był inicjatorem zbiórki publicznej na rzecz gimnazjum[1], zaś mąż Jan Panieński uczył w szkole rysunku[43]. Dyr. Augustyński w 1927 zainteresował Leona Schillera dramatem Przybyszewskiej „Sprawa Dantona”, w konsekwencji sztuka została wystawiona w 1931 w Teatrze Wielkim we Lwowie, a następnie w 1933 w Teatrze Polskim w Warszawie[44]. Stanisława Przybyszewska zmarła w 1935 wskutek wieloletniego uzależnienia od morfiny. Na pogrzeb przyszła tylko ciotka Helena Barlińska oraz Stefania i Jan Augustyńscy[45].

Kilka dni przed wybuchem II wojny światowej Jan Augustyński z żoną wyjechał do Katowic na pogrzeb brata, mec. Władysława Augustyńskiego. Tam dowiedział się, że znajduje się na „czarnej liście” gestapo[46], do Gdańska już nie wrócił, ale do Gdyni, aby wypłacić wynagrodzenia nauczycielom. Śmierci nie uniknął jego starszy syn Jerzy Augustyński, urzędnik Polskiej Agencji Eksportu Drewna „Paged”, działacz Polonii gdańskiej, obrońca Sopotu[47], został rozstrzelany przez niemieckich nazistów podczas mordu w Piaśnicy[48][49]. Zostawił po sobie syna, również Jerzego[50] (1932-1987)[51], późniejszego absolwenta łódzkiej „Filmówki”, operatora filmowego[52], redaktora TVP Gdańsk. Jan Augustyński z Gdyni wyjechał do Warszawy, gdzie wraz z żoną mieszkał u młodszego syna Witolda, prowadząc tajne nauczanie. Do końca życia przechowywał klucz do gimnazjum. Zmarł 13 czerwca 1943. Został pochowany Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie[potrzebny przypis]. Jego nazwisko znalazło się na liście strat kultury polskiej[53], obok bratanka Jędrzeja Augustyńskiego (syna Zygmunta), który w powstaniu warszawskim jako podporucznik Kompanii Harcerskiej Batalionu „Gustaw” 13 sierpnia 1944 wraz z żoną Janiną Augustyńską z d. Zielewicz zginął na ul. Kilińskiego od wybuchu niemieckiego pojazdu- nosiciela ładunków wybuchowych typu Ladungsträger Borgward IV.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie, w 1957 Rada Miejska w Gdańsku nadała ulicy, przy której znajdowało się kierowane przez niego Gimnazjum Polskie imię Jana Augustyńskiego[54][55].

13 maja 2002 odbył się zjazd wychowanków z okazji 80-lecia powstania szkoły. Uczestnicy przyjechali z odległych zakątków Polski, Europy i Ameryki. Jubileuszowe spotkanie upamiętnia tablica ufundowana przez Radę Miasta Gdańska [56].

W miejscu urodzenia dyr. Jana Augustyńskiego w Odporyszowie, z inicjatywy ks. Andrzeja Augustyńskiego[57] w 2014 powstała wielofunkcyjna placówka[58][59] dla dzieci prowadzona przez Stowarzyszenie Siemacha, wybudowana przez Fundację Demos[60], która przechowuje pamięć o nim i jego rodzinie. Placówkę dla dzieci otworzył Donald Tusk 21 grudnia 2014[61][62][63].

Od sierpnia 2017 do kwietnia 2018 Pomorski Urząd Marszałkowski[64], nowy właściciel budynku[65] przy ul. Jana Augustyńskiego 1 przeprowadził rekonstrukcję fresku „Niebo Polskie”, symbolu polskości, znajdującego się przed wojną na suficie auli Gimnazjum Polskiego[66]. Autorami malowidła z 1938 byli cenieni artyści Bolesław Cybis i Jan Zamoyski. Pracami przy odtworzeniu dzieła kierował prof. Jacek Zdybel z ASP w Gdańsku[67]. Obraz o powierzchni 108 m2 przedstawia Mater Polonię[68] w centrum, w otoczeniu której znalazły się personifikacje przemysłu, handlu i rolnictwa, a także dzielnic i większych polskich miast roztańczonych na polskim niebie, na którym widać gwiazdozbiory. Towarzyszą im postaci z mitologii greckiej[37][69]. Dzięki analizie kształtu i ułożeniu drogi mlecznej na plafonie udało się ustalić, że jest to niebo sierpniowe w 1937 roku. Główny obraz uzupełniły malowidła na ścianach stworzone przez Stefana Płużyńskiego i Mieczysława Jurgielewicza, które przedstawiały drogę Wisłą z Krakowa do Gdańska oraz koleją z Katowic do Gdyni. Kiedy tuż po wybuchu II wojny światowej Niemcy zajęli budynek szkoły, zniszczyli wszystkie elementy malowidła - całość skuto i zatynkowano, aby uniemożliwić ewentualną rekonstrukcję dzieła[70][38][71][72][73][74].

Odznaczenia i ordery[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Gimnazjum Polskie – Encyklopedia Gdańska, www.gedanopedia.pl [dostęp 2018-08-12].
  2. a b c d Henryk Kopia: Spis nauczycieli szkół średnich w Galicyi oraz polskiego gimnazyum w Cieszynie. Lwów: Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, 1909, s. 37.
  3. 26. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1906/1907. Sanok: 1907, s. 5.
  4. Wiadomości osobiste. „Dziennik Urzędowy C. K. Rady Szkolnej Krajowej w Galicyi”, s. 334, Nr 21 z 21 sierpnia 1908. 
  5. XXVIII. Sprawozdanie Dyrektora C. K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1908/9. Sanok: Fundusz Naukowy, 1909, s. 4.
  6. 26. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1906/1907. Sanok: 1907, s. 1.
  7. XXVII. Sprawozdanie Dyrektora c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1907/8. Sanok: Fundusz Naukowy, 1908, s. 1.
  8. XXVIII. Sprawozdanie Dyrektora C. K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1908/9. Sanok: Fundusz Naukowy, 1909, s. 5.
  9. XXIX. Sprawozdanie Dyrektora C. K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1909/10. Sanok: Fundusz Naukowy, 1910, s. 1.
  10. XXX. Sprawozdanie Dyrektora c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1910/11. Sanok: Fundusz Naukowy, 1911, s. 1.
  11. XXXI. Sprawozdanie Dyrektora c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1911/12. Sanok: Fundusz Naukowy, 1912, s. 1.
  12. XXXII. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1912/13. Sanok: Fundusz Naukowy, 1913, s. 1.
  13. XXXIV. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1915/16. Sanok: Fundusz Naukowy, 1916, s. 1, 6.
  14. XXXV. Sprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum w Sanoku za rok szkolny 1920/1921 wraz z dodatkiem za lata 1917, 1918, 1919 i 1920. Sanok: Fundusz Naukowy, 1921, s. 1, 11, 22.
  15. XXX. Sprawozdanie Dyrektora c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1910/11. Sanok: Fundusz Naukowy, 1911, s. 8.
  16. Kronika. Mianowania i przeniesienia. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 2, Nr 28 z 2 lipca 1911. 
  17. Paweł Sebastiański, Bronisław Kielar: Wykazy członków Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku. W: 125 lat sanockiego „Sokoła” 1889–2014. Sanok: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Sanoku, 2014, s. 144, 147. ISBN 978-83-939031-1-5.
  18. Członkowie TG „Sokół” w Sanoku 1889–1946. sokolsanok.pl, 29 listopada 2009. [dostęp 16 listopada 2014].
  19. Kronika. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 3, Nr 27 z 30 października 1910. 
  20. Kronika. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 3, Nr 50 z 15 grudnia 1912. 
  21. XXXII. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1912/13. Sanok: Fundusz Naukowy, 1913, s. 73.
  22. XXXIII. Sprawozdanie Dyrekcyi c.k. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1913/14. Sanok: Fundusz Naukowy, 1914, s. 59.
  23. VII. Spis nowych członków Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych. „Muzeum”. 5, s. 51, 1908. 
  24. Zarządy kół. „Muzeum”. 4, s. 8, 1910. 
  25. Sprawozdania z działalności kół. „Muzeum”. 5, s. 732, 1913. 
  26. Z działalności kół T. N. S. W.. „Muzeum”. 9, s. 469, 1919. 
  27. Lista roczna przysięgłych w obrębie c. k. Sądu obwodowego w Sanoku na rok 1913. „Dziennik Urzędowy c.k. Starostwa i c.k. Rady szkolnej okręgowej w Sanoku”, s. 4, Nr 3 z 1 lutego 1913. 
  28. Firmy. „Gazeta Lwowska”, s. 7, Nr 116 z 1 czerwca 1922. 
  29. Księga pamiątkowa i adresowa wygnańców wojennych z Galicyi i Bukowiny 1914-1915 oraz Album pamiątkowe. Cz. 3. Prowincya i Bukowina. Wiedeń: 1915, s. 136.
  30. Czesław Mazurczak: Harcerstwo Sanockie 1910–1949. Kraków: Harcerska Oficyna Wydawnicza, 1990, s. 34.
  31. Józef Stachowicz. Profesorowi Michałowi Urbankowi podzwonne. „Rocznik Sanocki”. Tom VII, s. 201, 1995. 
  32. XXXV. Sprawozdanie Dyrekcji Państwowego Gimnazjum w Sanoku za rok szkolny 1920/1921 wraz z dodatkiem za lata 1917, 1918, 1919 i 1920. Sanok: Fundusz Naukowy, 1921, s. 38.
  33. Historia – I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Krzywoustego w Nakle nad Notecią, www.krzywousty.edu.pl [dostęp 2018-08-12].
  34. II LO w Grudziądzu - Historia, www.lo2grudziadz.pl [dostęp 2018-08-12].
  35. Kadra Pedagogiczna Gimnazjum Polskiego Macierzy Szkolnej w Gdańsku. gdansk.pl. [dostęp 2017-10-03].
  36. Koszary Zaroślak (Petershagen) - Miniatury z dziejów Twierdzy i Garnizonu Gdańsk 1814-1920: część 14. | Strefa Historii, strefahistorii.pl [dostęp 2018-08-12].
  37. a b "Niebo polskie" wróciło na swoje miejsce, „trojmiasto.pl” [dostęp 2018-08-10].
  38. a b Agata Olszewska, Gdańsk odzyskał po 78 latach „Niebo polskie”, zniszczone przez nazistów, „www.gdansk.pl” [dostęp 2018-08-10].
  39. „Zastrzegam sobie wyłączne posiadanie swojego życia”. Stanisława Przybyszewska (1901-1935) Cz. III, „Jej historie”, 25 marca 2013 [dostęp 2018-08-12].
  40. Stanisława Przybyszewska, m.facebook.com [dostęp 2018-08-12].
  41. Agata Olszewska, Przybyszewska. Talent. Morfina. Samotność. Opera, „www.gdansk.pl” [dostęp 2018-08-12].
  42. Dziwny Polskie: Ogień na wichrze, terazpoliz.com.pl [dostęp 2018-08-12].
  43. Mapa Kultury - Sprawa Przybyszewskiej, www.mapakultury.pl [dostęp 2018-08-12].
  44. Gdańskie Autobusy i Tramwaje, www.gait.pl [dostęp 2018-08-12].
  45. Edux.pl, Stanisława Przybyszewska - portret (nie) całkiem zapomniany | tekst nr 25642, www.edukacja.edux.pl [dostęp 2018-08-12].
  46. Piotr Semków IPN Gdańsk, Martyrologia Polaków z Pomorza Gdańskiego w latach II wojny światowej.
  47. Darek Szczecina, Krótka historia harcerstwa w Sopocie, „naszemiasto.pl”, 30 kwietnia 2014 [dostęp 2018-08-14] (pol.).
  48. Zbrodnia w Piaśnicy, „infopolska.com.pl” [dostęp 2018-08-11].
  49. Sopot War Memorial, www.polishfamily.com [dostęp 2018-08-14].
  50. PressReader.com - Connecting People Through News, www.pressreader.com [dostęp 2018-08-14].
  51. Jerzy Augustyński, timenote.info [dostęp 2018-08-14] (pol.).
  52. Wojna o newsy, „trojmiasto.pl” [dostęp 2018-08-14] (pol.).
  53. Olszewicz, Bolesław (1893-1972), Lista strat kultury polskiej : (1.IX.1939 - 1.III.1946), 1947 [dostęp 2018-08-12] (ang.).
  54. Pomorscy patroni ulic Trójmiasta, Ossolineum 1977
  55. Aleksander Masłowski, Plac Wałowy: zabytkowa enklawa, „gdansk.naszemiasto.pl”, 11 stycznia 2015 [dostęp 2018-08-12].
  56. 80-lecie powstania Gimnazjum Polskiego - Gdańsk - Trójmiasto - NaszeMiasto.pl, gdansk.naszemiasto.pl [dostęp 2018-08-13] (pol.).
  57. TEMI - Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Patriotyzm rodzi się w rodzinie [dostęp 2018-08-10].
  58. Stowarzyszenie SIEMACHA • Nowoczesny Dom Dziecka w Odporyszowie, siemacha.org.pl [dostęp 2018-08-10].
  59. Flipsnack, Nowoczesny Dom Dziecka w Odporyszowie, „Flipsnack” [dostęp 2018-08-10] (ang.).
  60. Demos • Fundacja, www.demos.org.pl [dostęp 2018-08-10].
  61. Tusk otworzył dom dziecka w Odporyszowie. „To najwyższy standard uczuć” [dostęp 2018-08-10].
  62. Donald Tusk otworzył dom dziecka w Odporyszowie k. Tarnowa [dostęp 2018-08-10].
  63. Tusk otworzył dom dziecka. Z podopiecznymi zagrał w piłkarzyki, „TVN24.pl” [dostęp 2018-08-10].
  64. Na podstawie 17 zdjęć odtworzyli malowidło zniszczone przez hitlerowców. „Niebo polskie” wraca na swoje miejsce - Kultura, pomorskie.eu [dostęp 2018-08-10].
  65. Zamknięte Gimnazjum Polskie w Gdańsku – netka.gda.pl, netka.gda.pl [dostęp 2018-08-13] (pol.).
  66. W dawnym Gimnazjum Polskim w Gdańsku odtworzono fresk „Niebo polskie”, „dzieje.pl” [dostęp 2018-08-10].
  67. „Niebo Polskie” odtworzone przez ASP w Gdańsku | Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku [dostęp 2018-08-10].
  68. Wyborcza.pl, trojmiasto.wyborcza.pl [dostęp 2018-08-10].
  69. Rekonstrukcja Polskiego Nieba na ostatniej prostej, gdansk.tvp.pl [dostęp 2018-08-10].
  70. Grażyna Antoniewicz, W dawnym Gimnazjum Polskim odtworzono przedwojenny fresk „Niebo polskie”. Malowidło zobaczymy po raz pierwszy podczas Nocy Muzeów [wideo], „Dziennikbaltycki.pl” [dostęp 2018-08-10].
  71. "Niebo polskie" znowu zachwyca, „gdansk.gosc.pl”, 9 maja 2018 [dostęp 2018-08-10].
  72. "Kark okrutnie bolał". Zrekonstruowano gdańskie "Niebo Polskie", „TVN24.pl” [dostęp 2018-08-10].
  73. To malowidło to symbol polskości Wolnego Miasta Gdańska. "Niebo Polskie" już odsłonięte [dostęp 2018-08-10].
  74. RMF FM., W 1939 roku zniszczyli je Niemcy. Zobacz odtworzony fresk "Niebo polskie"! [dostęp 2018-08-10].
  75. Kronika. Odznaczenia. „Przegląd Pedagogiczny”, s. 546, Nr 22 z 8 września 1928. 
  76. a b Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie für das Jahr 1918. Wiedeń: 1918, s. 1021.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]