Jan Drzeżdżon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Drzeżdżon
Data i miejsce urodzenia 16 maja 1937
Domatowo
Data i miejsce śmierci 22 sierpnia 1992
Gdańsk
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła

Karamoro

Nagrody

Nagroda im. Wilhelma Macha (1975)[1]

Jan Drzeżdżon (kaszb: Jón Drzéżdżón) (ur. 16 maja 1937 w Domatowie, zm. 22 sierpnia 1992 w Gdańsku) – pisarz i poeta regionalny, krytyk, badacz, redaktor i wydawca kaszubski, tworzący również w języku polskim. Uważany za jednego z czołowych pisarzy w literaturze kaszubskiej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jan Drzeżdżon urodził się 16 maja 1937 r. w Domatowie w powiecie puckim. Tam też rozpoczął swą edukację. W 1955 r. ukończył Liceum Pedagogiczne w Wejherowie, następnie pracował jako nauczyciel w szkołach podstawowych, m.in. w Domatowie, Łebczu, Tyłowie i Żelistrzewie). W latach 1960-65 studiował polonistykę w Wyższej Szkole Pedagogicznej (obecnie Uniwersytet Gdański) w Gdańsku. W latach 1968-76 pracował jako adiunkt w słupskiej Wyższej Szkole Nauczycielskiej. W 1970 r. uzyskał tytuł doktora na podst. pracy o literaturze kaszubskiej lat 1920-39, wydanej w 1973 r. jako Piętno Smętka. Promotorem był jego przełożony w WSP prof. Andrzej Bukowski, krytyczny wobec Kaszub, jak i samej pracy Drzeżdżona. W latach 1973-74 przebywał w Kanadzie, gdzie poznawał życie tamtejszych potomków Kaszubów. Od 1976 r. wykładał literaturę na Uniwersytecie Gdańskim. W tym samym roku został członkiem ZLP. Mieszkał we Władysławowie i Żelistrzewie. Z żoną Urszulą miał syna Adama i córkę Joannę. Publikował w pismach regionalnych i ogólnopolskich, jak Pomerania, Litery, Punkt, Miesięcznik Literacki, Regiony, Twórczość czy Nowy Wyraz. Kontynuował badania nad literaturą kaszubską i opublikował zarys jej powojennych dziejów, acz z licznymi nawiązaniami do historii. Zajmował się też edycją i redakcją utworów pisarzy kaszubskich, m.in. Agnieszki Browarczyk, Alojzego Budzisza, Augustyna Dominika i Stanisława Okonia. Współredagował m.in. antologię Modra struna (1973). Zasług Jana Drzeżdżona dla kaszubskiej literatury nie da się przecenić; to dzięki niemu ujrzało światło dzienne wiele kaszubskich utworów. W 1983 r. otrzymał Medal Stolema. Zmarł 22 sierpnia 1992 r. w Gdańsku po ciężkiej chorobie, pochowano go w Mechowie.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Grób Jana Drzeżdżona w Mechowie

Jan Drzeżdżon debiutował literacko w 1965 r. artykułami o piśmiennictwie kaszubskim. Od 1972 r. regularnie publikował w piśmie literackim Pomerania. W 1974 r. ukazał się jego debiutancki tomik wierszy kaszubskich Sklaniané pôcorë (Szklane paciorki). Melancholijna poezja Drzeżdżona, pisana przeważnie w tzw. dialekcie belockim, zdobyła sobie uznanie wśród znawców i jest nadal czytana. Dwadzieścia lat po jego śmierci wyszedł tomik Łąka wieczego istnienia. Wybór wierszy z lat 1973-1990, opatrzony posłowiem Marii Jentys-Borelowskiej, zawierający utwory pisane współczesną literacką polszczyzną[2]. Prawdziwym żywiołem Drzeżdżona była jednak proza; stał się jednym z najważniejszych przedstawicieli proklamowanej przez Henryka Berezę rewolucji artystycznej[3]. Po ukazaniu się w 1977 r. powieści Leśna Dąbrowa Bereza stwierdził m.in., że Jan Drzeżdżon jako autor tylko do roku 1977 włącznie opublikowanych utworów jest pisarzem wybitniejszym niż Llosa, Cortázar razem wzięci z Borgesem na przyczepkę, i nigdy się z tej opinii nie wycofał. (Krytyczny wobec zdania Berezy był m.in. Stanisław Lem.) Pozycję Drzeżdżona ugruntowały następne powieści, w tym monumentalna trylogia Karamoro (1983). Polskojęzyczne pisarstwo Drzeżdżona uchodzi wśród krytyków literackich za zjawisko unikatowe i trudne do gatunkowego zaklasyfikowania; wskazuje się m.in. na wielką rolę wyobraźni narracyjnej i nawiązania do powieści gotyckiej. Osobnym rozdziałem w twórczości Drzeżdżona są jego książki dla dzieci, a zwłaszcza nietypowa baśń Kraina Patalonków i jej kontynuacje (Poszukiwania, Wśród ludzi).

Pokłosie[edytuj | edytuj kod]

Przedwczesna śmierć Jana Drzeżdżona była szokiem i pozbawiła literaturę Kaszub swego najwybitniejszego przedstawiciela. Z pozostawionych rękopisów wydano pośmiertnie kilka pozycji, ukazały się też kontynuacje i przedruki, głównie prasowe. Spadkobiercą praw autorskich jest wnuk pisarza Kordian Drzeżdżon. W Wejherowie zorganizowano Konkurs Literacki im. Jana Drzeżdżona, promujący literaturę regionalną w j. polskim i kaszubskim. Odbyło się 13 edycji imprezy (1996-2008), w planach jest jej wznowienie. Nagrodzone prace ukazały się w prasie i w kilku samodzielnych zbiorach.

Badacze literatury kaszubskiej poświęcają Drzeżdżonowi wiele miejsca i uwagi. Jest on tematem prac magisterskich i rozpraw. Centrum Edukacji Nauczycieli w Gdańsku zorganizowało w 2007 r. konferencję nt. jego życia i twórczości. Jej materiały opublikowano w książce Twarze Drzeżdżona. Plener malarski na podst. powieści Twarz Smętka zorganizowała w 2013 r. Biblioteka Publiczna Gminy Wejherowo w Bolszewie. Wystawę powstałych obrazów prezentuje się w licznych miejsca na Kaszubach. W planach tej instytucji jest obecnie konferencja naukowa Światy możliwe Jana Drzeżdżona, która odbędzie się w Gościcinie. Materiały ukazały się drukiem na przełomie 2013/14 r.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Proza w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

  • Upiory 1975
  • Oczy diabła 1976
  • Leśna Dąbrowa 1977
  • Okrucieństwo czasu 1977
  • Wieczność i miłość 1977
  • Rozkosze miłości 1981
  • Karamoro 1983
  • Miasto automatów 1984
  • Twarz Boga 1984
  • Twarz lodowca 1986
  • Złoty pałacyk 1990
  • Czerwony Dwór 1992
  • Szary człowiek 1993
  • Michał Drzymała albo tragedia narodowa 2007

Proza w języku kaszubskim[edytuj | edytuj kod]

  • W niedzelni wieczór 1974
  • Dzwónnik 1979
  • Na niwach 1991
  • Kòl Biélawë 1991
  • Twarz Smętka 1993

Książki dla dzieci[edytuj | edytuj kod]

  • Tajemnica bursztynowej szkatułki 1977
  • Kraina Patalonków 1978
  • Poszukiwania 1980
  • Wśród ludzi 1981

Poezja[edytuj | edytuj kod]

  • Sklaniané pôcorë 1974
  • Przëszlë do mie 1993
  • Łąka wiecznego istnienia 2012

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Wędrówki Remusowe po Kaszubach 1971
  • Piętno Smętka. Z problemów literatury regionalnej lat 1920-1939 1973
  • Współczesna literatura kaszubska 1945-1980 1986

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk 1962, 1974, 1979
  • F. Neureiter, Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, München 1978, 1991, tłum. pol.: Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu, Gdańsk 1982
  • H. Popowska-Taborska, Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa 1980
  • Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 3, Gdańsk 1994, 1997 (hasło Drzeżdżon, autor: J. Borzyszkowski)
  • T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Gdańsk 1997, 2002
  • R. Osowicka, Bedeker wejherowski, Gdańsk-Wejherowo 1997, 2002, Wejherowo 2006 (życiorys)
  • J. Treder i in., Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk 1999 (życiorys)
  • R. Mistarz (red.), Twarze Drzeżdżona, Gdańsk 2008
  • R. Osowicka, Leksykon wejherowian, Wejherowo 2008 (krótki życiorys)
  • J. Kirkowska, Słynni Kaszubi - synowie Ziemi Puckiej, Wierzchucino-Bydgoszcz 2011
  • M. Jentys-Borelowska, Ogrody zamyśleń, marzeń i symboli. Rzecz o Janie Drzeżdżonie, Gdańsk 2014

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Samp. Gdziekolwiek jestem lub będę. „Pomerania”. 6 (122), s. 9, 1983-06. 
  2. Jana Drzeżdżona kosmos spraw codziennych [w:] Janusz Drzewucki, Stan skupienia. Teksty o prozie, Szczecin: Wydawnictwo Forma, 2014, ISBN 978-83-63316-79-2.
  3. W świecie wyobraźni (Jan Drzeżdżon) [w:] Leszek Bugajski, Pozy prozy, Warszawa: Czytelnik, 1986, ISBN 83-07-01365-8.