Jan Działyński (1590-1648)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy wojewody chełmińskiego. Zobacz też: Jan Działyński - stronę ujednoznaczniającą.
Jan Działyński
Herb
Ogończyk
Rodzina Działyńscy
Data urodzenia 1590
Data i miejsce śmierci 11 marca 1648
Pokrzywno na Ziemi Chełmińskiej
Ojciec Stanisław Działyński
Matka Helena z Plemięckich
Żona

Anna Kuczborska
Justyna Knut

Jan Działyński herbu Ogończyk (ur. 1590, zm. 11 marca 1648 w Pokrzywnie) – wojewoda chełmiński od 1647, starosta pokrzywnicki, pucki i kowalewski, dworzanin królewski w 1628 roku[1].

Jeden z czołowych polityków Prus Królewskich pierwszej połowy XVII w., poseł na sejm, rzecznik ograniczenia politycznego uprawnień miast pruskich, obrońcą odrębności Prus Królewskich.

Urodził się około 1590 r. Był synem Stanisława i Heleny z Plemięckich, a bratem Michała Erazma biskupa kamienieckiego, Stanisława kasztelana gdańskiego i Mikołaja. Razem z braćmi Stanisławem i Michałem w 1602 r. został uczniem Kolegium Jezuitów w Braniewie. Po skończeniu edukacji udał się na dwór króla Zygmunta III Wazy.

Obrał drogę kariery wojskowej, uczestniczył w wojnach z Rosją i Szwecją. Dał się na nich poznać jako dobry dowódca. W 1620 r. sejm powołał go na członka wojennej rady przybocznej, przydatnej hetmanowi Chodkiewiczowi na czas wojny z Turcją. Przebywał w oblężonym Chocimiu. W 1624 r. stany pruskie postulowały o nagrodę dla Działyńskiego w związku z zasługami militarnymi. W 1626 r. oddano mu w dzierżawę dochodową ekonomię Rogozińską.

Podczas wojny ze Szwecją z lat 1626-1629 prowadzonej w Prusach Królewskich stał na czele chorągwi husarskiej. W 1628 otrzymał starostwo puckie zwolnione po śmierci Jana Wejhera. Była to forma nagrody za dotychczasowe zasługi, ale wiązało się to z obowiązkiem obrony wybrzeża przed desantem wojsk szwedzkich. Był elektorem Władysława IV Wazy z województwa pomorskiego w 1632 roku[2]. W 1635 roku decyzją Władysława IV został zobowiązany do pomocy przy modernizacji okrętów królewskich oraz utrzymywania ich załóg.

W planowanej na 1646 r. wojnie z Turcją Działyński miał uczestniczyć ze swym oddziałem wojska, na skutek powszechnego sprzeciwu nie doszło jednak do królewskiej wyprawy przeciw Turcji.

Działyński był także wpływowym i aktywnym politykiem. W 1616 r. był posłem na sejm z województwa chełmińskiego, należąc do grupy najaktywniejszych posłów. W latach 1632-1646 wielokrotnie był marszałkiem sejmiku generalnego pruskiego. Wykorzystując bezkrólewie 1632, wspólnie z Pawłem Działyńskim dążył do przekształcenia sejmiku województwa pomorskiego w generalny, a w razie niepowodzenia tego planu do zwoływania co trzeciego generału w jednym z miast województwa pomorskiego.

Działyński był negatywnie nastawiony do Gdańska i Torunia i dążył do zmniejszenia znaczenia politycznego tych miast. Podczas sejmu elekcyjnego w 1632 r. atakował wielkie miasta pruskie za uciskanie katolików i domagał się ukarania Gdańska i Torunia. Będąc marszałkiem sejmików generalnych, zawsze naciskał posłów miejskich, żeby wyrażali zgodę na płacenie większych podatków. Podczas debaty na sejmie 1637 r. nad sprawami morskimi wzywał do rozbudowy floty polskiej, godził się nawet na przekazanie na ten cel starostwa puckiego. Popierając morskie plany Władysława IV, miał na uwadze także zmniejszenie roli Gdańska. W 1638 powołany w skład komisji mającej ustanowić cło morskie. W toku prac komisji popadł znów w ostry konflikt z Gdańskiem.

Poseł województwa chełmińskiego na sejm koronacyjny 1633 roku[3]. Wybierano Działyńskiego nie tylko posłem na sejmy, ale też wiele razy deputatem do radomskiego trybunału skarbowego. Był nim w 1627, 1629, 1633 i 1637 r., reprezentując województwo chełmińskie.

Działyński troszczył się o stan gospodarczy powierzonych mu starostw. W puckim zasiedlał nowe tereny sprowadzając kolonistów z Pomorza Zachodniego. W 1619 uzyskał przywilej dla Olendrów osiadłych w starostwie pokrzywnickim, a w 1634 r. wystarał się o zgodę na prowadzenie melioracji w tymże starostwie.

W początku 1647 otrzymał nominację na wojewodę chełmińskiego, w kwietniu 1647 złożył przysięgę senatorską. W maju 1647 r. brał udział w obradach sejmu. W październiku 1647 r. wraz z senatorami pruskimi, przedstawicielami szlachty i posłami wielkich miast uczestniczył w Toruniu w spotkaniu z Władysławem IV. Król potwierdził przywileje prowincji, w zamian za co wpłaciła ona do skarbu królewskiego 100 tys. złotych polskich.

Był znany z porywczego charakteru, często wdawał się w rozmaite procesy sądowe (z Wejherami, Krokowskimi, a nawet z chłopami starostwa puckiego).

Odznaczał się gorliwością religijną. Występował w obronie katolików w miastach pruskich. Odrestaurował i wyposażył zniszczone w czasie najazdu szwedzkiego kościoły w Okoninie i Rogoźnie. W farze grudziądzkiej wzniósł kaplicę rodową. Ufundował kolegium jezuickie w Grudziądzu, zapisując w 1641 r. na jego potrzeby dobra Jabłonowo oraz klasztor benedyktynek w Grudziądzu.

Dwukrotnie wchodził w związki małżeńskie, najpierw z Anną Kuczborską, a w 1617 z Justyną Knuówkną, wdową po wojewodzie chełmińskim Ludwiku Mortęskim. Nie miał potomstwa.

Jan Działyński zmarł w Pokrzywnie 11 marca 1648 r. Został pochowany przy południowej ścianie kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja w Grudziądzu.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Marcin Broniarczyk, Wykształcenie świeckich senatorów w Koronie za Władysława IV, w: Kwartalnik Historyczny, rocznik CXIX, 2012, 2, s. 275.
  2. Suffragia Woiewodztw y Ziem Koronnych, y W. X. Litewskiego, Zgodnie ná Naiásnieyssego Władisława Zygmunta ... roku 1632 ... Woiewodztwo Krákowskie., [b.n.s]
  3. Volumina Legum, t. III, Petersburg 1859, s. 377.