Jan Fryderyk I

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Fryderyk I
Johann Friedrich I
ilustracja
książę elektor (niem. Kurfürst) Saksonii
Okres panowania od 16 sierpnia 1532
do 24 kwietnia 1547
landgraf Turyngii
Okres panowania od 16 sierpnia 1532
do 24 kwietnia 1547
książę (niem. Herzog) saski
Okres panowania od 24 kwietnia 1547
do 3 marca 1554
Dane biograficzne
Dynastia Wettynowie
Data i miejsce urodzenia 30 czerwca 1503
Torgau
Data i miejsce śmierci 3 marca 1554
Weimar

Jan Fryderyk I (niem. Johann Friedrich I. der Großmütige, ur. 30 czerwca 1503 w Torgau, zm. 3 marca 1554 w Weimarze), zwany Wspaniałomyślnym (Großmütige) – elektor saski (niem. Kurfürst von Sachsen) i landgraf Turyngii 1532-1547, książę saski (niem. Herzog von Sachsen) 1547-1554. Przywódca związku szmalkaldzkiego, „orędownik reformacji”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był najstarszym synem elektora saskiego Jana z ernestyńskiej linii Wettynów; matka, Zofia z książąt meklemburskich na Schwerinie, zmarła 14 dni po jego narodzinach. Jego nauczycielem był Georg Spalatin, którego obdarzał wielkim szacunkiem przez całe życie. Spalatin był przyjacielem i doradcą Marcina Lutra, „nic więc dziwnego – jak pisał Gottfried August Arndt – że jego nauczanie rozbudziło w młodym księciu wiarę w luterańską doktrynę”[1]. Dobrze znał historię, a jego biblioteka należała do największych w Niemczech. Z Lutrem utrzymywał bliskie stosunki, a jego korespondencja ukazuje go jako zdecydowanego orędownika reformacji. Na zamku w Torgau zbudował kaplicę i zaprosił Lutra do odprawienia inauguracyjnego nabożeństwa[1].

W roku 1526 poślubił Sybillę, księżniczkę Jülich-Kleve-Berg. Para miała czterech synów:

Po wprowadzeniu przez ojca w arkana polityki i dyplomacji prowadził swe pierwsze negocjacje pokojowe z Hesją w Creuzburgu i Friedewaldzie, czym – ze względu na młody wiek – zdobył sobie powszechne uznanie. Uczestniczył wraz z ojcem w obradach drugiego sejmu Rzeszy w Spirze (1529). Towarzyszył mu też w wyjeździe na sejm w Augsburgu w 1530, gdzie podpisał wraz z nim „wyznanie augsburskie”, a następnie działał aktywnie przy jego realizacji. Swym zachowaniem zapewnił sobie trwałą niełaskę cesarską[1].

Medal wybity z okazji 32 urodzin Jana Fryderyka (1535), Muzeum Narodowe w Warszawie

W 1532 roku został, po śmierci ojca, elektorem i aktywnym przywódcą związku szmalkaldzkiego, a w 1535 zawarł sojusz z władcami Pomorza Zachodniego, którzy rok wcześniej zdecydowali na sejmie w Trzebiatowie przyjąć luteranizm jako religię państwową[2] (jego wizerunek, obok innych książąt saskich i pomorskich, widnieje na programowym gobelinie niemieckiej reformacji, będącym jednocześnie funkcję portretu rodzinnego obu dynastii, tzw. oponie Croya). Dla ugruntowania tego sojuszu w roku 1536 wydał swą przyrodnią siostrę Marię za księcia pomorskiego Filipa I (ślub w Torgau; ich narodzony w 1542 roku syn otrzymał po nim imię Jan Fryderyk[3][4]). Uroczystości ślubne wraz z mszą w obrządku ewangelickim, którą koncelebrował Marcin Luter (a obecny był również inny reformator Jan Bugenhagen), odbyły się na zamku w Torgau[5][4].

Przejściowo w latach 1539-1541 do współrządów w księstwie saskim Jan Fryderyk dopuścił swojego przyrodniego brata Jana Ernesta, ale oddawszy mu w podziale z listopada 1541 władzę nad Koburgiem i włości we Frankonii, ponownie stał się samodzielnym władcą księstwa saskiego[6]. Kanclerz Gregor Brück, który przez wiele lat roztropnie kierował polityką zagraniczną państwa, był nadal jego doradcą, ale otwarta i impulsywna natura księcia często powodowała odrzucanie propozycji tego doświadczonego polityka, co często wikłało kraj w niebezpieczne sytuacje, tym bardziej, że Janowi Fryderykowi brakowało przezorności[1]. Stało się to szczególnie widoczne w 1544, kiedy to zelżało niebezpieczeństwo inwazji osmańskiej, a cesarz Karol V Habsburg – pozyskawszy poparcie papieża Pawła III, który był właśnie w trakcie przygotowań do soboru trydenckiego i potrzebował sojuszników – przystąpił do walnej rozprawy ze Związkiem Szmalkaldzkim[7].

Portret podwójny Jana Fryderyka i Sybilli
Następstwa terytorialne kapitulacji wittenberskiej (1547)

Gdy w 1546 wybuchła I wojna szmalkaldzka Jan Fryderyk pomaszerował na czele swych wojsk na południe, ale niespodziewana inwazja Saksonii przez młodszego kuzyna Maurycego z albertyńskiej linii Wettynów – który, mimo że protestant, również został zwerbowany przez cesarza – zmusiła go do powrotu. Udało mu się odebrać większość ziem i odeprzeć Maurycego, lecz nagle cesarz uderzył na północ i zaskoczył elektora. 24 kwietnia 1547 przegrał bitwę pod Mühlbergiem[7], gdzie odniósł poważną ranę ciętą twarzy (zniekształciła mu oczodół i lewy policzek). Karol V wziął go do no niewoli i kazał osadzić na zamku w Wormacji[1].

Cesarz skazał Jana Fryderyka – jako przywódcę buntu – na śmierć, ale nie chcąc tracić czasu na obleganie Wittenbergi, gdzie broniła się Sybilla, żona elektora, odroczył egzekucję i przystąpił do negocjacji. Jan Fryderyk, chcąc ocalić żonę i synów oraz zapobiec zniszczeniu miasta, podpisał 19 maja 1547 kapitulację wittenberską, tracąc dużą część dotychczasowych posiadłości i tytuł elektora na rzecz Maurycego Wettyna. Wyrok śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. Tymczasem nowy elektor Maurycy, zaniepokojony rosnącą siłą Karola V, nagle zbuntował się przeciwko cesarzowi i sprowadził na Rzeszę najazd króla Francji, Henryka II. Ta „druga wojna szmalkaldzka” postawiła Karola w katastrofalnej sytuacji, z której wyszedł zawierając z przeciwnikami 2 sierpnia 1552 rozejm w Pasawie[8]; jednym ze skutków takiego rozwiązania konfliktu było uwolnienie 1 września Jana Fryderyka z więzienia. Osiadłszy na swych dziedzinach Turyngii zabiegał o utworzenie uniwersytetu w Jenie (do dziś jego konterfekt widnieje na pieczęci uniwersytetu), ale nieoczekiwanie zmarł w Weimarze (kilka lat przed założeniem uczelni przez Nikolausa von Amsdorfa) 3 marca 1554 roku – dziesięć dni po śmierci Sybilli[1].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Arndt 1785 ↓, s. 317–332.
  2. Kozłowski i Podralski 1985 ↓, s. 111.
  3. Szymański 2006 ↓, s. 235.
  4. a b Roderich Schmidt, Bildnisse pommerscher Herzöge des 15. bis 17. Jahrhundert, [w:] Roderich Schmidt, Das historische Pommern. Personen — Orte — Ereignisse, Wien–Köln–Weimar 2009, s. 206.
  5. Rymar 2005 ↓, s. 438–439.
  6. Beck 1881 ↓, s. 369.
  7. a b Wójcik 1968 ↓, s. 132.
  8. Wójcik 1968 ↓, s. 133.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gottfried August Arndt: Archiv der Sächsischen Geschichte. T. 2. Leipzig: Weidmanns, Erben und Reich Verlag, 1785. [dostęp 2015-05-04].
  • August Beck: Johann Ernst, Herzog von Sachsen-Coburg. W: Allgemeine Deutsche Biographie. T. 14. Leipzig: 1881.
  • Kazimierz Kozłowski, Jerzy Podralski: Gryfici: Książęta Pomorza Zachodniego. Szczecin: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1985. ISBN 83-03-00530-8.
  • Edward Rymar: Rodowód książąt pomorskich. Szczecin: Książnica Pomorska, 2005. ISBN 83-87879-50-9.
  • Roderich Schmidt, Bildnisse pommerscher Herzöge des 15. bis 17. Jahrhundert, [w:] Roderich Schmidt, Das historische Pommern. Personen — Orte — Ereignisse, Wien–Köln–Weimar 2009 (Veröffentlichungen der historischen Kommision für Pommern V, Forschungen zur pommerschen Geschichte 41), s. 179-225.
  • Janusz W. Szymański: Książęcy ród Gryfitów. Goleniów / Kielce: Oficyna Wydawnicza STON2, 2006. ISBN 83-7273-224-8.
  • Zbigniew Wójcik: Historia powszechna XVI-XVII wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]