Jan Kowalewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jan Kowalewski
Jan Kowalewski jako attaché wojskowy w Moskwie
Jan Kowalewski jako attaché wojskowy w Moskwie
podpułkownik dyplomowany piechoty podpułkownik dyplomowany piechoty
Data i miejsce urodzenia 23 października 1892
Łódź
Data i miejsce śmierci 31 października 1965
Londyn
Przebieg służby
Główne wojny i bitwy I wojna światowa, wojna polsko-bolszewicka, II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Order Wschodzącego Słońca

Jan Kowalewski[1] (ur. 23 października 1892 w Łodzi, zm. 31 października 1965 w Londynie) – podpułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego II RP, kryptolog, matematyk i lingwista, dyplomata, żołnierz wywiadu wojskowego, który złamał sowieckie szyfry w czasie wojny polsko-bolszewickiej, długoletni oficer II Oddziału Sztabu Głównego WP.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Ukończył Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców w Łodzi. W latach 1909-1913 studiował na Uniwersytecie w Liège otrzymując dyplom z chemii technicznej. Znał kilka języków obcych: niemiecki, francuski i rosyjski.

Po wybuchu I wojny światowej zmobilizowany do armii rosyjskiej. Jako oficer rezerwy rosyjskich wojsk inżynieryjnych, którym podporządkowane były jednostki łączności, znał pragmatykę tej służby, co było atutem w późniejszym dekryptażu radiogramów bolszewickich.

20-lecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Po rewolucji lutowej i upadku caratu przeszedł do sztabu II Korpusu Polskiego na Ukrainie. Był oficerem Polskiej Organizacji Wojskowej i szefem wywiadu 4 Dywizji Strzelców Polskich gen. Lucjana Żeligowskiego. Wraz z oddziałami dywizji powrócił do niepodległej już Polski w maju 1919 r. Kryptoanalityk-amator, obdarzony niezwykłymi uzdolnieniami matematycznymi i wyobraźnią[2].

Po powrocie do kraju organizator i naczelnik Wydziału II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa w latach 1919-1924. Powierzono mu utworzenie komórki kryptoanalizy w Sztabie Generalnym. Rozbudował całą sieć stacji nasłuchowych połączonych ze Sztabem Generalnym przy pomocy dalekopisów Hughesa. W komórce tej zatrudnił profesorów – wybitnych przedstawicieli polskiej szkoły matematycznej, profesorów Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Lwowskiego: Stanisława Leśniewskiego, Stefana Mazurkiewicza (późniejszego prorektora Uniwersytetu Warszawskiego), Wacława Sierpińskiego i młodych asystentów matematyki.

Na przełomie sierpnia i września 1919 r. Kowalewski złamał pierwsze klucze szyfrowe Armii Czerwonej, umożliwiające odczytanie korespondencji bolszewickiej z frontów wojny domowej na Ukrainie, w południowej Rosji i na Kaukazie. Złamał też szyfry Armii Ochotniczej i "białej" Floty Czarnomorskiej, a także szyfry Armii URL, co pozwalało śledzić wydarzenia na terenach Rosji od Syberii po Piotrogród i od Murmania po Morze Czarne. Już w styczniu 1920 r. rozpoczął łamanie szyfrów niemieckich.

Od sierpnia 1919 r. do końca 1920 r. polski wywiad radiowy przejął kilka tysięcy szyfrogramów (głównie Armii Czerwonej), z czego w okresie letnich miesięcy 1920 r. ich liczba kształtowała się na poziomie 400–500 miesięcznie[3].

Rezultaty jego pracy dawały władzom Rzeczypospolitej – przede wszystkim Naczelnikowi Państwa i Wodzowi NaczelnemuJózefowi Piłsudskiemu wgląd w najtajniejsze decyzje wszystkich stron konfliktu wojny domowej w Rosji: wojsk białej i czerwonej Rosji, wojsk ZURL i Ukraińskiej Republiki Ludowej, a także innych państw sąsiadujących z Polską.

W czasie bitwy warszawskiej w sierpniu 1920 r. informacje polskiego radiowywiadu zorganizowanego przez Kowalewskiego miały bezwzględnie rozstrzygający wpływ na decyzje strategiczne Józefa Piłsudskiego i w konsekwencji na rozmiar zwycięstwa Wojska Polskiego nad nacierającą na Warszawę Armią Czerwoną.

Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej został w marcu 1921 r., oddelegowany na Górny Śląsk (podobnie jak wielu innych oficerów Oddziału II SG WP (por.Edmund Charaszkiewicz)). Był szefem wywiadu sztabu wojsk powstańczych w III powstaniu śląskim.

Za swe zasługi Jan Kowalewski otrzymał w r. 1921 Krzyż Srebrny Virtuti Militari.

W 1923 r. wysłano go do Tokio, gdzie poprowadził trzymiesięczne szkolenie z zakresu kryptografii dla oficerów japońskiego wywiadu. W niedługim czasie musiał przekazać japońskim adeptom sztuki wywiadu sposoby odczytywania różnych szyfrów radzieckich. Omawiano wszelkie sposoby ich szyfrowania i rozszyfrowywania, struktury szyfrów dyplomatycznych i wywiadowczych itd. Dzięki wizycie polskiego kapitana, poziom japońskiej kryptografii bez wątpienia podniósł się i to co najmniej o kilka poziomów. Dało to Japończykom solidne podstawy do prowadzenia własnych badań[4]. Został za to uhonorowany najwyższym wojskowym odznaczeniem JaponiiOrderem Wschodzącego Słońca.

W latach 1924-1925 pełnił służbę w 74 Górnośląskim Pułku Piechoty w Lublińcu, a w latach 1925-1927 słuchaczem paryskiej Wyższej Szkoły Wojennej (franc. École Supérieure de Guerre). W latach 1928-1933 Attaché wojskowy Rzeczypospolitej w Moskwie. Uznany za persona non grata musiał opuścić placówkę. Został przeniesiony na analogiczne stanowisko w Bukareszcie, gdzie pełnił służbę w latach 1933-1937.

Od 1937 szef sztabu Obozu Zjednoczenia Narodowego i dyrektor przedsiębiorstwa skupu surowców strategicznych TISSA (Towarzystwo Importu Surowców Spółka Akcyjna) będący przykrywką, związanego z Oddziałem II.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 r., po ewakuacji do Rumunii, ppłk Kowalewski działał w bukareszteńskim komitecie ds. pomocy polskim uchodźcom, którym także kierował. W styczniu roku 1940 wyjechał do Francji. W Paryżu, na zlecenie generała Sikorskiego, współtworzył plan skierowanej przeciw Niemcom alianckiej ofensywy na Bałkanach. Przed upadkiem Francji w czerwcu 1940 r ewakuował się z Paryża i przez Hiszpanię dotarł do Portugalii, gdzie został członkiem komitetu ds. uchodźców, najpierw w Figueira da Foz, a następnie w Lizbonie. Działał tam także w założonym z jego inicjatywy w listopadzie 1940 r. międzysojuszniczym komitecie tego typu.

Kowalewski uzyskał od gen. Sikorskiego anulowanie rozkazu wzywającego do Londynu, a z dniem 15 stycznia 1941 r. mianowano go kierownikiem podlegającej Ministerstwu Spraw Wewnętrznych RP Placówki Łączności z Kontynentem oraz centrali informacyjnej z krajów kontynentu z siedzibą w Lizbonie. W zamierzeniu ministra Stanisława Kota kierowana przez ppłk. Kowalewskiego lizbońska placówka miała być centralą, dostarczającą informacji z całej Europy Zachodniej. Było to przedstawicielstwo Akcji Kontynentalnej, powstałej przede wszystkim na bazie koncepcji Kota, z zasadniczym wpływem Kowalewskiego. W listopadzie 1940 r. napisał on bowiem memoriał na temat konieczności zorganizowania oporu pod niemiecką dominacją, zarówno pod względem politycznym, jak i militarnym. Zadaniem Akcji było zorganizowanie na obszarze całego świata podziemnej walki z wrogiem wszystkimi sposobami (prócz otwartej akcji zbrojnej), zbieranie informacji politycznych i gospodarczych o działalności państw Osi i jej satelitów, akcja propagandowa skierowana przeciwko koalicji hitlerowskiej, wszelkie formy dywersji politycznej, dążenie do skupienia wszystkich sił polskiego wychodźstwa do walki z wrogiem pod kierownictwem rządu RP, walka z wpływami politycznymi nieprzyjaciela na terenie polskich skupisk oraz organizowanie ruchów strajkowych i sabotażu w warsztatach pracy.

Placówka lizbońska stała się, obok działalności organizacji we Francji, niewątpliwie najważniejszym ogniwem polskiej Akcji Kontynentalnej. Misja kierowana przez ppłk. Kowalewskiego była zresztą oceniana przez polski MSW lepiej od placówki francuskiej. Akcja Kontynentalna na terenie Francji i Belgii posiadała jednakże zupełnie odmienny i wyjątkowy charakter, ponieważ planowano tam udział polskich skupisk emigracyjnych w operacjach wojskowych (wywiad, dywersja i sabotaż w czasie okupacji, tworzenie polskich jednostek wojskowych podczas wyzwalania kontynentu).

Placówkę w stolicy Portugalii traktowano jako centralny i węzłowy punkt organizacji kontynentalnej.

W ramach Akcji Kontynentalnej Jan Kowalewski kierował rozległymi operacjami wywiadowczymi na terenie całej Europy[5], prowadził tajne rokowania z przedstawicielami Węgier, Rumunii i Włoch (operacja Trójnóg) w sprawie wystąpienia tych krajów z wojny. Elementem tej akcji był warunek niepodejmowania współdziałania z Niemcami w zbrodniach przeciw ludzkości, przede wszystkim w masowej eksterminacji Żydów i osób żydowskiego pochodzenia. Obejmowało to także zalecenie niedopuszczania do wysyłania sił wojskowych na front wschodni, zaprzestanie dostaw dla Niemców oraz pomoc dla uchodźców polskich i tolerowanie wywiadu alianckiego na terenie Włoch, Węgier i Rumunii. W dialogu w ramach akcji Trójnóg uczestniczył czynnie również przebywający w Lizbonie były Wiceminister Spraw Zagranicznych RP Jan Szembek. Placówka w Lizbonie prowadziła także rozmowy z niemiecką opozycją antyhitlerowską (przedstawiciele admirała Wilhelma Canarisa (Erwin Lahousen), gen. von Falkenhausena i.in.).

Ostatecznie o braku sukcesu zakrojonej na szeroką skalę akcji Kowalewskiego i Szembeka zadecydowało alianckie żądanie bezwarunkowej kapitulacji tych państw (ogłoszone przez Roosevelta i Churchilla na konferencji w Casablance i rozciągnięte później na kraje sojusznicze III Rzeszy). Rozstrzygające było jednak wycofanie się zachodnich aliantów z koncepcji inwazji Bałkanów, równoległe z decyzją o oddaniu Europy Środkowo-Wschodniej (w tym Polski) w sowiecką strefę wpływów. Nastąpiło to ostatecznie pod naciskiem I. Stalina na przełomie listopada-grudnia 1943 na konferencji w Teheranie.

Formuła bezwarunkowej kapitulacji zastosowana wobec satelitów Niemiec (z wyjątkiem Włoch de facto uwikłanych w wojnę bez własnej woli) była krótkowzroczna. Zachodni alianci nie mieli koncepcji miejsca tych krajów w walce przeciw III Rzeszy. Elastyczność wobec Włoch, Rumunii, Węgier, Bułgarii i Finlandii mogła skrócić wojnę i nie dopuścić do trwającej następne pięćdziesiąt lat dominacji ZSRR i narzucenia siłą ustroju komunistycznego okupowanej przez Armię Czerwoną wschodniej połowie kontynentu. Nie wykorzystano tych możliwości zupełnie, co skazało misję Kowalewskiego na niepowodzenie – pomimo najdalej idącej gotowości kół rządowych Włoch, Węgier i Rumunii do współpracy z aliantami zachodnimi przeciwko III Rzeszy[6]. Należy nadmienić rozstrzygające w tej kwestii stanowisko Roosevelta który w Teheranie poparł Stalina, wbrew stanowisku Churchilla, do końca walczącego o inwazję aliancką na Bałkanach.

Jan Kowalewski został odwołany z placówki 20 marca 1944 roku (w dzień po wkroczeniu Wehrmachtu na Węgry) na kategoryczne żądanie I. Stalina (określone imiennie co do jego osoby) przedstawione w grudniu 1943 r. Churchillowi na konferencji w Teheranie. Fakt ten dowodzi, jak istotną przeszkodę w stalinowskich planach sowietyzacji Europy Środkowo-Wschodniej stanowiły polskie działania dyplomatyczno-wywiadowcze na Bałkanach i jaką rangę sowiecki dyktator przywiązywał do ich storpedowania.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Kowalewski pozostał na emigracji w Londynie. Od 1955 był wydawcą miesięcznika East Europe and Soviet Russia, współpracował z Radiem Wolna Europa. Do końca życia zachował przenikliwość umysłu (złamanie szyfru Traugutta w 1963 r). Przyczyną śmierci Jana Kowalewskiego była choroba nowotworowa.

Od 15 stycznia 2012 imię podpułkownika Jana Kowalewskiego nosi 1 Grójecki Ośrodek Radioelektroniczny w Grójcu[7].

Postanowieniem z 4 lipca 2012 w uznaniu wybitnych zasług dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[8], który przekazano rodzinie w czasie uroczystości 15 sierpnia 2012 r.[9].

Awanse[edytuj | edytuj kod]

  • chorąży – 1 stycznia 1916 r.
  • podporucznik – 1 stycznia 1918 r.
  • porucznik – 15 lipca 1918 r.
  • kapitan
  • major – 31 marca 1924 r. ze starszeństwem z 1 lipca 1923 r. i 71 lokatą w korpusie oficerów piechoty
  • podpułkownik – ze starszeństwem z 1 stycznia 1931 r. w korpusie oficerów piechoty

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. W ewidencji wojskowej figurował jako Jan III Kowalewski dla odróżnienia od innych oficerów WP noszących to samo imię i nazwisko.
  2. Jego kryptoanalityczna intuicja i zdolności pozwoliły mu na odczytanie korespondencji szyfrowej Romualda Traugutta w stulecie powstania styczniowego (1963)
  3. Obliczenia te należy uznać za przybliżone, bowiem materiał szyfrowy nie zachował się w stopniu równomiernym dla wszystkich okresów i odcinków frontu. W odnalezionych aktach polskiego Biura Szyfrów zachowanych jest ponad 100 rosyjskich kluczy szyfrowych złamanych i zdobytych w od lata 1919 r. do końca 1920 r. Pierwsze kilka miesięcy (do lutego 1920 r.) to okres zdobywania doświadczeń. Czas łamania, wprowadzanych przeciętnie co 15 dni, nowych rosyjskich szyfrów zmniejszył się z około dwóch–trzech tygodni do średnio dwóch–trzech dni, a liczba szyfrogramów odczytywanych w ciągu jednego–dwóch dni zwiększyła się z 10–15% do 90% ogólnej ich liczby. za: Grzegorz Nowik Zanim złamano Enigmę: Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918–1920. Wojskowe Biuro Badań Historycznych. Warszawa 2004, wyd. Oficyna Wydawnicza RYTM ISBN 83-7399-099-2
  4. Paweł Łyziński, O tym jak Polacy uczyli Japończyków łamania szyfrów, "Ciekawostki historyczne", 9 czerwca 2011.
  5. Dzięki osobistym kontaktom Kowalewskiego w kołach wojskowych Japonii z lat dwudziestych XX w. łączność radiowa polskiego wywiadu na terenie okupowanej Europy oparta była m.in. na japońskich radiostacjach znajdujących się w europejskich ambasadach podporządkowanego Japonii Cesarstwa Mandżukuo (w Budapeszcie, Bukareszcie i Berlinie). Japonia nie będąca z Polską w stanie wojny otrzymywała w zamian od polskiego wywiadu informacje dotyczące ZSRR . ZSRR przez całą wojnę Japonii z USA i Wielką Brytanią na Pacyfiku w latach 19411945 zachował neutralność – Armia Czerwona uderzyła na Japonię 8 sierpnia 1945 roku (łamiąc zresztą zwyczajowo zawarty w kwietniu 1941 sowiecko-japoński pakt o nieagresji), już po eksplozji amerykańskiej bomby atomowej w Hiroszimie.
  6. Marszałek Ion Antonescu, zaprzyjaźniony z Kowalewskim z czasów pobytu pułkownika jako attaché wojskowego RP w Bukareszcie, wydawał wręcz polecenia kontaktowania się szeregu rumuńskich wysłanników z Kowalewskim. Dino Grandi, szef opozycji w ramach włoskiej Wielkiej Rady Faszystowskiej (która ostatecznie w lipcu 1943 zdymisjonowała i aresztowała Mussoliniego, zastępując go marszałkiem Pietro Badoglio) po swej dymisji udzielonej przez Mussoliniego w lutym 1943 przybył później do Lizbony i spotkał się w pierwszej kolejności właśnie z Kowalewskim. W lutym 1943 r. niemający nic do stracenia Duce uderzył silnie w antyosiową grupę, dymisjonując jej przywódców, w tym Galeazzo Ciano, swego zięcia, oraz Grandiego. Charakterystyczne, że po wyjeździe tego ostatniego z Włoch do Portugalii, szukał on kontaktu z Kowalewskim, z którym spotykał się w Monte Estoril w willi "Ginalda", wymieniając uwagi i wnioski na temat niedawnej, realizowanej przez pośredników współpracy. We wrześniu 1943 r. Włosi podpisali w końcu bezwarunkową kapitulację, choć forma, w jakiej to nastąpiło, stanowiła złamanie ze strony aliantów wstępnego porozumienia z marszałkiem Badoglio. Anglosasi zaprzepaścili szansę wcześniejszego przejścia Włoch na stronę aliancką, co mogło pozwolić uniknąć krwawej kampanii włoskiej i pociągnąć za sobą Węgry i Rumunię.
  7. Decyzja Nr 481/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 grudnia 2011 r. w sprawie nadania imienia patrona 1. Grójeckiemu Ośrodkowi Radioelektronicznemu w: Dziennik Urzędowy Ministra Obrony Narodowej Nr 25 z 31 grudnia 2011 r., poz. 408. Decyzja weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, czyli 15 stycznia 2012 r.
  8. M.P. z 2012 r. poz. 946
  9. Nominacje i odznaczenia na dziedzińcu Pałacu. prezydent.pl, 15 sierpnia 2012. [dostęp 2012-08-15].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Biogram: Jan Kowalewski w : Polski Słownik Biograficzny t. XIV;
  • Jan Bury, Polish Codebreaking During the Russo-Polish War of 1919-1920, "CRYPTOLOGIA", XXVIII, 3, 2004, s. 193-203.;
  • Jan Stanisław Ciechanowski, Szczególne osiągnięcia wywiadu polskiego (Rozdział VI). Misja ppłk. dypl. Jana Kowalewskiego w Portugalii, t. I, Ustalenia Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej, praca zbiorowa pod red. Tadeusza Dubickiego, Darii Nałęcz, Tessy Stirling, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 2004, s. 517-530;
  • Jan Stanisław Ciechanowski, Działalność wywiadu polskiego w Portugalii i Hiszpanii w czasie II wojny światowej, [w:] Wkład polskiego wywiadu w zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej. Akta konferencji naukowej zorganizowanej w Krakowie w dn. 20-22.10.2002 r. przez Polską Akademię Umiejętności, Muzeum Armii Krajowej, Towarzystwo Obrony Zachodnich Kresów Polski i Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. Zdzisław J. Kapera, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 2004, s. 83-114;
  • Jan Stanisław Ciechanowski, Pułkownik Jan Kowalewski - kontakty z władzami niemieckimi w czasie wojny, [w:] „Zeszyty Historyczne”, z. 144, Paryż 2003, s. 50-88;
  • Władysław Kozaczuk & Jerzy Straszak.Enigma ; How the Poles Broke the Nazi Code (Aneks B: Before Enigma: Jan Kowalewski and the Early Days of the Polish Cipher Bureau (1919–22)) New York 2004 wyd.Hyppocrene Books ISBN 0-7818-0941-X;
  • Grzegorz Nowik Zanim złamano Enigmę: Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918–1920. Wojskowe Biuro Badań Historycznych. Warszawa 2004, wyd. Oficyna Wydawnicza RYTM ISBN 83-7399-099-2.;
  • Grzegorz Nowik Zanim złamano "Enigmę" rozszyfrowano Rewolucję. Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, Warszawa 2010, wyd. Oficyna Wydawnicza RYTM, ISBN 978-83-60580-61-5 ;
  • Andrzej Rosiński, Jan Kowalewski w: Bohaterowie trudnych czasów. Zbiór 2, Jan Kowalewski, Stanisław Mecych, Paweł Romanowski, Jerzy Scheur, Władysław Stanilewicz, Ewa Sułkowska-Bierezin, Yoshiho Umeda (red. Gustaw Romanowski i in.) Łódź 2007, Wyd. Urząd Miasta Łodzi;
  • Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 297, 349.;
  • Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928;
  • Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s.24, 424.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]