Jan Kwapiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Piotr Chałupka
Jan Kwapiński
Kwapinsk.jpg
Data i miejsce urodzenia 12 listopada 1885
Warszawa
Data i miejsce śmierci 4 listopada 1964
Penley
Poseł II kadencji Sejmu (II RP)
Okres od 1928
do 1930
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Prezydent Łodzi
Okres od 3 marca 1939
do 4 września 1939
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Poprzednik Mikołaj Godlewski
Następca okupacja III Rzeszy
Minister skarbu
Okres od 24 listopada 1944
do 2 lipca 1947
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Poprzednik Ludwik Grosfeld
Następca Tadeusz Komorowski (p.o.)
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (1920-1941)
Jan Kwapiński na emigracji
Rząd premiera Tomasza Arciszewskiego. Wicepremier Jan Kwapiński drugi z lewej
Nagrobek Jana i Anny Kwapińskich

Jan Kwapiński, właśc. Piotr Edmund Chałupka, ps. Kacper, Stanisław (ur. 12 listopada 1885 w Warszawie, zm. 4 listopada 1964 w Penley) – polityk PPS, członek Organizacji Bojowej PPS, uczestnik akcji pod Rogowem, skazany na karę śmierci. Ponad dziesięć lat więziony przez władze rosyjskie na katordze. W okresie niepodległości uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w 1920, a następnie organizator i przywódca Związku Zawodowego Robotników Rolnych zwany „Królem fornali”. Poseł na Sejm I i II kadencji w latach 1922–1930. Więziony i dwukrotnie skazany za organizowanie strajków robotników rolnych, oraz za działalność opozycyjną wobec sanacji. Ostatni prezydent międzywojennej Łodzi w 1939. Więziony przez NKWD i zesłany na Syberię. W okresie 1940–1941 minister i wicepremier w Rządzie RP na uchodźstwie 1942–1947, członek Komitetu dla Spraw Kraju w 1943 roku[1]. Jeden z przywódców PPS na emigracji.

Początki działalności w Ostrowcu[edytuj]

Syn Teofila Chałupki – palacza w Zakładach Ostrowieckich i Teofili z domu Bałuta, córki powstańca styczniowego T. Banity. Dzieciństwo spędził w Ostrowcu Świętokrzyskim, gdzie jego ojciec był palaczem w Zakładach Ostrowieckich. Po skończeniu szkoły przyfabrycznej został preserem w walcowni blachy w Ostrowieckich Zakładach Budowy Maszyn.

Od 1901 członek Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1904 należał do Komitetu Strajkowego w zakładzie, a w 1905 brał udział w urządzaniu wieców i masówek. Zagrożony aresztowaniem za działalność podczas „Republiki Ostrowieckiej” ukrywał się w Ćmielowie, a następnie, pod koniec 1905 zbiegł do Galicji.

W Organizacji Bojowej PPS[edytuj]

W Krakowie ukończył szkołę dla instruktorów Organizacji Bojowej PPS. W 1906 wrócił do Królestwa. Został oddelegowany przez Wydział Bojowy do okręgu łódzkiego. Kierował „szóstkami” w Zgierzu i Dąbrówce. Uczestniczył w wydarzeniach „Krwawej środy 15 sierpnia 1906, oraz w akcji pod Rogowem w dniu 7 listopada 1906, gdzie dowodził jednym z oddziałów. Tuż przed rozłamem w PPS Wydział Bojowy zlecił mu opanowanie składów broni i majątku partyjnego znajdującego się w rękach komitetu okręgowego, będącego pod wpływem „umiarkowanych”. Dzięki Kwapińskiemu po rozłamie w Polskiej Partii Socjalistycznej, w Łodzi powstała PPS – Frakcja Rewolucyjna.

19 grudnia 1906, w dzień imienin cara, dowodził zamachem bombowym na oberpolicmajstra Łodzi Chrzanowskiego. Po tej akcji zdekonspirowany opuścił Łódź. Został skierowany do okręgu w Częstochowie rozbitego przez prowokatorów. Organizował tam akcje ekspropriacyjne. Po napadzie na sklep monopolowy we Włodowicach niedaleko Zawiercia, 23 kwietnia 1907 oddział Organizacji Bojowej PPS Frakcji Rewolucyjnej został zaatakowany przez policję i tłum chłopów namówionych do pościgu. Jan Kwapiński osłaniał odwrót oddziału. W obawie przed przypadkowymi ofiarami, nie użył broni i został ujęty i ciężko pobity.

Więzienie i katorga[edytuj]

Przewieziony do szpitala w Zawierciu, a następnie więziony w Będzinie i Piotrkowie. Wówczas ukrył swoją tożsamość i podał fałszywe nazwisko „Jan Kwapiński”. 27 listopada 1907 został osadzony w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej.

W dniu 6 grudnia 1907 skazany wyrokiem Warszawskiego Sądu Wojskowego na karę śmierci przez powieszenie. Po interwencji adw. Leona Berensona, generał-gubernator Gieorgij Skałon karę śmierci z powodu młodego wieku (miał wówczas 22 lata), zamienił mu na 15 lat katorgi. Do 15 grudnia 1907 więziony był w Arsenale, zaś od marca 1908 w więzieniu w Łomży. Po proteście przeciw przedłużaniu czasu zakucia w kajdany, na początku października 1908 został zesłany do więzienia katorżniczego w Orle. W grudniu 1912 wskutek zeznań prowokatora, przewieziony ponownie do Piotrkowa, gdzie miał znów odpowiadać przed sądem, został jednak wyłączony ze sprawy z uwagi na odbywanie wyroku. Przez pewien czas więziony w Łodzi, a w połowie 1913 ponownie wysłany do więzienia w Orle. Przebywał tam do lutego 1917.

Na skutek amnestii odzyskuje wolność w marcu 1917. Zostaje wiceprzewodniczącym a następnie przewodniczącym Komitetu Wykonawczego Rady Delegatów Robotniczych, Żołnierskich i Włościańskich w Orle. Jednocześnie organizuje sekcję PPS.

Działacz związkowy i polityczny PPS[edytuj]

Od października 1918 w Polsce. Od listopada 1918 do kwietnia 1919 pełnił funkcję instruktora administracyjnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na byłą gubernię piotrkowską. Wszedł do władz PPS jako wiceprzewodniczący CKW PPS. Początkowo bliski radykalnej grupie lewicowej, która stworzyła w 1919 grupę PPS-Opozycja. W latach 1920–1939 członek Rady Naczelnej i Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS, m.in. w okresie 1931–1937 wiceprzewodniczącym CKW PPS. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 uczestnik walk na froncie w stopniu kaprala.

W 1919 współzałożyciel, a do 1939 również przewodniczący Zarządu Głównego Związku Zawodowego Robotników Rolnych. Za organizowanie strajku rolnego w grójeckiem, skazany został przez Warszawski Wojskowy Sąd Okręgowy 7 grudnia 1921 na 3 lata więzienia. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmniejszył wyrok do sześciu miesięcy, po czym na mocy amnestii sprawę umorzono. W latach 1922–1939 był przewodniczącym Komisji Centralnej Związków Zawodowych. Pełnił również funkcję wiceprezesa Rady Nadzorczej Związku Stowarzyszeń Spożywców.

Od 1922 do 1930 poseł na Sejm z ramienia PPS. W wyborach parlamentarnych w 1922 uzyskał mandat z listy nr 2 (PPS) w okręgu wyborczym nr 42 (Kraków), z którego wszedł, wybrany również w okręgu wyborczym nr 15 (Konin). W Sejmie I kadencji jako członek Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów, pracował w komisji rolnej. W wyborach parlamentarnych w 1928 zdobył mandat z listy nr 2 (PPS) w okręgu wyborczym nr 42 (Kraków), z którego wszedł, wybrany również z listy państwowej. W Sejmie II kadencji pracował w komisjach: budżetowej i reform rolnych.

Po zamachu majowym 1926 w opozycji, współorganizator Centrolewu. W 1930 w związku z ze sprawą brzeską na krótko aresztowany i 27 października 1930 skazany przez Sąd Okręgowy w Sosnowcu na rok twierdzy. Wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 6 marca 1933 został uniewinniony.

Gdy w wyborach samorządowych w Łodzi w dniu 18 grudnia 1938 zwyciężyli socjaliści, Jako reprezentant koalicji PPS z żydowskim „Bundem”, od 3 marca 1939 do wybuchu wojny pełnił funkcję prezydenta miasta Łodzi (pierwszy niekomisaryczny prezydent miasta od 1933). Atakowany był przez endecję jako „człowiek bez nazwiska”[2].

Opuścił Łódź 4 września 1939. Ranny podczas bombardowania Zamościa, przez dziesięć miesięcy ukrywał się w Złoczowie. W czerwcu 1940 aresztowany przez NKWD. Zesłany do Jakucji, a po ataku Niemiec na ZSRR został uwięziony w Ałdanie. Uwolniony po układzie Sikorski-Majski latem 1941. Od października 1941 był przedstawicielem Rządu RP w Taszkencie.

Na emigracji[edytuj]

Ewakuowany z ZSRR, w dniu 21 maja 1942[3] dotarł do Londynu. Stanął na czele Komitetu Zagranicznego PPS. Od 5 czerwca 1942 wszedł również do rządu Władysława Sikorskiego jako minister przemysłu, handlu i żeglugi. Od lipca 1943 wicepremier oraz minister przemysłu, handlu i żeglugi w rządzie Stanisława Mikołajczyka. Tę samą funkcję pełnił w rządzie Tomasza Arciszewskiego od listopada 1944 do lipca 1947. W rządzie tym pełnił również funkcję ministra skarbu.

Działacz PPS na emigracji. Od 1948 do 1965 członek Centralnego Komitetu Zagranicznego PPS. Od 1952 wiceprzewodniczący, zaś od 1955 do 1961 przewodniczący Centralnego Komitetu Zagranicznego PPS. Zmarł w listopadzie 1964 szpitalu w Penley w Walii.

Odznaczenia[edytuj]

Rodzina[edytuj]

Bratem Jana Kwapińskiego był Franciszek Józef Chałupka (ur. 2 października 1884, zm. 22 marca 1950), robotnik metalowiec, również członek PPS. Po wojnie pozostał w Ostrowcu Świętokrzyskim. Jego żoną była Anna z domu Fryczyńska (1891-1964), z którą miał córkę Aldonę.

Jan i Anna Kwapińscy zostali pochowani na cmentarzu Streatham Park w Londynie.

Przypisy

  1. Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce, Zespół Rząd Polski na Emigracji, teczka 701/9/5, p. 25.
  2. Marian Nartonowicz-Kot, Polski ruch socjalistyczny w Łodzi w latach 1927–1939, Łódź 2001, s. 418
  3. Dorota Urzyńska, Polski ruch socjalistyczny na obczyźnie w latach 1939–1945, Poznań 2009, s. 45

Bibliografia[edytuj]

  • Jan Kwapiński, Wspomnienia 1904–1939, Paryż 1965;
  • Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, Tom 3, Warszawa 1992;
  • Artur Szewczyk, Jan Kwapiński nie żyje, „Robotnik” (Londyn) listopad–grudzień 1964 Nr 7/8

Linki zewnętrzne[edytuj]