Jan Mazurkiewicz (wojskowy)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pułkownika Armii Krajowej. Zobacz też: Jan Mazurkiewicz (psychiatra).
Jan Mazurkiewicz
Zagłoba, Socha, Sęp, Radosław
Ilustracja
ppłk Jan Mazurkiewicz podczas powstania warszawskiego, wrzesień 1944
generał brygady generał brygady
Data i miejsce urodzenia 27 sierpnia 1896
Lwów, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 4 maja 1988
Warszawa, Polska
Przebieg służby
Lata służby 1914–1945
Siły zbrojne Legiony Polskie
Wojsko Polskie
Tajna Organizacja Wojskowa
Armia Krajowa
Jednostki 1 Pułk Piechoty Legionów
6 Pułk Piechoty Legionów
8 Pułk Piechoty Legionów
44 Pułk Piechoty
Obszar Warowny „Wilno”
Komenda Główna Związku Strzeleckiego
22 Pułk Piechoty
Kierownictwo Dywersji KG AK
Zgrupowanie AK „Radosław”
Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj
Stanowiska dowódca Kedywu
dowódca zgrupowania
delegat na Obszar Centralny Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj
Główne wojny i bitwy I wojna światowa

II wojna światowa:

powstanie antykomunistyczne w Polsce (1944–1953)

Późniejsza praca Wiceprezes ZG ZBoWiD (od 1964)
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Order Krzyża Grunwaldu II klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Krzyż Walecznych (od 1941, czterokrotnie) Krzyż Walecznych (od 1941, trzykrotnie) Krzyż Armii Krajowej Warszawski Krzyż Powstańczy Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju”
Od Lewej: mjr Wacław Janaszek „Bolek” (szef sztabu „Radosława”), gen. Tadeusz Bór-Komorowski, ppłk Jan Mazurkiewicz „Radosław” i kpt. Ryszard Krzywicki „Szymon” (adiutant)

Jan Mazurkiewicz, pseudonim „Zagłoba”, „Socha”, „Sęp”, „Radosław” (ur. 27 sierpnia 1896 we Lwowie, zm. 4 maja 1988 w Warszawie) – pułkownik Armii Krajowej i generał brygady ludowego Wojska Polskiego.

Przed 1914 członek organizacji niepodległościowych. Podczas I wojny światowej walczył w Legionach Polskich, a następnie uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W okresie międzywojennym zawodowy oficer WP. Twórca Tajnej Organizacji Wojskowej oraz dowódca Kedywu (od 1 lutego 1944). Podczas powstania warszawskiego był dowódcą Zgrupowania AK „Radosław”. Po wojnie prześladowany przez władze PRL i skazany na dożywotnie więzienie. Po upadku stalinizmu wypuszczony na wolność i zrehabilitowany. Działał w Zarządzie Głównym Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, w latach 1981–1983 był członkiem prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, w 1983 został członkiem Rady Krajowej PRON[1].

Młodość i I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Syn Bazylego, bednarza prowadzącego własny warsztat i Barbary Franciszki z domu Lebrand. Dzieciństwo spędził w Złoczowie, gdzie od 1902 uczęszczał do szkole powszechnej. a od 1906 do tamtejszego gimnazjum. Działał aktywnie w ruchu skautowskim, był członkiem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Wraz z rodziną przeniósł się w 1911 do Lwowa, gdzie kontynuował naukę w VII Gimnazjum Państwowym[2]. Był członkiem młodzieżowej grupy „Zarzewie”, a później należał do Związku Strzeleckiego[3].

Po krótkim przeszkoleniu wstąpił do I Brygady Legionów Polskich, w której był żołnierzem kompanii I batalionu. Następnie został przydzielony do batalionu marszowego kpt. Leona Berbeckiego i w jego szeregach wziął udział w grudniu 1914 w bitwie pod Łowczówkiem, w czasie której został ranny i trafił do niewoli rosyjskiej[2]. Zbiegł z niej w czerwcu 1915, po czym przedostał się ponownie do swojej jednostki. W październiku ponownie ranny, odbywał następnie leczenie w szpitalu, po opuszczeniu którego ukończył kurs podoficerski. Jako sierżant został w lipcu 1916 przeniesiony do 6 pp I Brygady Legionów, w której służył aż do tzw. kryzysu przysięgowego. Pełnił wówczas funkcję prezesa Rady Żołnierskiej pułku, na skutek czego został aresztowany 4 września 1917 i osadzony w więzieniu w Przemyślu. Za czynny udział w kryzysie groziła mu kara śmierci. Wkrótce potem został zwolniony i przymusowo wcielony do armii austro-węgierskiej, z której zdezerterował w marcu 1918. Przedarł się do II Korpusu Polskiego w Rosji dowodzonego przez gen. Józefa Hallera, w szeregach którego brał udział w bitwie kaniowskiej. Po ucieczce z niewoli niemieckiej dostał się do oddziału lotnego Komendy Naczelnej nr 3 POW w Kijowie. Brał udział w licznych akcjach dywersyjnych oraz walkach z oddziałami niemieckimi i ukraińskimi. Infiltrował także oddziały armii austriackiej.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Od listopada 1918 był żołnierzem Wojska Polskiego. Później przydzielono go do Oddziału II Sztabu Generalnego w Dowództwie Okręgu Korpusu II Lublin. W trakcie wojny polsko–bolszewickiej służył jako kurier wojskowy (przywoził m.in. listy Józefa Piłsudskiego do Semena Petlury) oraz oficer kontrwywiadu. Po zakończeniu wojny zajmował się organizacją komórek Oddziału II SG na terenie kraju. W 1922 został na krótki okres przeniesiony do rezerwy i przydzielony do 8 pp Leg. w Lublinie. Od 1924 pełnił służbę oficera narodowościowego w 13 DP. Brał udział w przygotowaniach do przewrotu majowego na terenie okręgu lubelskiego. 15 maja 1930 został powołany do służby czynnej, przemianowany na oficera zawodowego w stopniu kapitana ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1928 i 369. lokatą w korpusie oficerów piechoty oraz przydzielony do 44 pp w Równem[4]. Następnie został przeniesiony do Oddziału II SG DOK III Wilno i Brześć, gdzie prowadził działalność kontrwywiadowczą przeciwko ZSRR, w latach 1930-1934 działał pod przykrywką inspektora Związku Strzeleckiego[5].

W 1932 pozostawał w dyspozycji dowódcy Obszaru Warownego „Wilno” z przeznaczeniem do prac przysposobienia wojskowego[6]. W 1934 ukończył kurs dowódców batalionu w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie, następnie został przeniesiony z Komendy Głównej Związku Strzeleckiego do 22 pp w Siedlcach[7].

W latach 1938–1939 był wykładowcą taktyki na kursach dla dowódców kompanii w CWP w Rembertowie. W sierpniu 1939, krótko przed wybuchem II wojny światowej, był w sztabie Grupy Operacyjnej Dywersji (późniejsza Ekspozytura 2).

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W trakcie kampanii wrześniowej pełnił funkcję kierownika dywersji na południowo-zachodnim odcinku frontu. Realizując przedwojenne koncepcje organizacji dywersji na terenach zajętych przez agresora, w połowie września w Stanisławowie założył Tajną Organizację Wojskową. Po przegranej kampanii komenda tej organizacji mieściła się w Budapeszcie. Sam Mazurkiewicz przedostał się najpierw na Węgry, a później do Francji, gdzie po odmeldowaniu się u Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Paryżu, powrócił do Budapesztu, gdzie zajął się organizacją jednostek TOW na terenie okupowanego kraju. W tym czasie współpracował z płk. Adamem Krajewskim przy organizacji na Węgrzech bazy przerzutowej: Kraj – Budapeszt – Paryż[8].

W czerwcu 1940 powrócił do kraju obejmując funkcję Komendanta Głównego TOW, samodzielnej organizacji bojowo-dywersyjnej działającej według wytycznych Związku Walki Zbrojnej. W marcu 1943, po scaleniu TOW z „Kedywem” – Kierownictwem Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej, został zastępcą szefa organizacji, płk. Augusta Emila Fieldorfa ps. „Nil”. 1 lutego 1944 objął po nim stanowisko dowódcy Kedywu AK.

W powstaniu warszawskim dowodził zgrupowaniem (nazwanym od jego pseudonimu Radosław), w skład którego wchodziły oddziały: Broda 53, Zośka, Parasol, Miotła, Pięść i Czata 49.

Przeszedł szlak bojowy od Woli, poprzez Stare Miasto, ewakuację kanałami, Czerniaków i ponownie przejście kanałami na Mokotów. 11 sierpnia odniósł poważną ranę w czasie walk w rejonie ul. Okopowej i Stawek. Rannego „Radosława” żołnierze wynieśli z pola walki i ulokowali w szpitalu Jana Bożego. Później przeniesiono go do kamienicy Tyszkiewiczów na Krzywym Kole. Gdy przebywał w szpitalu zgrupowaniem dowodzili w jego zastępstwie ppłk. Franciszek Rataj „Paweł” i szef sztabu Kedywu mjr Wacław Janaszek „Bolek”. 27 sierpnia ponownie przejął dowodzenie. Po upadku Starówki jego zgrupowanie walczyło na Czerniakowie. 15 września 1944 na wschodni brzeg Wisły wysłał swego oficera łącznikowego mjr. Stefana Micha „Kmitę” w celu nawiązania łączności z polskimi oddziałami Berlingowców. Wobec braku zdecydowanej pomocy z ich strony, 20 września nakazał swoim zdziesiątkowanym oddziałom opuszczenie Czerniakowa i przejście kanałami na Mokotów. Pozostawił swoim żołnierzom wolną rękę – sami mogli zadecydować czy pójdą do niemieckiej niewoli, czy też wyjdą z miasta wraz z ludnością cywilną. W momencie zakończenia powstania został awansowany do stopnia pułkownika. Nie trafił do niewoli, opuścił ruiny zniszczonej stolicy razem z żoną.

Kontynuował działalność konspiracyjną w Częstochowie, gdzie mieściła się KG AK. Po rozwiązaniu Armii Krajowej objął kierownictwo Obszaru Centralnego organizacji „Nie”. Później został delegatem na Obszar Centralny Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj (z siedzibą w Warszawie), w ramach której prowadził dalszą działalność antykomunistyczną.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Powstanie warszawskie – środek, ppłk Jan Mazurkiewicz po lewej, por. Stanisław Wierzyński z prawej

W końcu postanowił zrezygnować z dalszej konspiracji, uznając opór za bezcelowy. 1 sierpnia 1945, w pierwszą rocznicę wybuchu powstania, został razem z żoną aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Zwolniony po miesiącu, stanął na czele tzw. Centralnej Komisji Likwidacyjnej AK. 8 września zwrócił się do byłych akowców i osób pozostających w konspiracji z apelem o ujawnienie się oraz skorzystanie z amnestii. U części oficerów AK spotkało się to z dezaprobatą, a nawet posądzeniem o zdradę. W wyniku jego apelu ujawniło się około 50 tys. członków podziemia. 12 września, kpt. Stanisław Sojczyński, wystosował do pułkownika list otwarty, w którym ostro skrytykował go i nazwał zdrajcą[9]. Mazurkiewicz powołał do życia Komitet Opieki Nad Grobami Poległych Żołnierzy Zgrupowania „Radosław”. Był w stałym kontakcie ze swoimi dawnymi żołnierzami, którym pomagał odnaleźć się w trudnych powojennych latach. Jesienią 1945, po aresztowaniu i skazaniu na śmierć za rzekomą współpracę z gestapo, byłego szefa wywiadu baonu „Parasol”, por. Aleksandra Kunickiego, zainterweniował listownie do Przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej, Bolesława Bieruta. Odniosło to pożądany skutek i wkrótce Kunicki wyszedł na wolność[10]. Dla byłych żołnierzy batalionu „Zośka”, zorganizował zimowy odpoczynek w Szklarskiej Porębie. Zorganizował również Koło Przyjaciół Bursy im. Gen. „Grota”, gdzie podjęto akcję pomocy sierotom po powstańcach warszawskich. Przez swoje rozległe kontakty starał się o zatrudnienie dla swoich dawnych żołnierzy – często inwalidów wojennych. W późniejszym okresie władze komunistyczne zarzucały mu, że były to „tajne zebrania konspiracyjne, mające na celu obalenie siłą ustroju PRL”[8].

4 lutego 1949 został ponownie aresztowany. W czasie całego dochodzenia wymyślnymi torturami był zmuszany do zeznań obciążających pierwszego szefa Kedywu gen. Fieldorfa, jednak jego nieugięta postawa spowodowała, że ostatecznie zrezygnowano z próby wykorzystania go jako świadka oskarżenia w procesie przeciwko „Nilowi”. 16 listopada 1953 przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie odbyła się jego główna rozprawa. Tego samego dnia, na podstawie spreparowanych dowodów, bez dopuszczenia przed sąd świadków obrony, został skazany przez sędziego ppłk. Mieczysława Widaja na karę dożywotniego więzienia. Wyrok odbywał w Zakładzie Karnym we Wronkach, skąd w wyniku amnestii wyszedł na wolność w maju 1956[11]. Rok później na fali odwilży politycznej w kraju został zrehabilitowany. Po wyjściu z więzienie początkowo zajął się rzemiosłem. Od 1958 prowadził kawiarnię pod nazwą „Wiklina”, formalnie zapisaną na jego żonę[12]. Oprócz tego aktywnie działał w środowisku kombatanckim. Od 1964 pełnił stanowisko wiceprezesa Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację[13].

Uchwałą Rady Państwa nr 74/80 z 9 października 1980 został awansowany do stopnia generała brygady. 11 października 1980 w Belwederze odebrał od przewodniczącego Rady Państwa prof. Henryka Jabłońskiego swoją nominację generalską[14]. W sierpniu 1981 z okazji 37. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego, na fali odwilży Telewizja Polska wyemitowała film dokumentalny, w którym opowiedział o rzeczywistej "pomocy sowieckiej udzielonej powstańczym oddziałom AK". W niewyjaśnionych do końca okolicznościach materiał ten zaginął z archiwów Telewizji Polskiej[8].

Podczas obowiązywania stanu wojennego, w latach 1981–1983 był członkiem prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W 1983 został wybrany członkiem Rady Krajowej PRON. Od 1981 pełnił funkcję przewodniczącego Komisji ZG ZBoWiD ds. Warszawskiego Krzyża Powstańczego. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych gen. Mazurkiewicz, wówczas najwyższy stopniem i funkcją były oficer AK w Polsce, wszedł w skład Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Bohaterów Powstania Warszawskiego.

Został pochowany z honorami wojskowymi 11 maja 1988 na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, w kwaterze 24A. W pogrzebie wzięli udział m.in. przewodniczący Rady Państwa, I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, zwierzchnik Sił Zbrojnych PRL – gen. armii Wojciech Jaruzelski, minister obrony narodowej – gen. armii Florian Siwicki, przewodniczący Rady Krajowej PRONJan Dobraczyński i przewodniczący Rady Naczelnej ZBoWiD – prof. Henryk Jabłoński.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Jego żoną była kpt. Maria Zienkiewicz ps. „Irma” (1903–1985), szefowa łączniczek sztabu Kedywu KG AK[15], z którą miał syna Stanisława. Jego brat, kpt. Franciszek Mazurkiewicz ps. „Niebora”, zginął podczas powstania warszawskiego[16].

Awanse[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

W 2013 powstał film z gatunku dokument fabularyzowany pt. Radosław w reżyserii Małgorzaty Bramy, oparty na biografii płk. Jana Mazurkiewicza[26], gdzie w jego rolę wcielił się aktor Ireneusz Czop.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Trybuna Robotnicza”, nr 109 (12961), 10 maja 1983, s. 6.
  2. a b Powstańcze Biogramy – Jan Mazurkiewicz, Muzeum Powstania Warszawskiego [dostęp 2018-03-28] (ang.).
  3. Seweryn Dmowski: Sprawa Jana Mazurkiewicza „Radosława” 1949-1956. Analiza decyzyjna, 2012, s. 20
  4. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 18 czerwca 1930, Nr 11, s. 196.
  5. Seweryn Dmowski: Sprawa Jana Mazurkiewicza „Radosława” 1949-1956. Analiza decyzyjna, 2012, s. 21
  6. Rocznik oficerski 1932, s. 69, 452.
  7. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 22 grudnia 1934, Nr 14, s. 259.
  8. a b c Jan Mazurkiewicz "RADOSŁAW", www.info-pc.home.pl [dostęp 2018-05-25].
  9. List otwarty do "Radosława", www.info-pc.home.pl [dostęp 2018-05-25].
  10. Aleksander Kunicki RAYSKI, www.info-pc.home.pl [dostęp 2018-05-25].
  11. Łożański. W więzieniach PRL 1991 ↓, s. 71, 72, 75, 79, 80.
  12. Łożański. W więzieniach PRL 1991 ↓, s. 83.
  13. 30 lat temu zmarł gen. Jan Mazurkiewicz „Radosław”, „dzieje.pl” [dostęp 2018-06-24] (pol.).
  14. Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 1 (95), Warszawa 1981, s. 291.
  15. Powstańcze Biogramy – Maria Zienkiewicz, Muzeum Powstania Warszawskiego [dostęp 2018-06-23] (ang.).
  16. Powstańcze Biogramy – Franciszek Mazurkiewicz, Muzeum Powstania Warszawskiego [dostęp 2018-03-28] (ang.).
  17. Rocznik oficerski 1923, s. 147, 483.
  18. Rocznik oficerski 1924, s. 141, 423.
  19. a b c d e f Zmarł generał Jan Mazurkiewicz „Radosław”. „Biuletyn Informacyjny”. T. 29 (14-26)/1988, s. IV-V. Krajowa Agencja Informacyjna (Poland). 
  20. a b c d e f g h i Kto jest kim w Polsce. Informator Biograficzny. Warszawa: Interpress, 1984, s. 605.
  21. Krzyż Grunwaldu [w:] „Orzeł biały. Miesięcznik Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN)”. Nr 10, 2000, s. 17
  22. a b c d e f Zygmunt Kotkowski: W hołdzie tym co odeszli.... Londyn: Hornsey Printers, 1970, s. 6.
  23. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 12/1935, s. 1
  24. Dziennik Personalny MSWojsk Nr 8/1931, s. 360
  25. Stanisław Mazurkiewicz: Czy Radosław był postacią kontrowersyjną? [w:] „Zeszyty Historyczne” nr 128. Paryż: Instytut Literacki, 1999. s. 146
  26. Film w serwisie FilmPolski.pl (26.08.2013)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]