Jan Stach (zoolog)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Stach
Data i miejsce urodzenia 8 marca 1877
Rzeszów
Data i miejsce śmierci 28 lipca 1975
Kraków
Miejsce spoczynku Cmentarz Rakowicki
Zawód, zajęcie zoolog
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy

Jan Wacław Stach (ur. 8 marca 1877 w Rzeszowie, zm. 28 lipca 1975 w Krakowie) – polski zoolog, apterolog, paleoteriolog[1], profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, muzealnik, nauczyciel, działacz sportowy, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Entomologicznego, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek Polskiej Akademii Umiejętności, doctor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1947)[2][1].

Kariera akademicka[edytuj | edytuj kod]

Ukończył studia zoologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po studiach podjął pracę naukową na uniwersytecie i w 1900 roku obronił pracę doktorską[2]. Stach należał do grona uczniów biologa, profesora Henryka Hoyera[1]. W latach dwudziestych XX wieku kierował Muzeum Fizjograficznym w Krakowie[1]. W 1951 roku Jan Stach uzyskał stanowisko profesora[2].

Nosorożec włochaty w Staruni

Nosorożec włochaty ze Staruni[edytuj | edytuj kod]

W 1929 roku Stach pełnił funkcję sekretarza Komisji Fizjograficznej PAN[1], która w sposób aktywny uczestniczyła w wykopaliskach w kopalni głębinowej ozokerytu na terenie wsi Starunia koło Stanisławowa. Odkryto wówczas między innymi jedyny na świecie[3] kompletny (tzn. z zachowanym nie tylko szkieletem, ale i częściami miękkimi: częścią wnętrzności, mięśniami i skórą) egzemplarz wymarłego gatunku nosorożca Coelodonta antiquitatis (nosorożec włochaty) z epoki plejstocenu. Okaz ten znany jest w nauce jako tzw. drugi nosorożec ze Staruni. Od strony naukowej pracami nad preparacją okazu kierował Jan Stach[3][4]. Eksponat ten znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Przyrodniczego Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej Komisja Fizjograficzna PAN została rozwiązana, a w jej miejsce powstał Komitet Fizjograficzny, w ramach którego nadal działało Muzeum Fizjograficzne (przemianowane z czasem na Muzeum Przyrodnicze, a obecnie działa jako Muzeum Przyrodnicze Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN). Jan Stach został ponownie mianowany kierownikiem tego muzeum i równocześnie redaktorem naczelnym periodyku „Prace Muzeum Przyrodniczego PAU” (ze zmienionym później tytułem: „Acta monographica Musei Historiae Naturalis”)[1]. Stach publikował w nim sukcesywnie rozbudowaną i szczegółową monografię owadów bezskrzydłych[5]. Jest to praca niezmiennie ceniona wśród specjalistów[1]. Pierwsze cztery tomy ukazały się w latach 1947–1951, a kolejne (5–9) w latach 1954–1963 już jako edycje Oddziału Krakowskiego Instytutu Zoologicznego PAN.

Entomologia[edytuj | edytuj kod]

W dziedzinie entomologii profesor Stach był specjalistą w zakresie systematyki, taksonomii, morfologii, faunistyki, zoogeografii i filogenezy współczesnych i kopalnych Apterygota, głównie Collembola[2]. Opracowanie profesora Stacha o owadach bezskrzydłych Tatr[6] należy do kanonu podstawowych pozycji entomologicznych w tym zakresie.

Paleoteriologia[edytuj | edytuj kod]

Profesor Stach był także specjalistą w zakresie paleoteriologii. Po II wojnie światowej Stach rozpoczął opracowywanie szczątków kopalnych ssaków plioceńskich odkrytych w geologicznym rezerwacie przyrody Węże w gminie Działoszyn[1]. Do najcenniejszych odkryć profesora Stacha należy zidentyfikowanie i opisanie wypreparowanych z brekcji kostnej zebranej w rezerwacie Węże[7][8] kopalnych śladów wymarłego gatunek niedźwiedzia Ursus wenzensis, zamieszkującego na terenie Polski w pliocenie. Formalny opis U. wenzensis został opublikowany w czasopiśmie „Acta Geologica Polonica” w 1959 roku[9][10].

Podsumowanie osiągnięć naukowych[edytuj | edytuj kod]

Do najważniejszych osiągnięć naukowych profesora Stacha można zaliczyć liczne redeskrypcje i opisy nowych taksonów (łącznie kilkadziesiąt rodzajów i ponad 270 gatunków), wprowadzenie taksonów wyższej rangi i uporządkowanie systematyki Collembola, opublikowanie ponad 70 prac, zgromadzenie bogatych zbiorów (liczące ok. 65 000 egzemplarzy) owadów, w tym kilkaset holotypów i paratypów[2]. Nazwisko profesora zostało uwiecznione w epitetach gatunkowych lub nazwach rodzajowych wielu zwierząt, między innymi w nazwie dereniówka Stacha Antispila stachjanella n. sp[11], a także: Stachiella Keller, Ianstachia Bagnal[12], Stachomys Kowalski[13].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h Jerzy Pawłowski: Rozwój i osiągnięcia nauk zoologicznych na ziemiach polskich. Kraków-Warszawa: WAM, 2009, s. 401, seria: Wkład osiągnięć polskiej nauki i techniki do dziedzictwa światowego (pod red. naukową Ireny Stasiewicz-Jasiukowej). ISBN 978-83-7505-541-2.
  2. a b c d e Kazimierz Kowalski. Profesor dr Jan Stach. W osiemdziesiątą rocznicę urodzin. „Przegląd zoologiczny”. 1 (1), s. 7-10, 1957 (pol.). 
  3. a b Henryk Kubiak. Starunia – w 85. rocznicę pierwszych odkryć paleontologicznych. „Wszechświat”. 12, s. 295–299, 1994 (pol.). 
  4. J.Nowak, E.Panow, J.Tokarski, W. Szafer, J.Stach. Drugi nosorożec z warstw dyluwialnych Staruni oraz charakter jego otoczenia (geologja, mineralogja, flora i fauna).. „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego PAU”. 70B (1), s. 1-56, 1930. Polska Akademia Umiejętności (pol.). 
  5. Jan Stach: The Apterygotan fauna of Poland in relation to the world-fauna of this group of insects. Kraków: Polska Akademia Nauk. Instytut Zoologiczny. Oddział w Krakowie, 1947-1963, seria: Acta monographica Musei Historiae Naturalis.
  6. The Apterygotan fauna of the Polish Tatra National Park. „Acta zoologica cracoviensia”. 4 (1), 1959. Polska Akademia Nauk (pol.). 
  7. Weze (Pliocene of Poland) (ang.). W: Paleobiology Database [on-line]. paleodb.org. [dostęp 2012-06-06].
  8. Jan Stach. Agriotherium intermedium n.sp. from the Pliocene bone breccia of Weze. „Acta Palaeontologica Polonica”. II (1), 1957 (ang.). 
  9. Jan Stach. Ursus wenzensis, nowy gatunek małego niedźwiedzia plioceńskiego (Ursus wenzensis, a new species of a small Pliocene bear). „Acta Geologica Polonica”. 3 (2), s. 103-136, 1953 (pol.). 
  10. Jan Stach. Ursus wenzensis, nowy gatunek małego niedźwiedzia plioceńskiego. „Acta Geologica Polonica”. 3, s. 103—136, 1953 (pol.). 
  11. Marek Bunalski, Jerzy J. Lipa. Almanach Entomologów Polskich XX wieku. „Wiadomości Entomologiczne”. 20 (Suplement), 2001. Polskie Towarzystwo Entomologiczne. ISSN 0138-0737 (pol.). 
  12. Stach Jan (pol.). z-ne.pl. [dostęp 2013-01-05].
  13. Kazimierz Kowalski. Cricetidae and Microtidae (Rodentia) from the Pliocene of Węże (Poland). „Acta zoologica cracoviensia”. 5 (11), s. 447-506, 1960 (ang.). 
  14. 19 lipca 1954 „za zasługi w dziedzinie nauki” M.P. z 1954 r. nr 108, poz. 1463