Jan Szczepański (socjolog)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Szczepański
Data i miejsce urodzenia 14 września 1913
Ustroń
Data i miejsce śmierci 16 kwietnia 2004
Warszawa
Poseł VIII kadencji Sejmu PRL
Okres od 23 marca 1980
do 31 sierpnia 1985
Przynależność polityczna poseł bezpartyjny
Tabliczka poświęcona Janowi Szczepańskiemu na budynku Muzeum Ustrońskiego

Jan Szczepański (ur. 14 września 1913 w Ustroniu, zm. 16 kwietnia 2004 w Warszawie) – polski socjolog, profesor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki Uniwersytetu Łódzkiego (jego rektor w latach 1952–1956), Wojskowej Akademii Politycznej oraz członek i wiceprezes Polskiej Akademii Nauk. Członek Rady Państwa PRL (1977–1982). Jego prace są poświęcone teorii i historii socjologii oraz badaniom nad przekształceniami struktury społecznej.

Życiorys[edytuj]

Urodził się w 1913 w Ustroniu, miejscowości na Śląsku Cieszyńskim. Studiował filozofię i socjologię, a następnie doktoryzował się na Uniwersytecie Poznańskim. Został tam starszym asystentem u Floriana Znanieckiego. Podczas okupacji przebywał na robotach przymusowych w Niemczech.

W latach 1945–1970 pracował na Uniwersytecie Łódzkim. W latach 1945–1952 był starszym asystentem, w 1952 został profesorem tego uniwersytetu, a w latach 1952–1956 był jego rektorem.

Sygnatariusz Listu 34 oraz listu do The Times, zawierającego stwierdzenie, że w Polsce nie było represji i dyskredytującego Radio Wolna Europa.

W latach 1966–1970 był przewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA). Od 1957 został pracownikiem, Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, gdzie kolejno sprawował funkcje kierownika Zakładu Podstawowych Badań Socjologicznych (1957–1968), zastępcy dyrektora (1961–1968) i dyrektora Instytutu (1968–1970). Od 1973 był przez wiele lat przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Prowadził także wykłady w Wojskowej Akademii Politycznej. W latach 1961–1968 kierował utworzonym przez siebie Międzyuczelnianym Zakładem Badań nad Szkolnictwem Wyższym.

W 1970 został członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk (członek korespondent od 1964), a od 1972 również American Academy of Arts and Sciences i Fińskiej Akademii Nauk i Literatury, od 1975 zaś amerykańskiej National Academy of Education.

Od 1969 był członkiem prezydium, a w latach 1971–1980 wiceprezesem Polskiej Akademii Nauk. W latach 1971–1973 był przewodniczącym Komitetu Ekspertów dla opracowania Raportu o Stanie Oświaty w Polsce. W 1974 otrzymał nagrodę państwową I stopnia. W 1981 został współzałożycielem Krajowego Funduszu na rzecz Dzieci, później był jego przewodniczącym i honorowym przewodniczącym. Był także m.in. zastępcą przewodniczącego Komitetu Badań nad Zagadnieniami Społecznymi Polski Ludowej PAN, członkiem Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, członkiem Komitetu Socjologi PAN, członkiem Rady Redakcyjnej „Przeglądu Socjologicznego”, członkiem założycielem Komitetu Badań i Prognoz Polska 2000 PAN, członkiem Rady Redakcyjnej „Przeglądu humanistycznego”, członkiem Rady Redakcyjnej „Biblioteki Dialogu”, przewodniczącym Rady Redakcyjnej „Dialectics and Humanism”, członkiem Rady Redakcyjnej „Przekazów i opinii”, członkiem Rady Redakcyjnej „Ruchu Filozoficznego”, członkiem Komitetu Redakcyjnego periodyku „Polska 2000”, członkiem Rady Redakcyjnej „Kwartalnika pedagogicznego”, członkiem Komitetu Redakcyjnego „Kultury i Społeczeństwa” oraz innych gremiów. W 1981 stanął na czele Komitetu dla wydania dzieł wybranych Józefa Chałasińskiego. W 1982 wszedł w skład Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Wincentego Witosa w Warszawie, który został odsłonięty w 1985[1]

Był posłem na Sejm PRL w latach 1957–1961 i 1972–1985 (II, VI, VII i VIII kadencji). W okresie od marca do września 1981 był przewodniczącym Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do kontroli realizacji porozumień z Gdańska, Szczecina i Jastrzębia-Zdroju. W latach 1977–1982 był członkiem Rady Państwa PRL. Był również przewodniczącym Rady Społeczno-Gospodarczej przy Sejmie PRL (1982–1985), jak również członkiem Rady ds. Ludzi Starszych, Inwalidów i Osób Niepełnosprawnych przy Radzie Ministrów (1982–1991). W 1974 wybrany w skład Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, a w 1983 w skład Krajowej Rady TPPR. W latach 1971–1983 był wiceprzewodniczącym Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu.

Zwolennik podjęcia środków nadzwyczajnych w związku z kryzysem w 1981[2]. Jako członek Rady Państwa wstrzymał się od głosu przy głosowaniu w sprawie wprowadzenia stanu wojennego, stwierdzając, że nie miał czasu na zapoznanie się z przedłożonymi mu dekretami[3].

W 1982 przeszedł na emeryturę. W latach 1986–1989 zasiadał w Radzie Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa PRL Wojciechu Jaruzelskim. W latach 1988–1990 był członkiem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa[4].

Jego żoną była pisarka Nora Szczepańska[5].

Wybrane odznaczenia i wyróżnienia[edytuj]

Otrzymał doktoraty honoris causa następujących uczelni wyższych:

W 80. urodziny Rada Miasta przyznała mu pierwszy w historii tytuł Honorowego Obywatela Ustronia[9].

2 listopada 1998 postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego „w uznaniu wybitnych zasług dla nauki polskiej, za działalność publiczną i społeczną” został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[10]. Był odznaczony także m.in. Orderem Budowniczych Polski Ludowej, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1969), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Komandorią Orderu Imperium Brytyjskiego oraz Orderem Uśmiechu (nadanym przez dzieci). Posiadał także wiele innych odznaczeń państwowych, resortowych, organizacyjnych, regionalnych i zagranicznych.

Upamiętnienie[edytuj]

W kwietniu 2012 postawiono mu pomnik w centrum Ustronia przy Bibliotece Miejskiej – jest to monument przedstawiający profesora siedzącego na ławce i patrzącego w stronę przysiółka Brzezina na Zawodziu, gdzie przyszedł na świat[9].

Od 2014 w Ustroniu i Cieszynie organizowana jest co roku konferencja naukowa pod nazwą Wolna Szkoła Nauk Filozoficznych i Społecznych im. Profesora Jana Szczepańskiego[11].

Najważniejsze prace[edytuj]

  • Inteligencja i społeczeństwo (1957)
  • Socjologia. Rozwój problematyki i metod (1961)
  • Elementarne pojęcia socjologii (1963)
  • Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia (1963)
  • Zagadnienia socjologii współczesnej (1965)
  • Problemy i perspektywy szkolnictwa wyższego w Polsce tom 146 serii wydawniczej Omega (1969)
  • Przemysł i społeczeństwo w Polsce Ludowej (1969)
  • Polish Society (1970)
  • Odmiany czasu teraźniejszego (1971)
  • Rozważania o Rzeczypospolitej (1971)
  • Raport o stanie oświaty (1973)
  • Refleksje nad oświatą (1973)
  • Zmiany społeczeństwa polskiego w procesie uprzemysłowienia (1974)
  • Szkice o szkolnictwie wyższym, tom 293 serii wydawniczej Omega (1976)
  • Badania nad wzorami konsumpcji (1977)
  • Sprawy ludzkie (1978)
  • Konsumpcja a rozwój człowieka (1981)
  • Zapytaj samego siebie (1983)
  • Korzeniami wrosłem w ziemię (1985)
  • O indywidualności (1985)
  • Polska wobec wyzwań przyszłości (1987)
  • Polskie losy (1993)
  • Wizje naszego czasu (1995)

Przypisy

  1. J. Sałkowski, T. Iwanowska, Na odsłonięcie pomnika Wincentego Witosa – a Polska winna trwać wiecznie, Warszawa 1985, s. 21
  2. Wg Kazimierza Barcikowskiego miał stwierdzić jesienią 1981: „Czy znajdzie się w Polsce generał, który ma coś więcej poza lampasami?” (Kazimierz Barcikowski: U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 274)
  3. Kazimierz Barcikowski twierdzi, że profesor sugerował, iż wojsko powinno potraktować wprowadzenie stanu wojennego jako zamach stanu niewymagający upoważnienia prawnego (Kazimierz Barcikowski: U szczytów władzy, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, s. 309)
  4. Skład Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 1988–2011, radaopwim.gov.pl
  5. Jan Cofałka: Pożegnanie Profesora – Jan Szczepański (13.09.1913–16.04.2004), towarzystwo-przyjaciol-slaska.pl, kwiecień 2005
  6. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 21 lutego 2011].
  7. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  8. Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Śląskiego. [dostęp 21 lutego 2011].
  9. a b Jan Cofałka. Wspomnienie: Profesor Jan Szczepański. „Gazeta Wyborcza”, 12 września 2013. 
  10. M.P. z 1999 r. Nr 10, poz. 131
  11. Strona WSNFiS im. Prof. J. Szczepańskiego

Bibliografia[edytuj]

  • Bogdan Snoch: Górnośląski Leksykon Biograficzny. Suplement do wydania drugiego. Katowice: Muzeum Śląskie, 2006, s. 109, 110. ISBN 83-60353-11-5.
  • Społeczeństwo i socjologia: księga poświęcona Profesorowi Janowi Szczepańskiemu. Wrocław: Ossolineum, 1985. ​ISBN 83-04-01747-4​.
  • Jan Szczepański: humanista, uczony, państwowiec; księga wspomnień. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2005 ​ISBN 83-7059-731-9​ (redaktor naukowy: Jolanta Kulpińska);
  • Profesor Jan Szczepański. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 2009 (seria: Sylwetki Łódzkich Uczonych; z. 92), (redaktor Jolanta Kulpińska)
  • Kto jest kim w Polsce 1989, Warszawa 1989, str. 1287