Jane Fonda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jane Fonda
Ilustracja
Jane Fonda (2015)
Imię i nazwisko Jayne Seymour Fonda
Data i miejsce urodzenia 21 grudnia 1937
Nowy Jork
Zawód aktorka, producentka, pisarka, działaczka polityczna
Współmałżonek Roger Vadim
(1965-1973; rozwód)
Tom Hayden
(1973-1990; rozwód)
Ted Turner
(1991-2001; rozwód)
Lata aktywności od 1960
Strona internetowa
Jane Fonda w filmie Barbarella, 1968
Fonda składająca autograf na swojej autobiografii, 2005

Jayne Seymour Fonda (ur. 21 grudnia 1937 w Nowym Jorku) – amerykańska aktorka, producentka, pisarka oraz działaczka polityczna[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wczesne lata[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w Nowym Jorku jako córka aktora Henry'ego Jaynesa Fondy (ur. 16 maja 1905, zm. 12 sierpnia 1982) i finansistki Frances Seymour Fondy (z domu Brokaw; 14 kwietnia 1908, zm. 14 kwietnia 1950)[2]. Imię zawdzięcza trzeciej żonie króla Henryka VIIIJane Seymour[3]. Jej młodszy brat Peter Henry (ur. 23 lutego 1940) został zawodowym aktorem, scenarzystą i reżyserem filmowym[4]. Z pierwszego małżeństwa matki miała przyrodnią siostrę Frances de Villers Brokaw (1931–2008).

Kiedy miała 12 lat, jej matka popełniła samobójstwo w szpitalu psychiatrycznym Craig House w nowojorskim Beacon[5][6]. W 1950 jej ojciec poślubił socjalistkę Susan Blanchard, starszą tylko o dziewięć lat od Jane; małżeństwo to zakończyło się rozwodem w 1956.

W wieku 15 lat Fonda uczyła się tańca w Fire Island Pines w Nowym Jorku. Jako dziecko kilkakrotnie zmieniała szkołę. Uczęszczała do Greenwich Academy w Greenwich w stanie Connecticut. Naukę kontynuowała w Troy. Jako nastolatka, po wyrzuceniu z kolejnej placówki – Vassar College w Poughkeepsie, wyjechała do Paryża, by kształcić się w zakresie malarstwa. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych przez jakiś czas pracowała jako modelka. Trafiła nawet na okładkę „Vogue”.

Kariera[edytuj | edytuj kod]

W 1954 zgodziła się zagrać obok Henry’ego w przedstawieniu charytatywnym Dziewczyna z prowincji (The Country Girl), na deskach Omaha Community Theatre w Omaha w stanie Nebraska. Zadania tego podjęła się jednak niechętnie, gdyż była wówczas poważnie skłócona z ojcem.

W 1958 zapisała się na kursy dramatyczne do Actors Studio Lee Strasberga i zagrała na Broadwayu w inscenizacji Tall Story, a następnie przed kamerą w ekranizacji (1960) tegoż spektaklu w reżyserii Joshui Logana. Obraz, podobnie jak jej następne filmy: A Walk on the Wild Side (1962) Edwarda Dmytryka oraz Sunday in New York (1963) Petera Tewksbury, zauważyło jedynie wąskie grono widzów. Kolejny projekt, In the Cool of the Day (1963) Roberta Stevensa, zakończył się natomiast fiaskiem i przyznaniem Fondzie przez pismo „The Harvard Lampoon” statuetki dla najgorszej aktorki. Po tym filmie wyjechała do Paryża. Tam spotkała Rogera Vadima, za którego wyszła za mąż[7].

Pierwsze małżeństwo zaowocowało córką Vanessą oraz kilkoma filmami. Rozstała się z mężem. Wróciła do Stanów Zjednoczonych i zaangażowała się w politykę. Razem z Donaldem Sutherlandem założyła grupę Free The Army (FTA) – Uwolnić Armię, agitowała przeciwko wojnie wietnamskiej. Wyszła po raz drugi za mąż, tym razem za aktywistę i polityka Toma Haydena. W ciągu kilku lat stała się głównym celem ataków konserwatystów.

W 1970 po raz pierwszy nominowana do Oscara za rolę zubożałej Glorii, biorącej udział w wycieńczającym maratonie tańca w dramacie osadzonym w czasach Wielkiego kryzysuCzyż nie dobija się koni?. Dwa lata później odebrała statuetkę za kreację prostytutki Bee w mrocznym kryminale Klute. Akademia zauważyła ją także w Julii (1977), Powrocie do domu (dzięki temu filmowi po raz drugi trzymała w dłoniach złotą statuetkę), Nad złotym stawem (1981), w którym zagrała u boku swojego ojca (Henry Fonda zmarł niedługo po ukończeniu zdjęć) oraz Nazajutrz (1986) Sidneya Lumeta. Pomimo nagród (oprócz Oscarów niejednokrotnie wyróżniano ją Złotym Globem, Emmy, a także statuetką Brytyjskiej Akademii Filmowej) i zainteresowania publiczności powoli zaczęła wycofywać się z kina.

Przez niemal całą dekadę układała własne ćwiczenia aerobiku, wydawała książki (m.in. Jane Fonda's Workout Book) oraz kasety wideo. Nie zrezygnowała z udziału w debatach społecznych. Od czasu zakończenia wojny w Wietnamie oraz odejścia Nixona od władzy walczyła o prawa Indian i przeciwko dyskryminacji czarnoskórych (jeszcze na początku lat 70. gorąco popierała Czarne Pantery). Popierała również „Solidarność” i odwiedziła Polskę w 1987. W 1990 rozwiodła się z Haydenem. W 1991 po raz trzeci wyszła za mąż, za potentata medialnego, twórcę CNN, Teda Turnera. Po premierze Stanleya i Iris (1990) Martina Ritta, zdecydowała się na całkowite porzucenie kina. Pomino tego postanowienia poczynając od 2005 kontynuje karierę aktorską grając w wielu filmach i jednym serialu telewizyjnym.

Przez drugą połowę lat 90. zajmowała się propagowaniem świadomego rodzicielstwa, problemami Trzeciego świata, ochroną zwierząt, jogą oraz wegetarianizmem, a także kręceniem interwencyjnych reportaży oraz dokumentów. Oficjalnie odcięła się od swoich występów przeciwko wojnie w Wietnamie (publicznie przepraszała żołnierzy, których jej młodzieńcze wypowiedzi mogły urazić), a także maniakalnego uprawiania aerobiku (w kolejnych wywiadach podkreślała, iż sprawia on, że kobieta staje się niewolnicą własnego ciała).

W 2001 rozstała się z trzecim mężem. W 2005 ukazała się w USA jej autobiografia My Life So Far, zagrała też w komedii Sposób na teściową. W 2006 została twarzą koncernu kosmetycznego L’Oréal.

Najważniejsze nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Rok Nagroda Kategoria Film Rezultat
1962 Złoty Glob Najbardziej obiecująca debiutantka Wygrana
1970 Oscar Najlepsza aktorka Czyż nie dobija się koni? Nominacja
1972 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Klute Wygrana
Oscar Najlepsza aktorka Wygrana
1973 Złoty Glob Nagroda Henrietty Wygrana
1978 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Julia Wygrana
Oscar Najlepsza aktorka Nominacja
1979 Złoty Glob Najlepsza aktorka w filmie dramatycznym Powrót do domu Wygrana
1980 Złoty Glob Nagroda Henrietty Wygrana
Oscar Najlepsza aktorka Chiński syndrom Nominacja
1982 Oscar Najlepsza aktorka drugoplanowa Nad złotym stawem Nominacja
1984 Nagroda Emmy Najlepsza pierwszoplanowa aktorka w miniserialu Lalkarka (The Dollmaker) Wygrana
1987 Oscar Najlepsza aktorka Nazajutrz Nominacja
2007 Złota Palma Nagroda honorowa za całokształt Wygrana

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

  • Duby smalone (Tall Story, 1960) jako June Ryder
  • Walk on the Wild Side (1962) jako Kitty Twist
  • Okres przygotowawczy (Period of Adjustment, 1962) jako Isabel Haverstick
  • Raport Chapmana (The Chapman Report, 1962) jako Kathleen Barclay
  • Niedziela w Nowym Jorku (Sunday in New York, 1963) jako Eileen Tyler
  • In the Cool of the Day (1963) jako Christine Bonner
  • Koty (Les Félins, 1964) jako Melinda
  • Krąg (La Ronde, 1964) jako Sophie
  • Kasia Ballou (Cat Ballou, 1965) jako Kasia Ballou
  • Obława (The Chase, 1966) jako Anna Reeves
  • W każdą środę (Any Wendesday, 1966) jako Ellen Gordon
  • Zdobycz (La Curée, 1966) jako Renee Saccard
  • Boso w parku (Barefoot in the Park, 1967) jako Corie Bratter
  • Szybki zmierzch (Hurry Sundown, 1967) jako Julie Ann Warren
  • Barbarella (1968) jako Barbarella
  • Historie niesamowite (Histoires extraordinaires, 1968) jako hrabina Frederica
  • Czyż nie dobija się koni? (They shoot horses, don't they?, 1969) jako Gloria
  • Klute (1971) jako Bree Daniel
  • Wszystko w porządku (Tout va bien, 1972) jako Suzanne
  • Jego najlepszy numer (Steelyard Blues, 1973) jako Iris Caine
  • Dom lalki (A Doll's House, 1973) jako Nora Helmer
  • Błękitny ptak (The Blue Bird, 1976) jako Noc
  • Julia (1977) jako Lillian Hellman
  • Dick i Jane (Fun with Dick and Jane, 1977) jako Jane Harper
  • Suita kalifornijska (California Suite, 1978) jako Hannah Warren
  • Przybywa jeździec (Comes a Horseman, 1978) jako Ella Connors
  • Powrót do domu (Coming Home, 1978) jako Sally Hyde
  • Chiński syndrom (China syndrome, 1979) jako Kimberly Wells
  • Elektryczny jeździec (The Electric Horseman, 1979) jako Hallie Martin
  • Od dziewiątej do piątej (Nine to Five, 1980) jako Judy Bernly
  • Nad złotym stawem (On Golden Pond, 1981) jako Chelsea Thayer Wayne
  • Prolongata (Rollover, 1981) jako Lee Winters
  • Lalkarka (The Dollmaker, 1984) jako Gertie Nevels
  • Tajemnica klasztoru Marii Magdaleny (Agnes of God, 1985) jako Margaret Livingston
  • Nazajutrz (The Morning After, 1986) jako Alex Sternbergen
  • Stary gringo (Old Gringo, 1989) jako Harriet Winslow
  • Stanley i Iris (Stanley & Iris, 1990) jako Iris King
  • Sposób na teściową (Monster-in-Law, 2005) jako Viola Fields
  • Twarda sztuka (Georgia Rule, 2007) jako Georgia
  • Zamieszkajmy razem (Et si on vivait tous ensemble?, 2011) jako Jeanne
  • Pokój, miłość i nieporozumienia (Peace, Love, & Misunderstanding, 2011) jako Grace
  • Newsroom (The Newsroom, 2012-2014) jako Leona Lansing – serial, pięć odc.
  • Kamerdyner (The Butler, 2013) jako Nancy Reagan
  • Powiedzmy sobie wszystko (This Is Where I Leave You, 2014) jako Hillary Altman
  • Młodość (Youth, 2015) jako Brenda Morel
  • Women He's Undressed (2015) jako ona sama – film dokumentalny
  • Ojcowie i córki (Fathers and Daughters, 2015) jako Teddy Stanton
  • Grace i Frankie (2015–obecnie) jako Grace Hanson
  • Pozycja obowiązkowa (Book Club, 2018) jako Vivian

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Hanoi'd with Jane (ang.). snopes.com. [dostęp 2009-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-29)].
  2. Jane Fonda Biography (1937-) (ang.). Film Reference. [dostęp 2018-05-29].
  3. Jane Fonda (cz.). ČSFD.cz. [dostęp 2018-01-02].
  4. Peter Fonda Actor, Writer, Director, Producer (ang.). TV Guide. [dostęp 2017-10-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-29)].
  5. Patricia Bosworth (2011-09-24): Connected, Darkly, to Jane Fonda (ang.). The New York Times. [dostęp 2017-10-30].
  6. wypowiedź Jane Fondy w filmie dokumentalnym Klub osieroconych córek, 2014
  7. Jane Fonda (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2017-10-30].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]