Janusz Waluś

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Janusz Waluś
Data i miejsce urodzenia

14 stycznia 1953
Zakopane

Okres

od 1986
do 1993

Przynależność polityczna

Partia Narodowa, Partia Konserwatywna, Afrykanerski Ruch Oporu

Janusz Jakub Waluś (ur. 14 stycznia 1953 w Zakopanem[1]) – południowoafrykański działacz skrajnej prawicy narodowości polskiej, terrorysta i zabójca czarnoskórego lidera partii komunistycznej Chrisa Haniego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Waluś urodził się na Podhalu w Zakopanem, choć publicysta Adam Tycner wskazuje na okolice Szczyrku. W rodzinie, wywodzącej się z Kresów, panowała atmosfera antykomunistyczna[2]. Jego rodzice wraz z Januszem i jego starszym bratem przenieśli się potem do Radomia. Jego ojciec, Tadeusz Waluś, prowadził prywatny zakład zajmujący się produkcją kryształów, w którym pomagał także jego syn. Janusz Waluś w młodości uprawiał sporty samochodowe – zdobył tytuł mistrza Polski w kategorii Fiat 127. Mówił, że był „sympatykiem Solidarności, ale bliżej mu było do KPN[2].

W 1981 roku wyemigrował do Republiki Południowej Afryki, gdzie dołączył do ojca i brata, którzy przybyli tam w połowie lat 70. Wspólnie z nimi, podobnie jak wcześniej w Polsce, prowadził niewielką hutę szkła. Gdy po kilku latach ich rodzinny interes zbankrutował, ojciec opuścił RPA, a bracia pozostali w Afryce, zajmując się różnymi profesjami – starszy brat założył przedsiębiorstwo, a Janusz Waluś został kierowcą ciężarówki.

Działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Flaga neonazistowskiej organizacji Afrykanerski Ruch Oporu, której członkiem był Janusz Waluś

W 1986 roku Janusz Waluś przyjął południowoafrykańskie obywatelstwo i silnie zaangażował się w działalność polityczną[3][4]. W czasie rosnących antagonizmów rasowych, światopoglądowych i narodowych stanął po stronie afrykanerskich nacjonalistycznych działaczy, dążących do utrzymania systemu segregacji rasowej. Wstąpił kolejno do rządzącej Partii Narodowej, następnie Partii Konserwatywnej, a w końcu do neonazistowskiej i terrorystycznej organizacji Afrykanerski Ruch Oporu[3][5][6].

Po tym, gdy w lutym 1990 roku, decyzją prezydenta Frederika de Klerka, uwolniono Nelsona Mandelę i zalegalizowano działalność największych opozycyjnych stowarzyszeń – Afrykańskiego Kongresu Narodowego i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej, ruchy afrykanerskie uległy zradykalizowaniu. Skrajna rasistowska prawica, w której szeregach był Janusz Waluś, była zdecydowanie przeciwna postępującym przemianom politycznym. Oprócz sprzeciwu wobec nadania praw obywatelskich i wyborczych czarnej większości obawiała się również skutków rosnącego poparcia dla komunistów.

Zabójstwo Haniego[edytuj | edytuj kod]

Waluś 10 kwietnia 1993 roku zastrzelił Chrisa Haniego, będącego liderem partii komunistycznej, przed jego domem w Boksburgu obok Pretorii. W sądzie tak opisał sam moment zabójstwa:

Wychodził ze swojego samochodu. Wsadziłem pistolet Z88 za pasek z tyłu moich spodni i podszedłem do niego. Nie chciałem strzelać w plecy, więc zawołałem: Mister Hani. Odwrócił się, a ja wyciągnąłem pistolet i strzeliłem w niego. Kiedy się przewracał, strzeliłem drugi raz. Tym razem w głowę. Kiedy upadł na ziemię, oddałem jeszcze dwa strzały w skroń. Zaraz potem wsiadłem do samochodu i odjechałem stamtąd najszybciej, jak to było możliwe[3][4].

Reakcje po zabójstwie i proces[edytuj | edytuj kod]

Mord na czołowym działaczu opozycji zaostrzył nastroje społeczne i spowodował ryzyko fiaska rozmów między apartheidowskim rządem a opozycją[7]. Bojową atmosferę w kraju załagodzono głównie dzięki działaniom Nelsona Mandeli. Kilka dni po morderstwie przypomniał on w przemówieniu telewizyjnym, że chociaż zabójcą był człowiek o białym kolorze skóry, to sprawca został odnaleziony dzięki pomocy białej kobiety, Afrykanerki[8].

Za zlecenie zabójstwa odpowiedzialny był lider Partii Konserwatywnej Clive Derby-Lewis[9][4]. Polityk podżegał Walusia do zbrodni i dostarczył mu broń. Obydwaj działacze zostali potem skazani na karę śmierci. Wobec zniesienia tej kary w RPA, wyrok zamieniono na dożywotnie więzienie. Na znalezionej u Derby-Lewisa liście potencjalnych ofiar Hani znajdował się na trzeciej pozycji, pierwszy był Nelson Mandela, a drugi Joe Slovo[10]. W 1997 roku Janusz Waluś stanął przed Komisją Prawdy i Pojednania, stworzoną w celu rozliczenia zbrodni apartheidu. Wyrok nie został uchylony[3].

Sprawa Walusia obecnie[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 2015 ambasada RP w Pretorii przekazała do Ministerstwa Sprawiedliwości prośbę Janusza Walusia, odbywającego w RPA karę dożywotniego pozbawienia wolności, o umożliwienie mu odbycia reszty tej kary w Polsce[11].

10 marca 2016 sąd w Pretorii orzekł, że Janusz Waluś może w ciągu 14 dni po ustaleniu wysokości kaucji zostać zwolniony warunkowo z więzienia. Rzecznik ministerstwa sprawiedliwości RPA Mthunzi Mhaga poinformował, że istnieje możliwość złożenia apelacji i ten wyrok nie jest równoznaczny z wypuszczeniem Walusia na wolność[5][12]. Ministerstwo Sprawiedliwości RPA skorzystało zatem z prawa do odwołania się od wyroku stołecznego sądu. Rozprawę apelacyjną wyznaczono na 5 maja 2017, a następnie przełożono na 29 maja 2017[13]. Na rozprawie 29 maja Najwyższy Sąd Apelacyjny w Bloemfontein odłożył swoją decyzję do czasu, gdy ministerstwo sprawiedliwości RPA uzupełni apelację w sprawie. W dniu 18 sierpnia 2017 Najwyższy Sąd Apelacyjny podjął decyzję uchylającą postanowienie sądu w Pretorii. Waluś pozostał więc w więzieniu[14].

Na początku 2017 roku Janusz Waluś, po 30 latach, zrzekł się obywatelstwa południowoafrykańskiego, aby ułatwić tym samym proces zwolnienia go przedterminowo z więzienia i powrotu do Polski[15], jednak latem tego samego roku sąd zdecydował, że Waluś będzie kontynuować odbywanie kary więzienia w Południowej Afryce[16].

21 listopada 2022 Trybunał Konstytucyjny w RPA zadecydował o warunkowym zwolnieniu Walusia z więzienia[17].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Pomnik upamiętniający Chrisa Haniego w Boksburgu

Mimo upływu czasu osoba Janusza Walusia nadal budzi emocje. Dla zwolenników opozycji antyapartheidowskiej traktowany jest jako brutalny zabójca charyzmatycznego lidera, w którym wielu opozycjonistów widziało przyszłego przywódcę Afryki Południowej[18]. Przeciwnicy Walusia oskarżają go też o wywołanie wysokiego, zdaniem niektórych, ryzyka zerwania pokojowych negocjacji znoszących apartheid, co skutkowało podburzeniem i tak silnie zantagonizowanego społeczeństwa do wojny rasowej[19]. Przypominają też o współpracy Walusia nie tylko z afrykanerskimi terrorystami, ale i bojówkarzami o profilu neonazistowskim i suprematystycznym[20].

Dla silnie konserwatywnej części białej społeczności (głównie narodowości afrykanerskiej) Waluś jest bohaterem, który uratował ich kraj przed – ich zdaniem – niebezpieczeństwem wiążącym się z dojściem komunistów do władzy[3].

W 2013 na polskim rynku ukazała się książka Zabić Haniego. Historia Janusza Walusia autorstwa Michała Zichlarza[3]. Zaś w 2019 książkę Nic osobistego. Sprawa Janusza Walusia opublikował Cezary Łazarewicz[21].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michał Zichlarz, Zabić Haniego, Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2013, s. 20, ISBN 978-83-7674-234-2, OCLC 840305254.
  2. a b Adam Tycner, Jak Polak zabił czarnego komunistę, w: Do Rzeczy. Historia, s. 47, ISSN 2299-9515
  3. a b c d e f Mateusz Pawlak: Zamach, który zatrząsł krajem. rp.pl, 2013-04-10.
  4. a b c Hubert Orzechowski: Prawie wywołał wojnę domową w RPA. Poseł Kukiz '15 chce go sprowadzić do Polski. newsweek.pl.
  5. a b Polski morderca może wyjść z więzienia w RPA. 23 lata temu zabił „następcę Mandeli”. Telewizja Polska S.A., 2016-03-10. [dostęp 2016-03-14].
  6. South Africa's Terreblanche hacked to death
  7. Zamach, który wstrząsnął krajem
  8. "Nelson Mandela, 1918-2013", www.newrepublic.com.
  9. Hani killer’s stabbing: SACP, Bizos blamed. iol.co.za. [dostęp 2016-11-07]. (ang.).
  10. Adam Szostkiewicz, Jędrzej Winiecki. Już nie noc, jeszcze nie dzień. „Polityka”, s. 86–7, 12.06.2010. Warszawa: „Polityka” spółdzielnia pracy. ISSN 0032-3500
  11. Wyjaśniamy, jak naprawdę wygląda sprawa Walusia
  12. Omal nie doprowadził do wojny. Najsłynniejszy polski zamachowiec może wyjść na wolność. Serwis TVN24, 2016-03-10. [dostęp 2016-03-14].
  13. Janusz Waluś na razie nie wyjdzie na wolność. Sąd w RPA potrzebuje więcej czasu. [dostęp 2017-05-09]. (pol.).
  14. Janusz Walus parole decision must consider Hani's widow – SCA, „News24” [dostęp 2017-08-19] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-18].
  15. Janusz Waluś bliżej ojczyzny. [dostęp 2017-02-09]. (pol.).
  16. Estera Flieger, Janusz Waluś nie wróci do Polski. Zostaje w więzieniu, „wyborcza.pl”, 5 września 2017 [dostęp 2017-09-06] (pol.).
  17. Janusz Waluś wychodzi zza krat, Rzeczpospolita [dostęp 2022-11-21] (pol.).
  18. Chris Hani's killer Janusz Walus denied parole. [dostęp 2018-05-17]. (ang.).
  19. Chris Hani's Assassination Put South Africa On the Brink of Civil War. [dostęp 2018-05-17]. (ang.).
  20. Tomasz Nyczka, Janusz Waluś na razie nie wyjdzie na wolność. Sąd w RPA potrzebuje więcej czasu, wyborcza.pl, 5 maja 2017 [dostęp 2020-06-01].
  21. Nic osobistego. Sprawa Janusza Walusia, Lubimyczytać.pl [dostęp 2020-06-01].