Przejdź do zawartości

Janusz Waluś

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ten artykuł dotyczy polskiego emigranta w RPA. Zobacz też: inne osoby o tym imieniu i nazwisku.
Janusz Waluś
Ilustracja
Janusz Waluś (2025)
Data i miejsce urodzenia

14 stycznia 1953
Zakopane

Przynależność polityczna

Partia Narodowa, Partia Konserwatywna(inne języki), Afrykanerski Ruch Oporu

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Janusz Jakub Waluś (ur. 14 stycznia 1953 w Zakopanem[1]) – polsko-południowoafrykański działacz skrajnej prawicy i terrorysta.

Zabójca czarnoskórego przywódcy Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej i jednego z liderów Afrykańskiego Kongresu Narodowego Chrisa Haniego.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Rodzina i młodość

[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Zakopanem, na Podhalu[2], jako syn Tadeusza, prywatnego przedsiębiorcy i Teresy z domu Strzelichowskiej[3]. Rodzina jego ojca pochodziła z Buczkowic koło Szczyrku, natomiast prababka i babka macierzysta prowadziły od początku lat 30. XX w. pensjonat w willi „Pyszna” przy ul. Chramcówki w Zakopanem[4] (babkę sportretował dwukrotnie Witkacy[5]). Oboje rodzice Walusia urodzili się na Kresach w latach II RP, pierwszy mąż babki ojczystej, nazwiskiem Lenartowicz, padł ofiarą czerwonego terroru po rewolucji październikowej, a sama rodzina ojca zbiegła z majątku Hanusowszczyzna pod Nieświeżem do Krakowa po agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939, w związku z czym – według relacji samego Walusia – w domu panowała atmosfera antykomunistyczna[6][7][8]. Matką chrzestną Janusza Walusia została Magdalena Fikus, spokrewniona z jego matką córka ówczesnego ministra hutnictwa Kiejstuta Żemaitisa, który udzielał Tadeuszowi Walusiowi protekcji w prowadzeniu prywatnej działalności gospodarczej[9][5].

Rodzice Walusia poznali się w Zakopanem pod okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej[4]. Matka Walusia była do 1945 sekretarką niemieckiego naczelnika stacji kolejowej w Zakopanem[4], natomiast ojciec trudnił się przemytem towarów luksusowych ze Słowacji[10]. W 1946 został aresztowany przez organy bezpieczeństwa publicznego pod zarzutem przynależności do Narodowego Zjednoczenia Wojskowego[11]. W Polsce Ludowej założył sklep kolonialny, który stracił w rezultacie tzw. bitwy o handel w 1948, po czym prowadził fabrykę słodyczy przy przecznicy Krupówek[10]. Waluś mieszkał wówczas z rodziną w „Pysznej”, gdzie odbywały się przyjęcia z udziałem krakowskich profesorów (m.in. późniejszego rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego Mieczysława Karasia) i prawników[5]. W 1957, po śmierci właścicielki willi, prababki Walusia Julii Mallisy, przenieśli się do Gaju pod Krakowem, gdzie ojciec Walusia produkował z przyrodnim bratem Władysławem Lenartowiczem czekoladę na podstawie własnego patentu[10]. Rodzina wyróżniała się zamożnością i poziomem życia[12]. W 1962 Tadeusz Waluś został pozyskany przez kontrwywiad Służby Bezpieczeństwa w Krośnie, gdzie prowadził prywatny zakład wyrobów ze szkła, jako tajny współpracownik o kryptonimie Jacek z zadaniem obserwowania cudzoziemców; wykorzystywał jednak wbrew instrukcjom kontakty z przedstawicielami firm francuskich i niemieckich do własnych celów biznesowych (m.in. oferując pośrednictwo handlowe zakładom chemicznym Witocan(inne języki)[13])[14][15].

Z inicjatywy ojca Waluś uczęszczał do szkoły podstawowej w Libertowie[10]. Po jej ukończeniu zdał egzaminy do I Liceum Ogólnokształcącego im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie. Na obiady szkolne chodził do zarządzanego przez Orbis Hotelu Francuskiego[5]. Z powodu trudności w nauce przeniósł się do V LO, gdzie w 1972 zdał maturę[16]. Od 1970 podróżował samochodem po kraju jako dystrybutor wyrobów kryształowych z należących do ojca prywatnych hut szkła ołowianego na Glinicach w Radomiu i w Kozienicach[17][5][18], które zatrudniały łącznie 32 osoby[19][20]. Równocześnie był przedstawicielem handlowym producenta bransoletek i pasków do zegarków[21][5]. Mieszkał w hotelu Europa w Radomiu, gdzie poznał swoją poślubioną w 1976 żonę, która pracowała tam w recepcji[22]. W drugiej połowie lat 70. XX w. został formalnie właścicielem zakładu w Kozienicach[23]. Jego ojciec należał do elit społecznych tego okresu i do najbogatszych ludzi w Radomiu[23].

W młodości Waluś uprawiał sporty walki i sporty samochodowe[24]. W 1974 uzyskał licencję rajdową, w 1975 debiutował jako kierowca rajdowy, a w 1977 reprezentując Automobilklub Świętokrzyski zdobył wraz z pilotem Janem Ambrozikiem tytuł mistrza Polski w grupie seryjnych samochodów turystycznych w kategorii do 1150 cm3 na Fiacie 128 Sport SL[25][20][19]. Swój udział w wyścigach finansował sam wraz z ojcem. Wycofał się z rajdów po nieudanych występach w Rajdzie Wisły i Rajdzie Stomil w 1978. Później ścigał się na torze na koszt Automobilklubu Świętokrzyskiego, przeżył wypadek na obiekcie w Miedzianej Górze w 1981[26].

Według własnej relacji był „sympatykiem »Solidarności«, ale bliżej mu było do KPN”[8][19]. Domniemane zaangażowanie Walusia w działalność opozycyjną zakwestionował jego biograf Cezary Łazarewicz, według którego „nigdy to [Walusia] nie interesowało. Wolał się ścigać samochodem sportowym”[27] oraz „nie zrobił nawet kroku, by z tą rodzącą się opozycją mieć cokolwiek wspólnego. Przez cały karnawał 'Solidarności' również nie wykazał żadnego zainteresowania polityką”[28]. Także Ewa Waluś zaprzeczyła, by jej ojciec włączył się w działania opozycji demokratycznej w PRL-u: „razem z dziadkiem i bratem prowadzili hutę szkła w Radomiu. [...] za komuny wiodło im się świetnie” oraz „Kiedyś zagadnęłam ojca, dlaczego nie dołączył do 'Solidarności'. Odpowiedział, że zupełnie go to nie interesowało”[29].

Emigracja do Południowej Afryki

[edytuj | edytuj kod]

23 października 1981, na krótko przed wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego, uzyskawszy pozwolenie na wyjazd zagraniczny wyemigrował wraz z ojcem przez Austrię do Południowej Afryki[30][5], gdzie w Pretorii od 1976 mieszkał jego starszy brat Witold[24][31]. W Polsce Waluś pozostawił żonę i trzyletnią córeczkę[19][20][24]. Został dyrektorem i zaopatrzeniowcem w założonej przez ojca szlifierni kryształów Koedoe Manufacturing Works Ltd. w Witsieshoek na terenie bantustanu QwaQwa, obsadzonej pracownikami z Polski i zasilanej dotacjami na szkolenie około tysiąca autochtonów[32][24][18]. Budowa huty szkła zakończyła się niepowodzeniem na tle zmian w zasadach kredytowania i nieprzewidywalnej sytuacji politycznej[18][24]. W 1988 zakład popadł w trudności finansowe[33]. Po sprzedaniu przedsiębiorstwa ojciec Walusia powrócił w 1990[24] przez Szwajcarię do Polski[19][20], starszy brat zajął się sprzedażą ciężarówek z demobilu do Angoli, Nigerii i Sudanu[34][19][20], a sam Janusz Waluś został kierowcą ciężarówki i udziałowcem w firmie transportowej przyjaciela, Petera Jacksona, emigranta z dawnej Rodezji[33][24][19][20]. Kursował po RPA, Botswanie i Zimbabwe[19][33]. Przed zamachem na Haniego pracował jako handlowiec w branży ceramicznej[35] i trenował karate shōtōkan w dojo Stana Schmidta(inne języki) w Johannesburgu[36].

Działalność polityczna

[edytuj | edytuj kod]
Flaga neonazistowskiej organizacji Afrykanerski Ruch Oporu (Afrikaner Weerstandsbeweging), której członkiem był Janusz Waluś
Ta sekcja od 2024-11 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.
Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy źródeł bibliograficznych jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.

Według późniejszego zeznania z 1997 Waluś poczuł się „oszukany” przez rząd Pietera Willema Bothy po przyznaniu Koloredom i Hindusom(inne języki) reprezentacji politycznej w postaci odrębnych izb parlamentu(inne języki) na mocy referendum konstytucyjnego z 1983(inne języki), co odebrał jako lewicowy zwrot w polityce RPA[37]. W 1985 z inicjatywy brata wziął udział w spotkaniu z brytyjskim pisarzem i kłamcą oświęcimskim Davidem Irvingiem w Pretorii, gdzie poznał Clive’a Derby-Lewisa, czołowego polityka skrajnie prawicowej Partii Konserwatywnej(inne języki) i dyrektora Fundacji Stallarda. Przekazał darowiznę na cele tej fundacji, przyjął zaproszenie na obiad w domu Derby-Lewisa w Krugersdorpie i nawiązał z nim współpracę[38]. W tym samym roku prowadził z Derby-Lewisem kampanię do wyborów uzupełniających do parlamentu RPA[39]. Spotkał także przywódcę neonazistowskiej i terrorystycznej organizacji Afrykanerski Ruch Oporu (Afrikaner Weerstandsbeweging) Eugène Terre’Blanche’a, który zaproponował mu wstąpienie w jej szeregi[37].

W 1986 roku (lub ok. 1988[35]) Waluś przyjął południowoafrykańskie obywatelstwo i silnie zaangażował się w działalność polityczną[40]. W czasie rosnących antagonizmów rasowych, światopoglądowych i narodowych stanął po stronie afrykanerskich nacjonalistycznych działaczy, dążących do utrzymania systemu segregacji rasowej – apartheidu. Wstąpił kolejno do rządzącej Partii Narodowej, następnie do Partii Konserwatywnej, a w końcu do Afrykanerskiego Ruchu Oporu.

Gdy w lutym 1990 roku, decyzją prezydenta Frederika Willema de Klerka, uwolniono Nelsona Mandelę i zalegalizowano działalność największych opozycyjnych stowarzyszeń – Afrykańskiego Kongresu Narodowego i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej, ruchy afrykanerskie uległy zradykalizowaniu. Skrajna rasistowska prawica, w której szeregach był Waluś, była zdecydowanie przeciwna postępującym przemianom politycznym. Oprócz sprzeciwu wobec nadania praw obywatelskich i wyborczych czarnej większości obawiała się również skutków rosnącego poparcia dla komunistów.

Po zwycięstwie opcji zniesienia apartheidu w ograniczonym do białych wyborców referendum z 1992(inne języki) Waluś rozważał emigrację do Paragwaju[33].

Zabójstwo Haniego

[edytuj | edytuj kod]

10 kwietnia 1993 roku zastrzelił Chrisa Haniego, orędownika pokojowych zmian w RPA, przed jego domem w Boksburgu koło Pretorii. W sądzie tak opisał sam moment zabójstwa:

Wychodził ze swojego samochodu. Wsadziłem pistolet Z88 za pasek z tyłu moich spodni i podszedłem do niego. Nie chciałem strzelać w plecy, więc zawołałem: Mister Hani. Odwrócił się, a ja wyciągnąłem pistolet i strzeliłem w niego. Kiedy się przewracał, strzeliłem drugi raz. Tym razem w głowę. Kiedy upadł na ziemię, oddałem jeszcze dwa strzały w skroń. Zaraz potem wsiadłem do samochodu i odjechałem stamtąd najszybciej, jak to było możliwe[20][41].

Reakcje po zabójstwie i proces

[edytuj | edytuj kod]

Mord na czołowym działaczu opozycji zradykalizował nastroje społeczne, grożąc tym samym fiaskiem rozmów między apartheidowskim rządem a opozycją[20]. Bojową atmosferę w kraju załagodzono głównie dzięki działaniom Nelsona Mandeli. Kilka dni po morderstwie przypomniał on w przemówieniu telewizyjnym, że chociaż zabójcą był człowiek o białym kolorze skóry, to sprawca został odnaleziony dzięki pomocy białej kobiety, Afrykanerki[42].

Przywódca organizacji World Apartheid Movement Koos Vermeulen zadeklarował gotowość pokrycia kosztów obrony Walusia[39].

Za zlecenie zabójstwa odpowiedzialny był prezes brytyjskiej skrajnie prawicowej organizacji Western Goals Institute(inne języki) oraz członek Światowej Ligi Antykomunistycznej Clive Derby-Lewis[43][41][39], który według relacji Walusia włączył go do planu przeprowadzenia zamachu w styczniu 1993[33]. Polityk podżegał Walusia do zbrodni i dostarczył mu broń. Obydwaj działacze zostali skazani na karę śmierci. Dzięki zniesieniu tej kary w Południowej Afryce wyrok zamieniono na dożywotnie więzienie. Na znalezionej u Derby-Lewisa liście potencjalnych ofiar Hani znajdował się na trzeciej pozycji, pierwszy był Nelson Mandela, a drugi Joe Slovo[44]. Janusz Waluś odbywał karę w zakładzie o zaostrzonym rygorze w Pretorii, w więzieniu nauczył się języka portugalskiego[19]. W 1997 roku stanął przed Komisją Prawdy i Pojednania(inne języki), zbierającą świadectwa o zbrodniach apartheidu i udzielającą amnestii na zasadach sprawiedliwości naprawczej(inne języki); komisja nie uchyliła wyroku uznając zeznania Walusia (i Derby’ego-Lewisa) za niekompletne[20][19].

Dalsze lata

[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 2015 roku ambasada RP w Pretorii przekazała do Ministerstwa Sprawiedliwości prośbę Janusza Walusia, odbywającego w Południowej Afryce karę dożywotniego pozbawienia wolności, o umożliwienie mu odbycia reszty tej kary w Polsce[45].

10 marca 2016 roku sąd w Pretorii orzekł, że Janusz Waluś może w ciągu 14 dni po ustaleniu wysokości kaucji zostać zwolniony warunkowo z więzienia. Rzecznik Ministerstwa Sprawiedliwości Południowej Afryki Mthunzi Mhaga poinformował, że istnieje możliwość złożenia apelacji i ten wyrok nie jest równoznaczny z wypuszczeniem Walusia na wolność[46][47]. Ministerstwo Sprawiedliwości Południowej Afryki skorzystało z prawa do odwołania się od wyroku stołecznego sądu, po czym posłowie ugrupowania Kukiz’15 i współzałożyciele stowarzyszenia Endecja Tomasz Rzymkowski, Bartosz Józwiak i Sylwester Chruszcz złożyli w czerwcu 2016 interpelację do polskiego Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie przekazania Walusia do Polski[48]; w październiku tego roku do grupy polskich parlamentarzystów wspierających Walusia dołączył senator PiS Jan Żaryn[49]. Rozprawę apelacyjną wyznaczono na 5 maja 2017 roku, a następnie przełożono na 29 maja 2017 roku[50]. Na rozprawie 29 maja Najwyższy Sąd Apelacyjny w Bloemfontein odłożył swoją decyzję do czasu, gdy Ministerstwo Sprawiedliwości Południowej Afryki uzupełni apelację w sprawie. W dniu 18 sierpnia 2017 roku Najwyższy Sąd Apelacyjny podjął decyzję uchylającą postanowienie sądu w Pretorii. Waluś pozostał więc w więzieniu[51].

Na początku 2017 roku, po 30 latach, zrzekł się południowoafrykańskiego obywatelstwa, aby ułatwić tym samym proces zwolnienia przedterminowo z więzienia i powrotu do Polski[52], jednak latem tego samego roku sąd zdecydował, że Waluś będzie kontynuować odbywanie kary więzienia w Południowej Afryce[53].

21 listopada 2022 roku Trybunał Konstytucyjny w Południowej Afryce zadecydował o warunkowym zwolnieniu Walusia z więzienia[54]. Od 29 listopada Waluś przebywał w szpitalu, po tym jak został zraniony nożem przez innego więźnia. Na wolność wyszedł 7 grudnia[40]. Okres zwolnienia warunkowego wynosił dwa lata, a podczas jego trwania Waluś nie mógł opuszczać terytorium Południowej Afryki[55].

6 grudnia 2024 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Południowej Afryki poinformowało o decyzji o deportacji Walusia do Polski, która, jak podała w wystąpieniu dla mediów minister sprawiedliwości i konstytucyjnego rozwoju RPA, została podjęta przez wzgląd na zakończenie okresu jego warunkowego zwolnienia. Z kolei minister spraw wewnętrznych RPA potwierdził, że Janusz Waluś opuści kraj następnego dnia na koszt ambasady Polski w Pretorii[56]. Dopytywane tydzień wcześniej przez dziennikarzy serwisu Onet.pl o zaangażowanie strony polskiej w sprowadzenie Walusia do Polski Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP zaprzeczyło, że takowe ma miejsce[57]. 7 grudnia 2024 roku Waluś wrócił do Polski[58][59]. Przez cały lot towarzyszył mu Grzegorz Braun[60][61] i Tomasz Stala[62]. W hali przylotów Lotniska Chopina w Warszawie przywitali go członkowie klubu motocyklowego Bad Company[63].

Po powrocie do Polski

[edytuj | edytuj kod]
Janusz Waluś i Tomasz Szczepański na spotkaniu zorganizowanym przez Stowarzyszenie na rzecz Tradycji i Kultury „Niklot” (14 czerwca 2025)

Po powrocie do Polski Waluś potwierdził swoje przywiązanie do ideologii rasizmu i brak skruchy w związku z zabójstwem, którego się dopuścił[64][65]. W jednym z wywiadów przekonywał o słuszności tego czynu: „Musieliśmy kogoś zlikwidować”[66].

W kwietniu 2024 Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” opublikowało raport na temat gloryfikowania Walusia przez skrajną prawicę w Polsce[67][68][69]. Udokumentowano w nim szereg publicznych wyrazów poparcia ze strony polityków czy kibiców piłkarskich (pierwszy raport na ten temat ukazał się w 2020 roku[70][71]). Uznanie dla Walusia było demonstrowane w mediach społecznościowych, na transparentach podczas meczów, a także na murach miast. Jego zwolennicy ogłosili też zbiórki pieniężne na jego rzecz[72].

Po powrocie Walusia do Polski jego córka Ewa Waluś w wypowiedziach medialnych poinformowała, że nigdy nie podzielała poglądów ojca. Podkreśliła, że „głoszenie tak szkodliwych, rasistowskich, neonazistowskich haseł jest skandaliczne, a przede wszystkim niebezpieczne”[73]. Przestrzegała również, że „ten człowiek może być niebezpieczny dla kraju, który ja kocham. Chce przyłożyć rękę do faszyzmu i rasizmu”[74].

Kontrowersje

[edytuj | edytuj kod]
Pomnik upamiętniający Chrisa Haniego w Boksburgu

Mimo upływu czasu osoba Janusza Walusia nadal budzi emocje. Przez zwolenników opozycji antyapartheidowskiej traktowany jest jako brutalny zabójca charyzmatycznego lidera, w którym wielu opozycjonistów widziało przyszłego przywódcę Południowej Afryki[75]. Przeciwnicy Walusia oskarżają go też o wywołanie wysokiego, zdaniem niektórych, ryzyka zerwania pokojowych negocjacji znoszących apartheid, co skutkowało podburzeniem i tak silnie zantagonizowanego społeczeństwa do wojny rasowej[76]. Przypominają też o współpracy Walusia nie tylko z afrykanerskimi terrorystami, ale i bojówkarzami o profilu neonazistowskim i suprematystycznym[77].

Dla silnie konserwatywnej części białej społeczności (głównie afrykanerów) Waluś jest bohaterem, który uratował ich kraj przed – ich zdaniem – niebezpieczeństwem wiążącym się z dojściem komunistów do władzy[20].

W 2013 roku na polskim rynku ukazała się publikacja Zabić Haniego. Historia Janusza Walusia autorstwa Michała Zichlarza[20]. W 2019 roku Cezary Łazarewicz opublikował natomiast książkę Nic osobistego. Sprawa Janusza Walusia[78].

We wrześniu 2024 Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia umorzył postępowanie karne przeciwko szefowej mazowieckich struktur Narodowego Odrodzenia Polski[79] Marzenie Dobner, oskarżonej o publiczne pochwalanie popełnionego przez Janusza Walusia morderstwa politycznego[80]. Podczas pikiety zorganizowanej w czerwcu 2021 przez działaczy NOP przed ambasadą RPA w Warszawie stwierdziła ona, że „Janusz Waluś nie dokonał aktu politycznego terroryzmu. Była to polityczna święta egzekucja”, porównując jego czyn do zamachu na Gabriela Narutowicza dokonanego w 1922 przez Eligiusza Niewiadomskiego i do aktów terroru Żelaznej Gwardii w Królestwie Rumunii[80][81]. Swoje przemówienie zakończyła słowami: „Żądamy wolności dla bohatera!”. Sąd uznał, że nie popełniła ona przestępstwa, lecz jedynie wykroczenie, którego karalność już się przedawniła[80].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Michał Zichlarz, Zabić Haniego, Zakrzewo: Wydawnictwo Replika, 2013, s. 20, ISBN 978-83-7674-234-2, OCLC 840305254.
  2. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 36, 38.
  3. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 35, 44.
  4. ↑ a b c Łazarewicz 2019 ↓, s. 35.
  5. ↑ a b c d e f g Cezary Łazarewicz, Janusz Waluś, historia rodzinna mordercy. Zabójca Chrisa Haniego po 30 latach odsiadki ma wyjść na wolność [online], wyborcza.pl, 22 listopada 2022 [zarchiwizowane z adresu 2024-04-27].
  6. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 35, 39.
  7. ↑ śp. Jakub Waluś (Cmentarz parafialny w Gaju, sektor C4, rząd 9, numer 21) [online], grobonet.com [dostęp 2026-01-07].
  8. ↑ a b Adam Tycner, Jak Polak zabił czarnego komunistę, „Do Rzeczy. Historia”, czerwiec 2013, s. 47, ISSN 2299-9515 [zarchiwizowane z adresu 2013-10-28].
  9. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 36–37.
  10. ↑ a b c d Łazarewicz 2019 ↓, s. 44.
  11. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 53.
  12. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 44–45.
  13. ↑ Znaki towarowe. Rejestracja (od nru 43391 do nru 43490), „Wiadomości Urzędu Patentowego” (6), grudzień 1962, s. 314.
  14. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 53–55.
  15. ↑ Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Jacek” dot. Tadeusz Witold Waluś, imię ojca: Jakub, ur. 26-06-1925 r. [online], ipn.gov.pl [dostęp 2026-01-07].
  16. ↑ o swoim dzieciństwie i życiu w PRL – Janusz Waluś na youtube.com
  17. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 47, 55.
  18. ↑ a b c Piotr Kutkowski, Szansa dla Walusia, „Echo Dnia. Wydanie kieleckie 2”, 189 (6416), 18 sierpnia 1997, s. 18.
  19. ↑ a b c d e f g h i j Urszula Ziemska, Polak zamachowiec wylądował na klubowych szalikach. Nazywają go „ostatnim żołnierzem wyklętym” [online], gazeta.pl, 10 kwietnia 2024 [dostęp 2026-01-04].
  20. ↑ a b c d e f g h i j k Robert Mazurek, Mateusz Pawlak: Zamach, który zatrząsł krajem. rp.pl, 2013-04-10.
  21. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 48.
  22. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 57.
  23. ↑ a b Łazarewicz 2019 ↓, s. 55.
  24. ↑ a b c d e f g John Pomfret(inne języki), Alleged S. African Assassin Is Called Anti-Communist [online], The Washington Post, 12 kwietnia 1993 [dostęp 2026-01-04] (ang.).
  25. ↑ Rajdowe Samochodowe Mistrzostwa Polski 1977 [online], scr.civ.pl [dostęp 2026-01-07].
  26. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 49–52.
  27. ↑ "Tam Polak nie lądował na szmacie ani na zmywaku. Od razu stawał się obywatelem pierwszej kategorii" [online], gazetapl, 27 listopada 2024 [dostęp 2025-04-23].
  28. ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.pl [dostęp 2025-04-23].
  29. ↑ Wstrząsające wyznanie córki Janusza Walusia. "Mówię to pierwszy raz. Wcześniej się bałam" [online], Onet Wiadomości, 6 marca 2025 [dostęp 2025-04-23].
  30. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 56–58.
  31. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 32–34, 57, 59.
  32. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 59–60.
  33. ↑ a b c d e Łazarewicz 2019 ↓, s. 61.
  34. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 63.
  35. ↑ a b Michael Hamlyn, Police say Hani's assassin may not have acted alone [online], The Times, 14 kwietnia 1993, s. 10.
  36. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 20.
  37. ↑ a b Hani Killer Finally Takes Stand in TRC Amnesty Application [online], justice.gov.za, 20 sierpnia 1997 [dostęp 2026-01-07] (ang.).
  38. ↑ Łazarewicz 2019 ↓, s. 63–66.
  39. ↑ a b c John Carlin, Hani suspect a key figure of far right: Former South African Conservative MP arrested in ANC murder inquiry is president of controversial London-based think-tank [online], The Independent, 19 kwietnia 1993 [dostęp 2026-01-07].
  40. ↑ a b Janusz Waluś oficjalnie wyszedł z południowoafrykańskiego więzienia [online], Onet [dostęp 2022-12-07] (pol.).
  41. ↑ a b Hubert Orzechowski: Prawie wywołał wojnę domową w RPA. Poseł Kukiz '15 chce go sprowadzić do Polski. newsweek.pl.
  42. ↑ "Nelson Mandela, 1918-2013", www.newrepublic.com.
  43. ↑ Hani killer’s stabbing: SACP, Bizos blamed. iol.co.za. [dostęp 2016-11-07]. (ang.).
  44. ↑ Adam Szostkiewicz, Jędrzej Winiecki. Już nie noc, jeszcze nie dzień. „Polityka”, s. 86–7, 12.06.2010. Warszawa: „Polityka” spółdzielnia pracy. ISSN 0032-3500
  45. ↑ Wyjaśniamy, jak naprawdę wygląda sprawa Walusia
  46. ↑ Polski morderca może wyjść z więzienia w RPA. 23 lata temu zabił „następcę Mandeli”. Telewizja Polska S.A., 2016-03-10. [dostęp 2016-03-14].
  47. ↑ Omal nie doprowadził do wojny. Najsłynniejszy polski zamachowiec może wyjść na wolność. Serwis TVN24, 2016-03-10. [dostęp 2016-03-14].
  48. ↑ Rafał Wójcik, Narodowcy chcą sprowadzić do Polski Janusza Walusia. Zabójca zastępcy Mandeli jest dla nich „bohaterem wyklętym” [online], wyborcza.pl, 22 września 2016 [zarchiwizowane z adresu 2026-01-04].
  49. ↑ Rafał Wójcik, Senator Żaryn w obronie Janusza Walusia, zabójcy z RPA [online], wyborcza.pl, 10 listopada 2016 [zarchiwizowane z adresu 2026-01-04].
  50. ↑ Janusz Waluś na razie nie wyjdzie na wolność. Sąd w RPA potrzebuje więcej czasu. [dostęp 2017-05-09]. (pol.).
  51. ↑ Janusz Walus parole decision must consider Hani's widow – SCA, „News24” [dostęp 2017-08-19] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-18].
  52. ↑ Janusz Waluś bliżej ojczyzny. [dostęp 2017-02-09]. (pol.).
  53. ↑ Estera Flieger, Janusz Waluś nie wróci do Polski. Zostaje w więzieniu, „wyborcza.pl”, 5 września 2017 [dostęp 2017-09-06] (pol.).
  54. ↑ Janusz Waluś wychodzi zza krat [online], Rzeczpospolita [dostęp 2022-11-21] (pol.).
  55. ↑ Jonisayi Maromo: Janusz Walus discharged from hospital, officially on parole. iol.co.za, 2022-12-07. [dostęp 2022-12-08]. (ang.).
  56. ↑ Janusz Waluś wraca do Polski. To on zabił Chrisa Haniego. [w:] Świat [on-line]. wiadomosci.onet.pl, 2024-12-06. [dostęp 2025-10-02]. (pol.).
  57. ↑ Tomasz Mateusiak: Jak Janusz Waluś dostanie się do Polski. Zamieszanie wokół transportu byłego więźnia. [w:] Kraj [on-line]. wiadomosci.onet.pl, 2024-12-06. [dostęp 2025-10-02]. (pol.).
  58. ↑ Janusz Waluś wylądował na Lotnisku Chopina. Towarzyszył mu Grzegorz Braun [online], Onet Wiadomości, 7 grudnia 2024 [dostęp 2024-12-07].
  59. ↑ Rafał Górski: Janusz Waluś, zabójca Chrisa Haniego, deportowany z RPA. Wylądował na Lotnisku Chopina, towarzyszył mu Braun. wyborcza.pl, 2024-12-07. [dostęp 2024-12-07].
  60. ↑ Janusz Waluś wrócił do Polski. Przywitał go Grzegorz Braun [online], Do Rzeczy, 7 grudnia 2024 [dostęp 2024-12-21].
  61. ↑ Janusz Waluś wylądował na Lotnisku Chopina. Towarzyszył mu Grzegorz Braun [online], Onet Wiadomości, 7 grudnia 2024 [dostęp 2025-04-14].
  62. ↑ Prawica wita rasistowskiego zabójcę [online], ngo.pl, 10 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-14].
  63. ↑ Wyborcza.pl [online], warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2025-04-14].
  64. ↑ Artur Troost, Czerwony dywan dla rasistowskiego mordercy w Kanale Zero [online], KrytykaPolityczna.pl, 11 grudnia 2024 [dostęp 2025-04-14].
  65. ↑ Żałosna banalność zła. Stanowski rozmawiał z mordercą [OPINIA], „WP Wiadomości” [dostęp 2025-04-14] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-04].
  66. ↑ PRAWICA WITA RASISTOWSKIEGO ZABÓJCĘ [online], Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” [dostęp 2025-04-14].
  67. ↑ Rafał Pankowski, Anna Tatar, „Musieliśmy kogoś zlikwidować”. Prawica wita rasistowskiego zabójcę. Raport [online], Stowarzyszenie Nigdy Więcej, 10 kwietnia 2025 (pol.).
  68. ↑ PRAWICA WITA RASISTOWSKIEGO ZABÓJCĘ [online], Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” [dostęp 2025-04-14].
  69. ↑ Braun, Berkowicz, Bosak, Matecki, a nawet Nawrocki. Znane nazwiska w raporcie ws. Walusia [online], Rzeczpospolita [dostęp 2025-04-14].
  70. ↑ RASIZM WRÓCIŁ NA STADIONY [online], Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” [dostęp 2025-04-23].
  71. ↑ Rasizm wrócił na stadiony [online], ngo.pl, 24 lipca 2020 [dostęp 2025-04-23].
  72. ↑ Prawica wita rasistowskiego zabójcę [online], ngo.pl, 10 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-14].
  73. ↑ Ewa Waluś od ponad 30 lat żyje w cieniu zbrodni ojca. "Teraz postawiłam ultimatum" [online], TOK FM, 25 stycznia 2025 [dostęp 2025-04-14].
  74. ↑ Wstrząsające słowa córki Janusza Walusia. "Ojciec chce przyłożyć rękę do faszyzmu" [online], wiadomosci.onet.pl, 6 marca 2025 [dostęp 2025-04-14].
  75. ↑ Chris Hani's killer Janusz Walus denied parole. [dostęp 2018-05-17]. (ang.).
  76. ↑ Chris Hani's Assassination Put South Africa On the Brink of Civil War. [dostęp 2018-05-17]. (ang.).
  77. ↑ Tomasz Nyczka, Janusz Waluś na razie nie wyjdzie na wolność. Sąd w RPA potrzebuje więcej czasu [online], wyborcza.pl, 5 maja 2017 [dostęp 2020-06-01].
  78. ↑ Nic osobistego. Sprawa Janusza Walusia [online], Lubimyczytać.pl [dostęp 2020-06-01].
  79. ↑ NOP wzywało do „likwidacji Izraela”. Jest reakcja ambasady [online], rp.pl, 10 czerwca 2021 [zarchiwizowane z adresu 2022-05-22].
  80. ↑ a b c Wiktor Ferfecki: Sąd: Pochwalanie czynu polskiego zamachowca z RPA to nie przestępstwo. rp.pl, 2024-10-29. [dostęp 2024-11-09].
  81. ↑ Anna Tatar (red.), Brunatna Księga (2020–2023), Warszawa: Stowarzyszenie „Nigdy Więcej”, 2023, s. 142.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Janusz_Waluś&oldid=79375048”