Jarhibol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Jarhibol (aram. Yrḥbwl) – bóstwo semickie czczone w syryjskiej Palmyrze jako opiekun miejsca i lokalny bóg słońca.

Jarhibol (drugi od lewej) wśród innych bóstw palmyreńskich (Bel, Aglibol, Baalszamin) na reliefie wotywnym Ba’alaya ze 121 r. n.e. (Muzeum Sztuk Pięknych w Lyonie)

Pochodzenie[edytuj]

Uważa się, iż pierwotnie był bóstwem opiekuńczym (patronus/genius loci) źródła Efqa[a] w Palmyrze ; wiadomo bowiem, że nosił tytuł "Pan/Opiekun [Gad] Źródła"[1]. W ogóle jednak jego onomastyka wyraźnie wskazuje na wcześniejszy związek z kultem lunarnym, a nie solarnym. Imię jego tłumaczone jest jako "księżyc Bela", a przy tym wykazuje związek z północnozachodniosemickim (kananejskim) bogiem księżyca Jarihem (Yariḫ)[b]. Charakterystyczne, że jeszcze na steli z Dura Europos (II w. n.e.) poza koroną promienistą dodatkowo zdobi go i półksiężyc[2].

Zapewne wcześniej musiał być lokalnym bóstwem przodków w pustynnej oazie, którego czcicielami byli potomkowie pierwszych osadników i występował w postaci betyla. Przekonująco dowodzi tego wystawiona przez palmyreńskich łuczników stela z tzw. świątyni Gaddê w Dura Europos, gdzie Jarhibol określony jest jako "bóg dobry" i betyl źródła[3]. Będąc opiekunem leczniczego źródła – miejsca szczególnego dla mieszkańców pustyni, z czasem przybrał też funkcję najwyższego (boskiego) sędziego i nabrał cech proroczych (udzielanie wróżb), co zwykle kojarzono z aspektem charakterystycznym dla bóstwa solarnego. Z upływem czasu odzwierciedliło się to również w jego wyobrażeniach kultowych i w ideowym pokrewieństwie z greckim Apollonem[4].

Ikonografia[edytuj]

W Palmyrze Jarhibol zasadniczo nigdy nie występuje na płaskorzeźbach w popiersiu, lecz całopostaciowo[5]. Najstarsze wyobrażenie na miejscowym reliefie z I w. p.n.e. ukazuje go w greckim chitonie i himationie, z gałęzią palmową w ręku – w postaci pacyfistycznej. Odmienna ikonografia znajduje wyraz w kanonie przedstawień z I-III w. n.e., kiedy to zarówno grupowe, jak i indywidualne wyobrażenia pokazują go już z uzbrojeniem i w rzymskim stroju wojskowym [c].

Z reguły jednak Jarhibol występuje w triadzie, wraz z innym dawnym bóstwem lokalnym – Aglibolem (bogiem księżyca), oraz towarzysząc najwyższemu bóstwu (niebios) – Belowi. Jako miejscowe bóstwo plemienne pozostawał jednakże nieco w tle ich obydwu[6]. Jakkolwiek w Palmyrze oddawano cześć także triadzie Baalszamina, najwidoczniej nie stanowiło to przeszkody, aby podobnie czcić obu najwyższych bogów[d], a wymownym świadectwem jest relief wotywny Ba’alaya z Muzeum Sztuk Pięknych w Lyonie, ukazujący niezwykłe połączenie tych bóstw z obu triad. Jarhibol w trójcy z Baalszaminem i Aglibolem występuje (obok lokalnych bóstw partyjskich) również w Dura Europos, w odkrytej tam tzw. świątyni bóstw palmyreńskich (Gaddê)[7].

Ponadto ma on też własną triadę, w której uwidoczniony bywa z różnymi bóstwami: przede wszystkim z Aglibolem (stojącym zawsze po jego prawicy) i z boginią Arsu, tworząc tym samym symboliczną grupę kosmiczną Słońce–Księżyc–Ziemia. Może mu towarzyszyć także bogini Belti (żeński odpowiednik Bela, utożsamiana z Wenus) lub Atargatis. Wśród nie będących rzadkością przedstawień wielopostaciowych[e] występuje wraz z Herkulesem albo z boginią Semią (zestawiana z grecką Ateną). Nigdy jednak nie spotyka się wspólnych wyobrażeń z Malakbelem[8].

Kult[edytuj]

Wydaje się, że kult Jarhibola był z dawna zakorzeniony w Palmyrze, gdyż cześć oddawali mu już Amoryci uważani za najwcześniejszych znanych mieszkańców tego obszaru. Do czasu wytworzenia określonej ikonografii bóstwa czczono go bez wątpienia pod postacią betyla[9]. Przyjmuje się, że w celli palmyreńskiej świątyni Bela nisza północna zawierała statuy trójcy bogów włącznie z Jarhibolem[10]. Materialnym potwierdzeniem lokalnego kultu są odnalezione oliwne lampki wotywne z jego przedstawieniami i odpowiednimi inskrypcjami, jak również świątynne tesery, na których figuruje np. wraz z Aglibolem i w triadzie Bela[11]. Popularność tego bóstwa podkreślałoby też używanie jego miana jako imienia własnego przez mieszkańców Palmyry, poświadczone w odkrytych inskrypcjach miejscowych[12].

Szlak karawanowy przyczynił się do pewnego rozprzestrzenienia, a przynajmniej przeniesienia jego kultu dalej na wschód, czego dowodzi stwierdzenie go w odkrytym przez J. H. Breasteda i F. Cumonta sanktuarium w Dura Europos. Z datowania miejscowych fresków wynika, iż kult palmyreńskiej triady w epoce rzymskiej utrzymywał się tam co najmniej w ciągu II wieku n.e. (po 145 r.)[13].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Z wodą o niewątpliwych własnościach leczniczych dzięki zawartości związków siarki.
  2. Czczonym przez Fenicjan i którego imię (Jarah/Jerah/Jorah) pozostawiło ślad w nazwie geograficznej "Jerycho".
  3. Np. jako bóstwo opiekuńcze towarzyszące miejscowemu wojownikowi – jak na palmyreńskim reliefie kultowym Szokai syna Hairana z II w. n.e. (Sztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 43, nr kat. 32).
  4. M. Gawlikowski, Sztuka Syrii, s. 227 ; "O ile jednak kult Bela był oficjalny i dotyczył wszystkich mieszkańców, to sanktuarium Baalszamina należało do jednego z plemion." – tamże.
  5. Np. relief wotywny Ahyi i Jarhaia pokazuje go wśród czworga bóstw – także z boginią Arsu (Sztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 43, nr kat. 35).

Przypisy

  1. H. J. W. Drijvers, The Religion of Palmyra, Leiden 1976, s.13.
  2. E. Łukasiak, Ikonografia Jarhibola, dz. cyt. poniżej, fig. 19.
  3. E. Łukasiak, dz. cyt., s. 30-31.
  4. J. Teixidor, The Pantheon of Palmyra, Leiden 1979, s. 29-34.
  5. J. Wais, Problemy ikonografii Malakbela [w] "Studia Palmyreńskie" IV (1970), s. 50; 59.
  6. J. Teixidor, dz. cyt., s. 118n.
  7. C. Hopkins, The Palmyrene Gods at Dura-Europos, dz. cyt. poniżej ; por. M. Gawlikowski , dz. cyt., s. 254.
  8. E. Łukasiak, dz. cyt., s. 17-24.
  9. E. Łukasiak, dz. cyt., s. 28nn.
  10. Za K. Michałowskim (Palmyra [w] Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej, Warszawa 1986, s. 19).
  11. E. Łukasiak, dz. cyt., fig. 1 i 8.
  12. Sztuka Palmyry..., dz. cyt., s. 42, nr kat. 26.
  13. C. Hopkins, dz. cyt.

Bibliografia[edytuj]

  • Elżbieta Łukasiak, Ikonografia Jarhibola [w] "Studia Palmyreńskie" V (1974), ss. 7-44
  • H. J. W. Drijvers, The Religion of Palmyra (Iconography of religions), Leiden 1976
  • Javier Teixidor, The Pantheon of Palmyra (Études préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain 79), Leiden 1979
  • Michał Gawlikowski, Sztuka Syrii, Warszawa 1976
  • Sztuka Palmyry ze zbiorów Arabskiej Republiki Syryjskiej. 50 lat polskich wykopalisk na Bliskim Wschodzie [katalog wystawy w Muzeum Narodowym], Warszawa 1986
  • Clark Hopkins, The Palmyrene Gods at Dura-Europos [w] "Journal of the American Oriental Society" t. 51/2 (1931), ss. 119-137