Jarosław Iwaszkiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pisarza. Zobacz też: Jarosław Iwaszkiewicz – otolaryngolog.
Jarosław Iwaszkiewicz
Eleuter
Ilustracja
Imię i nazwisko Jarosław Leon Iwaszkiewicz
Data i miejsce urodzenia 20 lutego 1894
Kalnik
Data i miejsce śmierci 2 marca 1980
Warszawa
Dziedzina sztuki literatura piękna
Muzeum artysty Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów w Stawisku
Ważne dzieła
Odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1960–1990) Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi (nadany dwukrotnie) Medal 10-lecia Polski Ludowej Złoty Wawrzyn Akademicki Order Zasługi Republiki Włoskiej II Klasy (1951-2001)
Leninowska Nagroda Pokoju Sprawiedliwy wśród Narodów Świata
Nagrody

nagroda literacka Odrodzenia (1947), Państwowa Nagroda Artystyczna I stopnia (1952, 1954), Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1963, 1977), nagroda m. stołecznego Warszawy (1973)

Willa Iwaszkiewiczów w Stawisku
Grób Iwaszkiewiczów na cmentarzu w Brwinowie

Jarosław Leon Iwaszkiewicz, pseudonim Eleuter (ur. 20 lutego 1894 w Kalniku, zm. 2 marca 1980 w Warszawie) – polski prozaik, poeta, eseista, tłumacz i librecista, współtwórca grupy poetyckiej Skamander, współpracownik „Wiadomości Literackich”, w latach 1955–1980 redaktor naczelny miesięcznika literackiego „Twórczość”, w latach 1959–1980 prezes Związku Literatów Polskich; dyplomata, w latach 1952–1980 poseł na Sejm PRL. Czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1957, 1963, 1965, 1966)[1][2][3].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodzony jako Leon Iwaszkiewicz (imię metrykalne), nazywany imieniem Jarosław w najbliższej rodzinie (w oficjalnych dokumentach zapisano je dopiero po 1945). Jego ojciec Bolesław oraz stryj Zygmunt walczyli w powstaniu styczniowym. W setną rocznicę jego wybuchu zadedykował im opowiadanie Heydenreich[4]. Naukę rozpoczął w 1902 w szkole w Warszawie, w 1904 przeniósł się wraz z rodziną do Elizawetgradu (dziś Kropywnycki), gdzie uczęszczał do liceum, a od 1909 mieszkał i uczył się w Kijowie w liceum nr 4. W tymże liceum, w związku z poznaniem uzdolnionych artystycznie kolegów (zwłaszcza Mikołaja Niedźwiedzkiego, którego określał jako swój uniwersytet) oraz nauczycieli, podjął pierwsze próby twórcze, głównie w zakresie komponowania utworów muzycznych, ale także poezji. Po maturze rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Kijowskim, których jednak nie ukończył. Studiował także w konserwatorium w Kijowie.

Pod koniec nauki w liceum i na początku studiów pracował też jako korepetytor, odbywając wtedy wiele podróży po dworach polskich i rosyjskich na terenie Polski i Ukrainy Naddnieprzańskiej, z których wrażenia stały się kanwą licznych późniejszych utworów. Szczególnie istotny dla jego twórczości był pobyt w Byszewach koło Łodzi i znajomość z tamtejszym środowiskiem szlacheckim. W 1918 w związku z rozszerzającym się chaosem rewolucyjnym na Kijowszczyźnie wyjechał do Warszawy.

Na początku lat 20. XX wieku służył w stacjonującym w Ostrowie Wielkopolskim 221. Pułku Piechoty złożonym głównie z ochotników (towarzyszył mu m.in. Aleksander Wat). Od 1928 zamieszkał wraz z żoną w Podkowie Leśnej w posiadłości Stawisko. Dzisiaj znajduje się w niej muzeum.

W latach 1923–1925 był sekretarzem marszałka Sejmu Macieja Rataja. Od 1927 pracował w dyplomacji. Pełnił obowiązki sekretarza poselstwa RP w Kopenhadze (1932–1935) i Brukseli (1935–1936).

W czasie II wojny światowej działał w strukturach Polski podziemnej w wydziale kultury i sztuki[5]. Współpracował z prof. Stanisławem Lorentzem przy ratowaniu zabytków kultury. Willa w Stawisku przez cały okres okupacji, a zwłaszcza po upadku powstania warszawskiego, była schronieniem dla wielu Polaków i Żydów zagrożonych aresztowaniem. W szczytowym momencie w majątku ukrywało się ponad 40 osób[6] (za pomoc Żydom w czasie okupacji został w dniu 21 stycznia 1988 wraz z żoną uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata).

W latach 1945–1946, 1947–1949 i 1959–1980 pełnił funkcję prezesa Związku Literatów Polskich. Od marca 1947 do grudnia 1948 wydawał pismo „Nowiny Literackie”, które miały w jego zamierzeniu wznowić tradycje „Wiadomości Literackich”. W latach 1955–1981 był redaktorem naczelnym „Twórczości[7]. Po wojnie bezpartyjny poseł na Sejm PRL I, II, III, IV, V, VI i VII kadencji (podczas trzech ostatnich kadencji – w 1969, 1972 i 1976 – otwierał pierwsze posiedzenia jako marszałek senior), przewodniczący Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju. Od 1958 był także członkiem prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W czerwcu 1968 wszedł w skład Komitetu Honorowego obchodów 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika[8]. W 1969 był członkiem Komisji Nagród Ministerstwa Kultury i Sztuki[9].

Pochowany 5 marca 1980 (na jego życzenie w mundurze górniczym) na cmentarzu w Brwinowie pod Warszawą.

Muzeum życia i twórczości Jarosława Iwaszkiewicza (Muzeum Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów) otwarto po śmierci pisarza w willi Stawisko w Podkowie Leśnej.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Jego żoną była pisarka i tłumaczka Anna Iwaszkiewiczowa z domu Lilpop. Miał z nią dwoje dzieci: Marię (1924–2019) i Teresę (1928–2012). W 1947 adoptowali ocalałego z Rzezi Woli Wiesława Kępińskiego (ur. 1932)[potrzebny przypis]. Dalekim krewnym poety był kompozytor Karol Szymanowski.

Jarosław Iwaszkiewicz był biseksualistą. Motywy homoseksualne były poruszane przez niego zarówno w poezji, jak i prozie. W swoich zapiskach intymnych, dzienniku i listach wprost określa siebie jako homoseksualistę[10]. Wynikało to raczej z jego generacyjnych przyzwyczajeń do określeń z poprzedniej epoki. W świetle współczesnego rozumienia orientacji seksualnych i jego biografii można scharakteryzować go jako biseksualistę[11].

Prawnuczka Jarosława Iwaszkiewicza Ludwika Włodek poświęciła życiu pisarza książkę pt. Pra[12], która została bestsellerem i była nominowana do kilku ważnych nagród.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Debiutował w 1915 wierszem Lilith w kijowskim piśmie „Pióro”. Debiut książkowy to Oktostychy w 1919.

Poezja[edytuj | edytuj kod]

  • Oktostychy – 1919
  • Dionizje – 1922
  • Kasydy zakończone siedmioma wierszami (proza poetycka i wiersze) – 1925
  • Księga dnia i księga nocy. Poezje – 1929
  • Powrót do Europy – 1931
  • Lato 1932 – 1933
  • Inne życie – 1938
  • Wiersze wybrane – 1946
  • Ody olimpijskie – 1948
  • Warkocz jesieni i inne wiersze – 1954
  • Ciemne ścieżki – 1957
  • Dzieła. Wiersze – 1958
  • Jutro żniwa – 1963
  • Krągły rok – 1967
  • Xenie i elegie – 1970
  • Śpiewnik włoski – 1974
  • Album Tatrzańskie – 1976
  • Mapa pogody – 1977
  • Muzyka wieczorem – 1980

Powieści, nowele i opowiadania[edytuj | edytuj kod]

  • Zenobia Palmura (powieść poetycka) – 1920
  • Legendy i Demeter – 1921 (zawartość: Legenda o św. Merkurym Smoleńskim, Legenda o Baszcie św. Bazylego, Legenda o św. Balbinie Nieznanej, Gody jesienne, Demeter)
  • Hilary, syn buchaltera (powieść) – 1923
  • Ucieczka do Bagdadu (powieść) – 1923
  • Siedem bogatych miast nieśmiertelnego Kościeja (proza poetycka) – 1924
  • Księżyc wschodzi (powieść) – 1925
  • Pejzaże sentymentalne (opowiadania i felietony) – 1926 (zawartość: Przedmowa, Czytanie Sienkiewicza, Morze, Pod Howerlą, Jak się po Polsce jeździ samochodem, Dojazd do Zakopanego, Wieczór wigilijny, Wiosna w Paryżu, Śnieg, Odwiedziny u Karola Ludwika Philippe, List o piesku naczelnika stacji Conegliano, Niebo, Muzyka gór, Sandomierz, Wiosna i wojny 1918, Poziomka, Ojczyzna Peyrola i Misillona, Ranek w Bois de Boulogne, Nocleg w górach)
  • Zmowa mężczyzn (powieść) – 1930
  • Panny z Wilka (zbiór opowiadań) – 1932 (zawartość: Panny z Wilka, Brzezina)
  • Czerwone tarcze (powieść) – 1934
  • Młyn nad Utratą (opowiadania) – 1936 (zawartość: Nauczyciel, Młyn nad Utratą)
  • Dwa opowiadania – 1938 (zawartość: Słońce w kuchni, Anna Grazzi)
  • Pasje błędomierskie (powieść) – 1938
  • Stara cegielnia. Młyn nad Lutynią (opowiadania) – 1946
  • Nowa miłość i inne opowiadania – 1946 (zawartość: Nowa miłość, Róża, Zygfryd, Bitwa na równinie Sedgemoor, Matka Joanna od Aniołów)
  • Nowele włoskie – 1947 (zawartość: Koronki weneckie I, Koronki weneckie II, Kongres we Florencji, Voci di Roma, Hotel Minerwa, Powrót Prozerpiny, Stracona noc)
  • Wycieczka do Sandomierza (powieść dla młodzieży) – 1953
  • Ucieczka Felka Okonia (opowiadania) – 1954
  • Opowiadania. 1918–1953, t. I–II – 1954 (zawierają oprócz wcześniej drukowanych: Przy moście, Śniadanie u Teodora, Ikar, Światła małego miasta, Cmentarz w Toporowie, Młyn nad Kamionną)
  • Opowieści zasłyszane – 1954 (zawartość: Opowiadanie prowansalskie, Opowiadanie argentyńskie, Borsuk, Kwartet Mendelssohna, Opowiadanie z krainy Papuasów, Opowiadanie brazylijskie)
  • Dzieła. Proza poetycka; Dzieła. Powieści, t. I–II; Dzieła. Opowiadania, t. I–II – 1958
  • Tatarak i inne opowiadania – 1960 (zawartość: Dziewczyna i gołębie, Dzień sierpniowy, Opowiadanie szwajcarskie, Tatarak, Jadwiga (Dzień kwietniowy), Wiewiórka, Dzień listopadowy)
  • Kochankowie z Marony (powieść) – 1961
  • Sława i chwała (powieść), t. I – 1956; t. II – 1958; t. III – 1962
  • Heydenreich. Cienie (opowiadania) – 1964
  • O psach, kotach i diabłach (opowiadania) – 1968 (zawartość: Opowiadanie z psem, Opowiadanie z kotem, Wzlot, Kościół w Skaryszewie)
  • Ogrody – 1974
  • Jan Sebastian Bach, seria Wielcy Ludzie Nauki i Kultury, wyd. PETRUS, Kraków 2014.

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • Kochankowie z Werony. Tragedia romantyczna w trzech aktach – 1929
  • Lato w Nohant. Komedia w trzech aktach – 1937
  • Maskarada. Melodramat w czterech aktach – 1939
  • Odbudowa Błędomierza. Sztuka w trzech aktach – 1951
  • Dzieła. Dramaty – 1958

Libretto[edytuj | edytuj kod]

Wspomnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Książka o Sycylii – 1956
  • Książka moich wspomnień – 1957
  • Gniazdo łabędzi. Szkice z Danii – 1962
  • Petersburg – 1976
  • Podróże do Włoch – 1977
  • Podróże do Polski – 1977
  • Portrety na marginesach – 2004

Korespondencja[edytuj | edytuj kod]

  • Jarosław Iwaszkiewicz, Teresa Jeleńska, Konstanty Jeleński, Korespondencja – 2008
  • Anna Król (oprac.), Wszystko jak chcesz. O miłości Jarosława Iwaszkiewicza i Jerzego Błeszyńskiego – 2017

Wiersze Iwaszkiewicza jako teksty piosenek[edytuj | edytuj kod]

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Jarosława Iwaszkiewicza.

Nagrody i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Za swoją działalność literacką i polityczną otrzymał wiele nagród i odznaczeń, m.in. tytuły doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego (1971)[13] i Jagiellońskiego (1979).

W 1936 został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim Polskiej Akademii Literatury[14]. W 1937 otrzymał Nagrodę im. Leona Reynela[15]. W 1949 odznaczony Orderem Sztandaru Pracy I klasy[16]. W 1954 został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[17][18], Orderem Budowniczych Polski Ludowej oraz dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (1946[19] i 1947[20]). Pisarz dwukrotnie otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia w 1952 i 1955[21][22]. W 1955 otrzymał Medal 10-lecia Polski Ludowej[23]. W 1965 otrzymał krzyż Wielkiego Oficera Orderu Zasługi Republiki Włoskiej[24]. W 1970 otrzymał Międzynarodową Leninowską Nagrodę Pokoju Za Utrwalenie Pokoju Między Narodami[22]. W 1974 Edward Gierek odznaczył go Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[25]. W 1988 uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata[26].

Patron[edytuj | edytuj kod]

W dniu 13 października 1984 imieniem Jarosława Iwaszkiewicza nazwano szkołę ponadgimnazjalną nr 2 w Sochaczewie. Była to wielka uroczystość z udziałem córki Jarosława Iwaszkiewicza – Marii Iwaszkiewicz. 1 września 2001, w wyniku połączenia Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza z Zespołem Szkół Zawodowych nr 3 w Sochaczewie, powstał Zespół Szkół im. Jarosława Iwaszkiewicza nr 2 w Sochaczewie. Od 1968 Jarosława Iwaszkiewicza na swojego patrona wybrał Zespół Szkół Ogólnokształcących w Nasielsku[27]. W 1985 został patronem Szkoły Podstawowej nr 2 w Zgorzelcu. Ponadto jest patronem Zespołu Szkół Gastronomicznych w Bydgoszczy oraz I Liceum Ogólnokształcącego w Namysłowie. Jarosław Iwaszkiewicz jest również patronem Szkoły Podstawowej nr 4 w Sandomierzu od 1986. Od 14 października 1982 jego imię posiada także Liceum Ogólnokształcące w Brzezinach.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Jarosław Iwaszkiewicz.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nomination Database: Jaroslaw Iwaszkiewicz, nobelprize.org.
  2. Nomination Database, nobelprize.org.
  3. Natalia Szostak, Gombrowicz w 1966 roku miał szansę na literackiego Nobla. Szwedzka Akademia odtajnia archiwa, wyborcza.pl, 5 stycznia 2017.
  4. Jarosław Iwaszkiewicz: Wybór opowiadań, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 1983.
  5. Grzegorz Ostasz, Mecenat Polskiego Państwa Podziemnego (1939–45), polishresistance-ak.org.
  6. Miłość Iwaszkiewiczów wydawała się niemożliwa, rp.pl, 20 sierpnia 2010.
  7. Janusz Drzewucki o „Twórczości” i twórczości Jarosława Iwaszkiewicza, tokfm.pl, 13 lutego 2016.
  8. Urania”, nr 3, marzec 1969, s. 84
  9. Dziennik Polski”, r. XXV, nr 169 (7905), s. 3.
  10. List do Piotra Lachmanna z 9 października 1973: Przyszedł i „Uwodziciel”. Dlaczego Ty go lubisz? Chyba tylko dlatego, że to Ci mówi cośkolwiek, ja jako homoseksualny nic tu nie odczuwam i raczej nie lubię tego utworu. Dowodzi to jak bardzo nasze predyspozycje seksualne wpływają na nasze gusta literackie..
  11. Miłość Iwaszkiewicza, newsweek.pl, 6 lutego 2010.
  12. Ludwika Włodek: Pra. O rodzinie Iwaszkiewiczów. Wydawnictwo Literackie, 2012.
  13. Doktoraty honorowe w latach 1921–1973, uw.edu.pl.
  14. Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 262.
  15. Odznaczenie Z. Nowakowskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 211 z 17 września 1938. 
  16. M.P. z 1950 r. nr 6, poz. 58
  17. M.P. z 1954 r. nr 27, poz. 420.
  18. Jarosław Iwaszkiewicz: Dzienniki 1956–1963. Warszawa: Czytelnik, 2007, s. 202.
  19. M.P. z 1946 r. nr 114, poz. 212
  20. M.P. z 1947 r. nr 27, poz. 233
  21. „Dziennik Polski”, rok VIII, nr 176, (2639), s. 2.
  22. a b Bohdan Urbankowski: Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 2, Warszawa 1998, s. 315.
  23. M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400
  24. Order Odrodzenia dla G. Saragata. Odznaczenia włoskie dla przywódców polskich. „Dziennik Polski”. 246, s. 1, 16 października 1965. 
  25. Jarosław Iwaszkiewicz – 120 lat „innego życia”, polskieradio.pl, 20 lutego 2014.
  26. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu, ksiega-sprawiedliwych.pl.
  27. Patron szkoły – Zespół Szkół Ogólnokształcących w Nasielsku, lonasielsk.pl.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 3, pod red. J. Czachowskiej, A. Szałagan. Warszawa: WSiP, 1994, s. 318. ISBN 83-02-05636-7.
  • Jarosław Iwaszkiewicz, Książka moich wspomnień (Wydawnictwo Literackie 1957)
  • Wincenty Burek, Jarosław Iwaszkiewicz: Sandomierz nas połączył. Korespondencja z lat 1945–1963, oprac. Marta, Krzysztof i Tomasz Burkowie (Warszawa 1995)
  • Stanisław Burkot: Kontemplacja i pasja życia – Jarosław Iwaszkiewicz, [w:] Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego. Sylwetki, red. B. Faron (Warszawa 1974)
  • Andrzej Zawada: Jarosław Iwaszkiewicz (biografia; Wiedza Powszechna 1994)
  • Zbigniew Chojnowski: Poetycka wiara Jarosława Iwaszkiewicza (Olsztyn 1999)
  • Kalendarium życia i twórczości

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]