To jest dobry artykuł

Jastrzębia (powiat radomski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Zobacz też: Jastrzębia.
Jastrzębia
Szkoła w Jastrzębi
Szkoła w Jastrzębi
Państwo  Polska
Województwo mazowieckie
Powiat radomski
Gmina Jastrzębia
Wysokość 149[1] m n.p.m.
Liczba ludności (2006) 1011[2]
Strefa numeracyjna (+48) 48
Kod pocztowy 26-631
Tablice rejestracyjne WRA
SIMC 0624249
Położenie na mapie gminy Jastrzębia
Mapa lokalizacyjna gminy Jastrzębia
Jastrzębia
Jastrzębia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jastrzębia
Jastrzębia
Ziemia 51°29′48″N 21°14′11″E/51,496667 21,236389

Jastrzębiawieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie radomskim, w gminie Jastrzębia. Siedziba gminy Jastrzębia.

Położenia geograficzne i układ urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

Krzyż na pograniczu wsi i Kozienickiego Parku Krajobrazowego
Starsza...
...i nowsza zabudowa wsi
Budynek Urzędu Gminy Jastrzębia

Jastrzębia jest położona na Równinie Kozienickiej w pobliżu Równiny Radomskiej. Leży w bezpośrednim sąsiedztwie Puszczy Kozienickiej i utworzonego na jej terenie Kozienickiego Parku Krajobrazowego. Niegdyś leżała nad Radomką, lecz obecnie zabudowania wsi są odsunięte od rzeki o około 1-2 kilometry na południowy wschód. W południowej części wsi na granicy z Wojciechowem płynie rzeczka Jastrzębianka, dopływ Radomki[3][1][4]. Wzmiankowano też mniejsze cieki wodne[5].

Wieś rozciąga się wzdłuż drogi wiodącej z Jedlni do Bartodziej. Zabudowania wzdłuż drogi z Lesiowa do Mąkos Starych są mniej liczne. Większość budynków w Jastrzębi powstała po 1945[2][6].

Przed II wojną światową wieś poza swą główną częścią obejmowała także: Jastrzębską Dąbrowę[7] (na północny wschód od centrum, w kierunku na Mąkosy)[4], Jastrzębskie Komorniki[7] (na północny wschód i równolegle do obecnie istniejącej drogi łączącej Jastrzębię z Bartodziejami)[4], Jastrzębskie Poręby (na osi Jastrzębskich Komorników, ale nad samą Radomką)[4] oraz Jastrzębskie Łąki (nad Radomką, lecz dalej z jej biegiem od Jastrzębskich Poręb)[4]. Zasadnicza część wsi, jak i pozostała reszta dzieliła się na mniejsze fragmenty o odmiennych, zwyczajowych nazwach o różnym, nie zawsze ustalonym, pochodzeniu[8].

Obecnie Dąbrowa Jastrzębska stanowi samodzielną wieś. Jastrzębskie Komorniki są jej częścią[9]. Jastrzębskie Poręby, w przeciwieństwie do Jastrzębskich Łąk, istnieją do dziś i dalej są częścią Jastrzębi[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady[edytuj | edytuj kod]

Badania archeologiczne z lat 1902–1903 prowadzone przez Mariana Wawrzenieckiego i Szczęsnego Jastrzębowskiego ujawniły ślady osadnictwa z czasów prehistorycznych[10].

I Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza pisana wzmianka o Jastrzębi pochodzi z 1191, kiedy to Kazimierz II Sprawiedliwy przeznaczył dziesięciny z Jastrzębi i Mąkos na rzecz prałatur w kolegiacie sandomierskiej[11]. Kolejna wzmianka pochodzi z XV wieku[11]. W latach 1554 i 1564 opisano liczbę mieszkańców, ich zajęcia oraz uiszczane daniny[11]. Z 1559 pochodzi wzmianka o sporze granicznym z właścicielem Owadowa[12]. Kolejne lustracje z lat 1602, 1615 i 1660 także opisują sytuację gospodarczą wsi, z tym, że ta ostatnia odnotowuje zniszczenia poczynione przez Szwedów[13]. Po 1607 powstaje karczma dworska[14]. W 1701 rozpoczyna się i trwa do lat trzydziestych XIX wieku spór graniczny z Goryniem na tle zmiennego przebiegu granicznej Radomki[15]. Danych dotyczących Jastrzębi w XVIII wieku dostarczają Inwentarze Ekonomji J.K. Mości Kozienickiej[16]. W 1760 powstaje nowa karczma[14]. Około 1781 karczmę w Jastrzębi miał w arendzie Żyd[14]. W latach 1784–1787 ma miejsce ponowny spór o granicę z Owadowem[17].

W czasach I Rzeczypospolitej w powiecie radomskim, województwa sandomierskiego w Małopolsce. Była własnością panujących, należała do ekonomii kozienickiej[18].

Czasy zaborów[edytuj | edytuj kod]

Począwszy od 1796, aż do 1857 toczył się odnowiony spór o granicę z właścicielem Owadowa[19]. Wskutek III rozbioru Polski Jastrzębia weszła w skład zaboru austriackiego. W latach 1795–1809 Cyrkuł radomski Nowej Galicji. Po wojnie polsko-austriackiej w 1809 została wcielona do Księstwa Warszawskiego. W latach 1810–1815 powiat radomski departamentu radomskiego.

Od początku lat 30. XIX wieku mieszkańcy Jastrzębi starali się o zniesienie pańszczyzny w naturze na rzecz czynszu płaconego w pieniądzu. Te starania przyniosły skutek i w 1833 zawarto umowę dzierżawy na sześć lat. Przedłużano ją aż do 1864, kiedy to chłopi zostali uwłaszczeni[20]. W 1839 mieszkańcy Jastrzębi rozpoczęli swoje starania o szkołę elementarną dla ich miejscowości. Na efekt musieli czekać aż do 1867[21]. W 1848 przeprowadzono scalenie gruntów[22]. Po 1849 powstała nowa karczma, w odmiennym miejscu niż stara, którą zlikwidowano[12]. W latach 1848, 1855 i 1873 wieś nawiedza cholera[23]. Podczas powstania styczniowego przez Jastrzębię przechodziły wojska tak rosyjskie, jak i powstańcze[24]. Ze wsi pochodził powstaniec Piotr Mróz, pochowany na cmentarzu w Jedlni[25]. Na początku XX wieku zamknięto tutejszą karczmę[12]. W trakcie rewolucji 1905 roku mieszkańcy Jastrzębi zawłaszczyli w listopadzie 1905 pewną ilość drewna opałowego z lasów państwowych, chcąc w ten sposób okazać solidarność z PPS i niechęć wobec władz. Interwencja policji i wojska zmusiła ich do zapłacenia ceny drewna i grzywny. Inicjatorów akcji nie ujęto[26].

Po likwidacji Księstwa Warszawskiego i utworzeniu wskutek postanowień kongresu wiedeńskiego Królestwa Kongresowego Jastrzębia znajduje się w jego składzie. W latach 1816–1837 w województwie sandomierskim obwodzie radomskim. W latach 1837–1844 w guberni sandomierskiej w powiecie radomskim. W latach 1844–1916 w guberni radomskiej w powiecie radomskim.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej we wsi doszło do jednej potyczki, w której zginął jeden żołnierz rosyjski, a dwóch żołnierzy austro-węgierskich zostało rannych. W 1914 wieś została splądrowana przez obie walczące strony. Około 20 mieszkańców wsi służyło w armiach zaborczych. Ośmiu z nich dostało się do niewoli niemieckiej po bitwie pod Tannenbergiem. Trzech jastrzębian, wcielonych do armii carskiej, zaginęło bez wieści[26]. Od końca lipca 1915 pod okupacją austro-węgierską, której głównym organem administracyjnym było Generalne Gubernatorstwo Lubelskie. W latach 1916–1918 na terenie utworzonego przez Niemców i Austro-Węgry Królestwa Polskiego.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości 11 listopada 1918 wieś znalazła się w jej granicach. W latach 1919–1939 w Gminie Kozłów powiatu radomskiego województwa kieleckiego. W 1921 liczyła 573 mieszkańców[27]. W 1930 powstał pierwszy kościół w miejscowości, a także cmentarz.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po przegranej przez Polskę kampanii wrześniowej Jastrzębia znalazła się w powiecie radomskim dystryktu radomskiego Generalnego Gubernatorstwa. Jastrzębia znajdowała się w III, to jest kieleckim, okręgu Batalionów Chłopskich oraz w Obwodzie Radom Okręgu Radom-Kielce Armii Krajowej.

W pobliżu Jastrzębi w latach 1940–1944 funkcjonował niemiecki poligon artyleryjski Heeresgutsbezirk Truppenübungsplatz Mitte Radom[28]. W 1944 niedaleko od Jastrzębi toczyły się walki o przyczółek warecko-magnuszewski. Dnia 14 stycznia 1945 zajęta przez wojska radzieckie[29].

Dzieje najnowsze[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu działań wojennych mieszkańcy przystąpili do odbudowy wsi. W 1957 odnowiono miejscowy kościół. Wzniesiono budynki użyteczności publicznej - szkołę, siedzibę urzędu gminy i in. W latach 1982-1987 wzniesiono nowy kościół[30].

Po zakończeniu II wojny światowej na terenie odtworzonej Gminy Kozłów w województwie kieleckim, aż do jej zniesienia w 1954. Od 1973 w Gminie Jastrzębia. W województwie kieleckim do 1975, kiedy to powołano województwo radomskie.

Od 1999 w powiecie radomskim województwa mazowieckiego.

Ważniejsze obiekty i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Kapliczka św. Jana Nepomucena w Jastrzębi
  • Kapliczka przydrożna pw. św. Jana Nepomucena z 1892 według rejestru zabytków NID[31] nr rej.: 539/A/94 z 8.03.1994 r.
  • Drewniany dom nr 41 z 1873 według rejestru zabytków NID[31] nr rej.: 309/A z 8.08.1985 r.
  • Stary kościół rzymskokatolicki
  • Nowy kościół rzymskokatolicki
  • Cmentarz choleryczny z połowy XIX wieku położony na południowy wschód od wsi[32].
  • Cmentarz katolicki

Przez Jastrzębię przebiega żółty szlak rowerowy prowadzący z Lesiowa do Czarnolasu[33].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Opis rozwoju demograficznego Jastrzębi napotyka na kilka utrudnień. Przede wszystkim najwcześniejsze wzmianki nie określają liczby ludności, a jedynie liczbę rodzin zamieszkałych we wsi. Z kolei dane z XIX wieku i pierwszej połowy XX wieku są z różnych powodów niedokładne. Z tego powodu należy je traktować jedynie orientacyjnie.

Liczba mieszkańców Jastrzębi na przestrzeni lat:

  • W 1554 – 21 rodzin[11]
  • W 1564 – 22 rodziny[11]
  • W 1602 – 23 rodziny[11]
  • W 1615 – 23 rodziny[34]
  • W 1660 – 8 rodzin[34]
  • W 1715 – 20 rodzin[16]
  • W 1718 – 14 rodzin[16]
  • W 1736 – 29 rodzin[16]
  • W 1784 – 45 rodzin[16]
  • W 1794 – 48 rodzin[16]
  • W 1827 – 336 osób w 53 domach[35]
  • W 1847 – 85 rodzin[36]
  • W 1871 – 643 osoby[37]
  • W 1880 – 685 osób w 113 domach[35]
  • W 1897 – 1066 osób[38]
  • W 1921 – 573 osoby[39] lub 926 osób, a w tej liczbie 467 mężczyzn, 459 kobiet, 917 katolików, 9 prawosławnych, 923 Polaków, 3 Francuzów w 160 domach[40]
  • W 1928 – 1050 osób[41]
  • W 1930 – 828 osób[42]
    • W grupach wiekowych z uwzględnieniem ludności czasowo przebywającej w Jastrzębi (pracownicy sezonowi, służba itp.):
      • 0-7 lat – 65 mężczyzn 65 kobiet – łącznie 130 osób
      • 7-14 lat – 62 mężczyzn 50 kobiet – łącznie 112 osób
      • 14-20 lat – 77 mężczyzn 60 kobiet – łącznie 137 osób
      • 20-30 lat – 54 mężczyzn 42 kobiety – łącznie 96 osób
      • 30-40 lat – 46 mężczyzn 60 kobiet – łącznie 106 osób
      • 40-50 lat – 56 mężczyzn 59 kobiet – łącznie 115 osób
      • 50-60 lat – 36 mężczyzn 23 kobiety – łącznie 59 osób
      • 60-70 lat – 30 mężczyzn 32 kobiety – łącznie 62 osoby
      • 70-80 lat – 7 mężczyzn 3 kobiety – łącznie 10 osób
      • 80-90 lat – 1 mężczyzna 0 kobiet – łącznie 1 osoba
    • W grupach wiekowych bez uwzględnienia ludności czasowo przebywającej w Jastrzębi:
      • 0-7 lat – 65 mężczyzn 65 kobiet – łącznie 130 osób
      • 7-14 lat – 61 mężczyzn 50 kobiet – łącznie 111 osób
      • 14-20 lat – 71 mężczyzn 58 kobiet – łącznie 129 osób
      • 20-30 lat – 53 mężczyzn 42 kobiety – łącznie 95 osób
      • 30-40 lat – 46 mężczyzn 59 kobiet – łącznie 105 osób
      • 40-50 lat – 56 mężczyzn 58 kobiet – łącznie 114 osób
      • 50-60 lat – 36 mężczyzn 23 kobiety – łącznie 59 osób
      • 60-70 lat – 30 mężczyzn 32 kobiety – łącznie 62 osoby
      • 70-80 lat – 7 mężczyzn 3 kobiety – łącznie 10 osób
      • 80-90 lat – 1 mężczyzna 0 kobiet – łącznie 1 osoba
  • W 1931 – 848 osób[41]
  • W 1932 – 847 osób[41]
  • W 2006 1011 osób[2]
    • W grupach wiekowych:
      • 0-3 lata – 31 osób
      • 4-12 lat – 127 osób
      • 13-18 lat – 139 osób
      • 19-24 lat – 139 osób
      • 25-35 lat – 163 osoby
      • 36-50 lat – 200 osób
      • 51-65 lat – 133 osoby
      • 66-100 lat – 79 osób

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Jastrzębia jest lokalnym ośrodkiem handlowo-usługowym dla mieszkańców gminy. Ludność utrzymuje się z rolnictwa i hodowli oraz z handlu i usług. Część mieszkańców pracuje poza miejscem zamieszkania.

W dawniejszych czasach ludność trudniła się rolnictwem, hodowlą, bartnictwem i pszczelarstwem[43] oraz pracą przy eksploatacji pobliskiego lasu[44]. Niektórzy mieszkańcy wsi trudnili się drobnym rzemiosłem[45]. Rozwój przestrzenny gruntów rolnych w Jastrzębi na przestrzeni lat przedstawia się następująco:

  • koniec XV wieku – 7 łanów[11]
  • 1554 – 7 łanów, we wsi żyło 5 bartników[11]
  • 1564 – 7 łanów[11]
  • 1602 – 7 łanów[11]
  • 1615 – 7 łanów[34]
  • 1660 – 7 łanów z czego tylko 4 w uprawie[34]
  • 1842 – 1559 morg 262 pręty[36]
  • 1847 – 2043 morgi 212 prętów[36] (po komasacji)
  • 1880 – 2125 morg ziemi włościańskiej[35]
  • 1935 – 2166 morg 98 prętów, czyli 1212,86 ha[7]

We wsi żyli obok kmieci także zagrodnicy i komornicy. Istniała zagroda przeznaczona dla kowala, choć bywały okresy, gdy nie była wykorzystywana ze względu na brak takiego rzemieślnika we wsi. O ile powierzchnia gospodarstw była przez długi czas stała, to sytuacja ekonomiczna każdego z nich zależała także od rodzaju gruntów, na których gospodarowano. Na kondycję gospodarstw duży wpływ miała też sytuacja demograficzna. Zmiany przyniosła komasacja gruntów[46]. Na sposób gospodarowania poza rodzajem gruntów miał także wpływ postęp technologiczny, a więc i poziom wiedzy rolniczej[47].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez Jastrzębię przebiegają jedynie drogi o klasie niższej niż droga wojewódzka. Przez wieś przebiegają dwie drogi powiatowe: 1715W z Radomia do Brzózy oraz 3516W łącząca Jastrzębię z Bartodziejami[48]. Od 1885 w pobliżu wsi przebiega linia kolejowa łącząca Dęblin z Radomiem – przystanek Jedlnia Kościelna[49]. Od 1934 w pobliżu wsi przebiega linia kolejowa łącząca Warszawę z Radomiemstacja Bartodzieje i przystanek Lesiów[50]. Miejscowość jest obsługiwana w zakresie komunikacji autobusowej przez przedsiębiorstwo PPKS Radom.

Oświata i ochrona zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa im. Kazimierza Mroza i Publiczne Przedszkole Samorządowe w Jastrzębi

Szkołę w Jastrzębi założono w 1867 i była to trzynasta szkoła elementarna w ówczesnym powiecie radomskim[51]. Obecnie we wsi funkcjonują następujące placówki edukacyjne[52]:

We wsi funkcjonuje Biblioteka Publiczna i ośrodek zdrowia[2].

Życie społeczne i bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

We wsi funkcjonuje klub sportowy Akcja Jastrzębia[53] i koło gospodyń wiejskich[2]. Znajduje się tu posterunek policji i działa jednostka OSP[2]. Straż pożarna została powołana do życia w 1926, lecz w początkowych latach swego istnienia nie działała sprawnie. W 1929 drewnianą remizę przerobiono na pierwszy w historii wsi kościół i rozpoczęto budowę nowej, także drewnianej. Ta jednak, ze względu na zmianę umiejscowienia na bardziej uboczne, straciła rolę miejsca zebrań, którą pełniła pierwsza remiza. W latach trzydziestych XX w. straż działała już sprawniej i obok swej podstawowej roli była też zaangażowana w rozwój życia kulturalnego wsi[54]. Powojenne losy remizy nie są znane, zapewne uległa zniszczeniu.

Struktury wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny w Jastrzębi

W XV wieku Jastrzębia należała do parafii w Radomiu. W 1712 r. znajdowała się w parafii Jedlnia, ale nie wiadomo od kiedy[55]. Po długich staraniach, 25 marca 1930 nastąpiło poświęcenie miejscowego kościółka, który powstał po przerobieniu na cele sakralne remizy straży pożarnej. Niedługo potem, bo 7 września 1930 poświęcono miejscowy cmentarz[56]. Obecnie kościół ten nie istnieje. Przetrwał wojnę i był remontowany w 1957. Został rozebrany w związku z budową nowego kościoła w latach 1982-1987[57].

Obecnie Jastrzębia znajduje się w rzymskokatolickiej parafii Zwiastowania NMP, w dekanacie jedlińskim. We wsi znajduje się kościół parafialny wzniesiony według projektu Bolesława Sobola, Tadeusza Derlatki i Wiktora Owczarka. Poświęcenia w 1987 dokonał Edward Materski[58].

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku i na początku XX wieku we wsi mieszkali nieliczni Rosjanie, bądź to jako karczmarze, bądź to jako leśniczy, którzy byli wyznawcami prawosławia. Podlegali parafii w Radomiu.

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Żydzi nie osiedlali się w Jastrzębi. Ci nieliczni, co do których istnieje przypuszczenie, że mogli mieszkać w Jastrzębi, to jest karczmarze[14], należeli do radomskiej gminy.

Związani z Jastrzębią[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Mapa WIG Radom.
  2. a b c d e f Strategia rozwiązywania problemów gminy Jastrzębia.
  3. Odnośnie nazwy zob. Mróz Jastrzębia. Wieś powiatu radomskiego s. 4.
  4. a b c d e Mapa WIG Białobrzegi.
  5. Mróz, op. cit., s. 6-7.
  6. Dla bliższej charakterystyki przedwojennej zabudowy Mróz, op. cit., s. 75-88.
  7. a b c Mróz, op. cit., s. 3.
  8. Mróz, op. cit., s. 5.
  9. a b Na podstawie bazy TERYT.
  10. Mróz, op. cit., s. 11.
  11. a b c d e f g h i j Mróz, op. cit., s. 14.
  12. a b c Mróz, op. cit., s. 28.
  13. Mróz, op. cit., s. 14-15.
  14. a b c d Mróz, op. cit., s. 27.
  15. Mróz, op. cit., s. 32-33.
  16. a b c d e f Mróz, op. cit., s. 16.
  17. Mróz, op. cit., s. 29.
  18. Mróz, op. cit., s. 13.
  19. Mróz, op. cit., s. 29-32.
  20. Mróz, op. cit., s. 17-18.
  21. Mróz, op. cit., s. 22.
  22. Mróz, op. cit., s. 19.
  23. Mróz, op. cit., s. 41-42.
  24. Mróz, op. cit., s. 35.
  25. Zob. stronę internetową poświęconą powstaniu styczniowemu na Kielecczyźnie [1].
  26. a b Mróz, op. cit., s. 36.
  27. Księga adresowa Polski.
  28. Nasza Wieś Bartodzieje nr 1/2009 (III).
  29. ВОВ-60 – Сводки.
  30. Zob. informacje na stronie diecezji radomskiej
  31. a b NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo mazowieckie. [dostęp 11 stycznia 2010].
  32. Mróz, op. cit., s. 41.
  33. Informacja Turystyczna: Strona internetowa radomskiej informacji turystycznej. [dostęp 11 stycznia 2010].
  34. a b c d Mróz, op. cit., s. 15.
  35. a b c Zob. Słownik geograficzny.
  36. a b c Mróz, op. cit., s. 18.
  37. Mróz, op. cit., s. 42.
  38. Mróz, op. cit., s. 44 – autor podnosi zarzut dużej niedokładności.
  39. Zob. Księgę adresową Polski rzekomo w oparciu o dane ze spisu z 1921 r.
  40. Mróz, op. cit., s. 43 – autor podnosi zarzut niedokładności danych ze spisu.
  41. a b c Mróz, op. cit., s. 44.
  42. Mróz, op. cit., s. 43 i 45.
  43. O bartnictwie i pszczelarstwie w Jastrzębi Mróz, op. cit., s. 24-27 i 126-127.
  44. O wykorzystaniu lasu Mróz, op. cit., s. 116-177.
  45. Mróz, op. cit., s. 139-144.
  46. Odnośnie struktury gospodarstw Mróz, op. cit., s. 50-61.
  47. O sposobach gospodarowania Mróz, op. cit., s. 61-69, 89-116 i 118-129.
  48. Zob. mapę dróg powiatowych na stronie Powiatowego Zarządu Dróg Publicznych w Radomiu
  49. Zob. informacje o linii kolejowej nr 26 na stronie [2].
  50. Zob. informacje o linii kolejowej nr 8 na stronie [3].
  51. Mróz, op. cit., s. 22 i 189-201.
  52. Zob. stronę internetową gminy Jastrzębia [4].
  53. Zob. stronę internetową klubu [5].
  54. Mróz, op. cit., 205-206.
  55. Mróz, op. cit., s. 14 i 231.
  56. Mróz, op. cit., s. 235-237.
  57. Zob. informacje na stronie diecezji radomskiej
  58. Zob. informacje na stronie diecezji radomskiej

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Mróz, Jastrzębia. Wieś powiatu radomskiego, Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach Warszawa 1935 – dostępna poprzez radomską bibliotekę cyfrową[6].
  • Mapa WIG Białobrzegi Pas 42 Słup 32, Warszawa 1937.
  • Mapa WIG Radom Pas 43 Słup 32, Warszawa 1937.
  • Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, Warszawa 1928, s. 225.
  • Strategia rozwiązywania problemów gminy Jastrzębia na lata 2007-2009, Jastrzębia 2007, [7].
  • Nasza wieś Bartodzieje nr 1/2009 (III) dostępna poprzez stronę wsi Bartodzieje [8].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]