Jawiszowice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jawiszowice
wieś
Ilustracja
Zabytkowy, drewniany kościół pw. św. Marcina
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat oświęcimski
Gmina Brzeszcze
Liczba ludności (2010) 6794
Strefa numeracyjna 32
Kod pocztowy 32-626
Tablice rejestracyjne KOS
SIMC 0213144
Położenie na mapie gminy Brzeszcze
Mapa lokalizacyjna gminy Brzeszcze
Jawiszowice
Jawiszowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jawiszowice
Jawiszowice
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Jawiszowice
Jawiszowice
Położenie na mapie powiatu oświęcimskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu oświęcimskiego
Jawiszowice
Jawiszowice
Ziemia49°57′32,5″N 19°08′20,6″E/49,959028 19,139056

Jawiszowicewieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie oświęcimskim, w gminie Brzeszcze. Powierzchnia sołectwa wynosi 1529 ha[1], a liczba ludności 6794, co daje gęstość zaludnienia równą 444,3 os./km².

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Leży nad rzeką Wisłą i jej dopływem Dankówką. Jawiszowice graniczą od północy z Brzeszczami i Przecieszynem, od wschodu ze Skidziniem i Zasolem, od południa z Zasolem Bielańskim, Wilamowicami i Dankowicami, a od zachodu z Górą. Południowo-zachodnia część wsi nosi nazwę Jaźnik. Znajduje się w niej m.in. fragment starorzecza Wisły, stacja kolejowa Jawiszowice Jaźnik. A także trójstyk trzech powiatów: oświęcimskiego, pszczyńskiego i bielskiego. Zachodnia granica na Wiśle jest historyczną granicą Małopolski (ziemia oświęcimska) ze Śląskiem.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość została po raz pierwszy wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 pod nazwą Janissowicz/Jawissowicz[2][3]. Zatem miejscowa parafia katolicka powstała wcześniej.

Wieś leżała wówczas w granicach księstwa oświęcimskiego, będącego od 1327 lennem Królestwa Czech, a w 1457 zostało zakupione przez króla Polski. W towarzyszącym temu dokumencie sprzedaży księstwa Koronie Polskiej wystawionym przez Jana IV oświęcimskiego 21 lutego 1457 miejscowość wymieniona została jako Jawyschowicze[4]. W 1504 roku zbudowany został we wsi pierwszy drewniany kościół św. Marcina[5]

W 1564 ostatecznie księstwo oświęcimskie wcielono do Korony Królestwa Polskiego. Nazwę miejscowości jako własność Korony Polskiej wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[5][6].

Po rozbiorach Polski Jawiszowice znalazły się w granicach monarchii austro-węgierskiej w skład, których wchodziły latach 1772–1918. Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 213 budynkach w Jawiszowicach na obszarze 1645 hektarów mieszkało 1368 osób (gęstość zaludnienia 83,2 os./km²), z czego 1343 (98,2%) było katolikami, 1 (0,1%) grekokatolikiem, 18 (1,3%) wyznawcami judaizmu a 6 innej religii lub wyznania, 1336 (97,7%) było polsko-, 7 (0,5%) niemiecko- a 7 innojęzycznymi[7].

W XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego miejscowość wymieniona jest w powiecie bialskim w Galicji. Była miejscowością przygraniczną leżącą na granicy między Austrią a Prusami. Znajdowała się w niej jednoklasowa szkoła ludowa oraz przystanek kolei żelaznej[5]. W miejscowości mieszkało wówczas 1411 katolików, 6 ewangelików oraz 9 izraelitów[5].

Wieś dzieliła się wówczas na dwie części. Większa należała do arcyksięcia Albrechta i liczyła 444 mórg roli, 95 mórg łąk i ogrodów, 83 morgi pastwisk oraz 607 mórg lasu szpilkowego; druga, mniejsza część liczyła 1176 mórg roli, 73 morgi łąk i ogrodów, 141 mórg pastwisk i 84 morgi lasu. We wsi znajdowało się także gospodarstwo stawowe[5].

Sporo jawiszowian zginęło w walkach o ojczyznę w latach 1914–1921 i 1939-1945. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Jawiszowice znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej.

Łaźnia obozowa w podobozie „Jawischowitz”

W okresie II wojny światowej w miejscowości znajdował się niemiecki nazistowski obóz pracy przymusowej w Jawiszowicach – filia KL Auschwitz-Birkenau. Powstał w połowie sierpnia 1942 r., a osadzeni w nim więźniowie pracowali w dwóch zakładach wydobywczych kopalni węgla kamiennego „Brzeszcze”[8][9].

Po II wojnie część ziem Jawiszowic zostało przejętych przez Brzeszcze.

W latach 1954–1956 w granicach Brzeszcz. 1954-72 siedziba gromady Jawiszowice. W latach 1973–1977 miejscowość była siedzibą gminy Jawiszowice. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

Ludzie związani z miejscowością[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Ruch II, szyby, Andrzej III i Andrzej IV, kopalni KWK Brzeszcze. Zakłady POM, po 1989 sprywatyzowane i zajmujące się podobną działalnością (tzn. naprawa samochodów dostawczych).

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Klub Sportowy LKS Jawiszowice założono w 1951 roku. Piłkarze występują w IV lidze. W drużynie grał m.in.: Krzysztof Chrapek (Lech Poznań).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gmina Brzeszcze: Podstawowe informacje. W: brzeszcze.pl [on-line]. [dostęp 2010-12-07].
  2. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147–150.
  3. Wojciech Janusz: 725 lat Jawiszowic. Panorama najdawniejszych dziejów miejscowości na pograniczu śląsko-małopolskim. Jawiszowice: 2010.
  4. Krzysztof Prokop: Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438–1513. Dzieje polityczne. Kraków: PAU, 2002, s. 151. ISBN 83-88857-31-2.
  5. a b c d e Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. III, hasło „Jawiszowice”. nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1882. s. 511–512. [dostęp 2018-06-15].
  6. Aleksander Przezdziecki, Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, Liber Beneficiorum, Tom II, Kraków 1864, s. 224.
  7. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XII. Galizien. Wien: 1907.
  8. Pilichowski 1979 ↓.
  9. Cywiński 2013 ↓.
  10. Paweł Kutaś, Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce, Zakrzów: Wydawnictwo Promo, 2013, s. 22–23, ISBN 978-83-60941-50-8, OCLC 909996041.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]