Jaworów (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Jaworów (Ukraina))
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w obwodzie lwowskim. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Jaworów
Яворів
Ilustracja
Ratusz
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód lwowski
Rejon jaworowski
Burmistrz Pawło Bakuneć
Powierzchnia 23,35 km²
Wysokość 229 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

12905
555 os./km²
Nr kierunkowy +380 3259
Kod pocztowy 81000
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Jaworów
Jaworów
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Jaworów
Jaworów
Ziemia49°56′23″N 23°23′09″E/49,939722 23,385833
Portal Portal Ukraina

Jaworów (ukr. Яворів, Jaworiw) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, na zachód od Lwowa, na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, nad rzeką Szkło (dopływ Sanu), siedziba administracyjna rejonu jaworowskiego. Około 13 tys. mieszkańców.

Historia[edytuj]

„Tragedya albo wizervnk śmierci przeświętego Jana Chrzciciela...” Jakuba Gawatha wydana w Jaworowie w 1619

Pierwsze wzmianki pochodzą z lat 1376 i 1408. Jaworów wymieniany w nich jest jako własność księcia opawskiego i raciborskiego Wacława I. W 1569 roku otrzymał prawa magdeburskie od króla Zygmunta II Augusta. Znajdował się tu zamek wybudowany w XIV wieku. W tej rezydencji król Jana III Sobieskiego w 1683 roku otrzymał gratulacje od papieża Innocentego XI po zwycięstwie nad Turkami pod Wiedniem[1]. Resztki zamku Sobieskiego służyły w okresie zaborów za areszt.

W Jaworowie w roku 1619 wydrukowana została sztuka dramatyczna Jakuba Gawatha pt. Tragaedia, albo Wizerunk śmierci przeświątego Jana Chrzciciela, przesłańca Bożego.

Do 1772 roku Jaworów był ważnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym (obuwniczym) na szlaku LwówJarosław. W okresie zaborów było miastem powiatowym w austriackiej prowincji Galicja. W 1914 roku miasto liczyło 10 500 mieszkańców (w tym 1500 Polaków, 2700 Żydów, dużą społeczność stanowili Czesi[potrzebny przypis]).

W okresie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej Ukraińcy zamordowali w Jaworowie 17 Polaków, po wcześniejszych torturach i próbie wymuszenia na nich przyznania się do rzekomego spisku wobec nowej władzy ukraińskiej[2]. 4 czerwca 1922 roku w ramach pierwszego wystąpienia UWO zdetonowano bombę pod koszarami Policji Państwowej[3].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Jaworowie mieściła się polska Państwowa Szkoła Przemysłu Drzewnego. W 1926 roku w Jaworowie została zorganizowana Szkoła Podoficerów Zawodowych Kawalerii, której pierwszym komendantem został major Tadeusz Komorowski, późniejszy generał dywizji, komendant główny Armii Krajowej i Naczelny Wódz. W drugiej połowie lat 30. XX wieku do Jaworowa została przeniesiona ze Lwowa Kadra 6 Dywizjonu Taborów.

 Osobny artykuł: Bitwa pod Jaworowem.

Do września 1939 roku miasto powiatowe w województwie lwowskim.

25 czerwca 1941 roku zdobyty przez Wehrmacht[4]. Po zajęciu miasta przez Niemców Ukraińcy dokonali pod koniec czerwca 1941 roku pogromu Żydów[5]. Ukraińska milicja wraz z hitlerowcami zniszczyła synagogę, bito i zabijano Żydów. Działacze OUN-B ogłosili deklarację odnowienia państwa ukraińskiego[6]. Także w tym czasie[5] (względnie w lipcu 1941[4]) Policja Bezpieczeństwa rozstrzelała 15 Żydów wskazanych przez Ukraińców[5]; miał być to odwet za zabójstwa na miejscowych[4]. Podczas okupacji Niemcy dokonali zagłady ludności żydowskiej Jaworowa. Największa akcja eksterminacyjna w 1942 roku miała miejsce w listopadzie - gestapo wywiozło 1,3 tys. osób do obozu śmierci w Bełżcu a na miejscu zostało zabitych 400[5]-500[4] osób. Po tej akcji utworzono w Jaworowie tzw. getto wtórne, do którego zwieziono Żydów z okolicznych miejscowości, łącznie około 6[5]-7[4] tys. osób. Z powodu fatalnych warunków panujących w getcie zimą 1942-43 roku zmarła niemal połowa jego więźniów[4]. Tych, którzy przeżyli zimę, gestapo rozstrzelało w kwietniu 1943 roku w lesie w Porudnie, jedynie 200 osób przeniesiono do obozu janowskiego[5][4].

Pod okupacją niemiecką w Polsce siedziba gminy Jaworów[7].

Podczas czystki etnicznej w Małopolsce Wschodniej Jaworów był miejscem do którego ściągali polscy uchodźcy w okolicznych miejscowości[8] i skąd później ewakuowali się dalej na zachód[9]. Tych, którzy zostali, w większości ekspatriowano w 1945 roku[10].

Silnie zbombardowany[11], 24 lipca 1944 roku Jaworów został zajęty przez Armię Czerwoną[12]. 16 sierpnia 1945 na mocy traktatu granicznego pomiędzy Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej a rządem ZSRR włączony do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w składzie ZSRR.

27 maja 1947 roku ukraińskie podziemie wysadziło w powietrze pomnik Lenina[13].

W latach 60-90. XX wieku pod Jaworowem eksploatowano bogate złoża siarki (Jaworowskie Zagłębie Siarkowe). Po upadłym kombinacie pozostały wyrobiska i zdegradowane tereny pomiędzy Jaworowem a Nowojaworowskiem[10].

Od 1991 na terytorium niepodległej Ukrainy.

Rada Miejska Jaworowa w 2011 roku nadała honorowe obywatelstwo miasta Jaworowa Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi[14].

W Jaworowie działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej[15].

Zabytki[edytuj]

  • cerkiew pw. św. Jura z przełomu XIX i XX w.[10]
  • cerkiew pw. Narodzenia Bogardzicy (1670)[10]
  • cerkiew pw. Zaśnięcia Bogarodzicy (1670)[10]
  • d. klasztor bazylianek (XIX w), współcześnie szpital[10].
  • kościół pw. śś. Piotra i Pawła z XVII w. Podominikański, przebudowany na początku XIX w. W latach 1945-1989 zamknięty, obecnie (2007 r.) odremontowany i czynny[10].
  • ratusz (XIX w.)[10]
  • synagoga została zniszczona w 1941 r.
  • zamek[16]. Pozostały po nim fortyfikacje ziemne i przebudowany budynek skarbca[10].
 Osobny artykuł: Zamek w Jaworowie.

Urodzeni w Jaworowie[edytuj]

Ludzie związani z Jaworowem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Jaworowem.

Pobliskie miejscowości

Miasta partnerskie

Cerkiew św. Jura
Nagrobek Emila Szutta (Buczacz)
Przedwojenny herb

Przypisy

  1. Andrzej Kępiński: Ukraina - po obu stronach Dniestru. Poznań: Zysk i S-ka, grudzień 2013, s. 145, seria: Człowiek poznaje świat. ISBN 978-83-7785-346-7.
  2. Florentyna Rzemieniuk, Unici Polscy 1596-1949, Siedlce 1998, s. 198
  3. Lucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939, Kraków 2009, ISBN 978-83-7188-147-3, s. 162
  4. a b c d e f g Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s.1127-1128
  5. a b c d e f Jaworów - społeczność żydowska przed 1989 (pol.). Wirtualny sztetl. [dostęp 2016-04-09].
  6. Grzegorz Rossoliński-Liebe, Stepan Bandera: The Life and Afterlife of a Ukrainian Nationalist. Fascism, Genocide, and Cult, Stuttgart 2014, Ibidem Verlag, ISBN 978-3-8382-0604-2, s. 168
  7. Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG
  8. Lucyna Kulińska, Dzieje Komitetu Ziem Wschodnich na tle losów ludności polskich Kresów w latach 1943-1947. Tom I. Kraków 2002, ISBN 83-88527-32-0, s. 236
  9. Polska i Ukraina w latach trzydziestych–czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych. Tom 4. Część druga, Warszawa-Kijów 2005, s. 1061
  10. a b c d e f g h i j Grzegorz Rąkowski, Ziemia Lwowska. Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część III, Rewasz, Pruszków 2007, ISBN 978-83-89188-66-3, s. 506-511
  11. Stepan Makarczuk, Straty ludności w Galicji Wschodniej w latach II wojny światowej (1939-1945), Polska-Ukraina: trudne pytania, tom 6, Warszawa 2000, s. 244
  12. ВОВ-60 - Сводки
  13. Grzegorz Motyka, "Ukraińska partyzantka 1942-1960", Warszawa 2006, ISBN 83-88490-58-3, s. 518
  14. Jaworów i Nowojaworowsk honorują Banderę i Szuchewycza
  15. Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej
  16. Jaworów. [dostęp 14.8.14].
  17. Odznaczenia jubileuszowe. „Nowa Reforma”, s. 5, Nr 277 z 3 grudnia 1898. 

Bibliografia[edytuj]

  • Edward Webersfeld - Jaworów : monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna. – Lwów : Nakł. Magistratu M. Jaworowa, druk. Wł. Łozińskiego, 1904, 82 s.
  • Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, Warszawa, 1880–1902, ss. 519-27.

Linki zewnętrzne[edytuj]