Jaworze (województwo śląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Jaworze
wieś
Ilustracja
Pałac w Jaworzu
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Powiat

bielski

Gmina

Jaworze

Liczba ludności (2018)

7299[2]

Strefa numeracyjna

33

Kod pocztowy

43-384[3]

Tablice rejestracyjne

SBI

SIMC

0055290

Położenie na mapie gminy Jaworze
Mapa konturowa gminy Jaworze, u góry znajduje się punkt z opisem „Jaworze”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Jaworze”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Jaworze”
Położenie na mapie powiatu bielskiego
Mapa konturowa powiatu bielskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Jaworze”
Ziemia49°47′29″N 18°56′53″E/49,791389 18,948056[1]
Strona internetowa
Siedziba Urzędu Gminy w Jaworzu
Glorieta na wierzchołku wzgórza Goruszka

Jaworze (niem. Ernsdorf, cz. Javoří) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie bielskim, siedziba gminy Jaworze (obejmującej tylko tę miejscowość), na Śląsku Cieszyńskim. Powierzchnia wynosi 21,32 km², a liczba ludności 7299[2], co daje gęstość zaludnienia równą 342,4 osób na km².

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jaworze. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie bielskim. Przez Jaworze kursuje Komunikacja Beskidzka. W pobliżu granicy Bielska-Białej z Jaworzem kursują linie nr 7 i 16 z MZK Bielsko-Biała. Natomiast centralnie do Jaworza kursują linie 121 i 122 Komunikacji Beskidzkiej[4].

Mieści się tu Parafia Ewangelicko-Augsburska. Jej proboszczem w latach 1960–1995 był ks. radca Ryszard Janik[5]. Na terenie miejscowości funkcjonuje również zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego[6].

Części miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju odnotowuje następujące części składowe gminy Jaworze:

  • Błatnia (osada)
  • Jaworze (wieś)
    • Grabka (identyfikator: 0055366)
    • Jaworze Dolne (0055308)
    • Jaworze Górne (0055314)
    • Jaworze Nałęże (0055320)
    • Jaworze Średnie (0055337)
    • Pelchrim (0055343)

Historia[edytuj | edytuj kod]

przed 1300[edytuj | edytuj kod]

Jaworze jest jednym z najstarszych punktów osadniczych na Pogórzu Śląskim u podnóży Beskidu Śląskiego. Ślady obozowiska ludności z epoki kamiennej, z okresu ok. 9 tys. lat p.n.e., znaleziono w Nałężu, w południowej części wsi. Na szczycie Młyńskiej Kępy, w dolnej części wsi, archeolodzy odnaleźli pozostałości osady z wczesnej epoki żelaza (VIII-V w. p.n.e.), zamieszkiwanej przez ludność kultury łużyckiej. Inne ślady prehistorycznego osadnictwa stwierdzono na wzgórzu zwanym gwarowo Zómczysko, na terenie współczesnego zespołu sanatoryjnego. Po dłuższej przerwie osadnictwo powróciło tu w średniowieczu. Jaworze zostało trwale osiedlone najpóźniej pod koniec XIII w., prawdopodobnie osadnikami przybyłymi z terenów Niemiec[7].

1300–1500[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana została w łacińskim dokumencie Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna około 1305 w szeregu wsi zobowiązanych do płacenia dziesięciny biskupstwu we Wrocławiu, w postaci item in Javorse[8][9][10]. Zapis ten (brak określenia liczby łanów, z których będzie płacony podatek) wskazuje, że wieś była w początkowej fazie powstawania (na tzw. surowym korzeniu), co wiąże się z przeprowadzaną pod koniec XIII wieku na terytorium późniejszego Górnego Śląska wielką akcją osadniczą (tzw. łanowo-czynszową). Wieś politycznie znajdowała się wówczas w granicach utworzonego w 1290 r. piastowskiego (polskiego) księstwa cieszyńskiego, będącego od roku 1327 lennem Królestwa Czech, a od 1526 roku w wyniku objęcia tronu czeskiego przez Habsburgów wraz z regionem aż do 1918 roku w monarchii Habsburgów (potocznie Austrii).

Według tradycji budującej się wsi nazwę Jaworze, wziętej od nazwy drzewa jawor (Acer pseudoplatanus), nadała Wiola, córka księcia Mieszka cieszyńskiego.

1500–1800[edytuj | edytuj kod]

  • 1572 – powstało państwo bielskie, do którego zostało włączone Jaworze, podzielone odtąd na trzy dzielnice: Jaworze Dolne, Jaworze Górne i Jaworze Średnie, należące do trzech właścicieli: Jana, Melchiora i Aleksandra Jaworskich. Kolejnymi właścicielami Jaworza byli Piotr Górecki (1613–1631), Jan Bludowski do 1654, Centnerowie, Schlickowie, Starzyńscy, Klochowie
  • 1654 – Habsburgowie przejęli Jaworze wraz z Księstwem Cieszyńskim
  • 13 sierpnia 1683 – tzw. drogą solną przez Jaworze w kierunku Cieszyna przemaszerowała pod dowództwem hetmana Mikołaja Sieniawskiego część armii polskiej zmierzającej pod Wiedeń
  • 1701 – hrabia Arnold Leopold Laszowski (Laschowski) nabył Jaworze Dolne od hrabiego Ferdynanda Henryka Sobka
  • 1752 – Jaworze weszło w skład nowo powstałego księstwa bielskiego
  • 1759 – syn Arnolda, Jerzy Ludwik Laszowski, kupił Jaworze Górne, później Średnie. Po jego śmierci wieś przejęła córka Julia, następnie jej brat Jerzy Adam, potem mąż Julii – Arnold Saint-Genois
  • 1772 – przez Jaworze uciekała do Cieszyna tzw. „generalność” konfederatów barskich z marszałkiem Michałem Janem Pacem i biskupem Adamem Krasińskim. Do tej generalności przedzierał się tajny kurier spod Baru – Józef Wybicki, późniejszy autor hymnu narodowego.
  • 1782 – wybudowano kościół ewangelicki
  • 1798 – na wierzchołku wzgórza Goruszka (411 m.), znajdującym się w centrum Jaworza, baronowie Saint Genois d’Anneaucourt, ówcześni właściciele tej miejscowości, wybudowali glorietę. Na tę datę budowy wskazuje napis „1798” wyryty pod dachem na jednej z kolumn. W roku 2003 przeprowadzono remont kapitalny gloriety i uporządkowano rozległy park.

1800–1900[edytuj | edytuj kod]

  • 1896 – wakacje spędziła tutaj Maria Konopnicka.
  • koniec XIX wieku – materiały do pracy o kościołach drewnianych na Śląsku zbierał w Jaworzu ks. Józef Londzin.
Ilustracja Jaworza przed 1905 rokiem

od 1900[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Nieistniejące już budynki[edytuj | edytuj kod]

  • Zakład wodoleczniczy i borowinowy. Willa „Marya” – zniszczony podczas niemieckiej okupacji[19].
  • Basen publiczny, w którego miejscu znajduje się teraz boisko[20][21].
Zakład wodoleczniczy i borowinowy. Willa „Marya”

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół ewangelicko-augsburski w Jaworzu

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość obsługiwana jest przez linie 121, 122, 123, 124, 125, 126 Komunikacji Beskidzkiej[24].

Jaworze położone jest na szlaku linii kolejowej nr 190, łączącej Bielsko-Białą z Cieszynem. Na granicy z Jasienicą zlokalizowana jest nieczynna stacja kolejowa Jaworze Jasienica. Na odcinku tym przewozy pozostają zawieszone od 10 stycznia 2009[25]. Planowane jest przywrócenie ruchu kolejowego na trasie w ramach projektu Rewitalizacja linii kolejowej nr 190 na odcinku Skoczów – Bielsko-Biała jako niezbędny element połączenia Śląska Cieszyńskiego z Krakowem (Cieszyn – Skoczów – Bielsko-Biała – Wadowice – Kraków)[26].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Fauny i Flory Morskiej i Śródlądowej
Amfiteatr w Jaworzu

Działalnością kulturalną na terenie wsi zajmuje się powstały w 2004 Ośrodek Promocji Gminy Jaworze. Zajmuje się on pracą na rzecz rozwoju kultury, sztuki, jak również zachowania dziedzictwa kulturowego[27]. Prowadzi szereg imprez cyklicznych[28], jak również zajęcia i warsztaty[29]. Odbywają się spotkania[30], koncerty[31], konkursy[32] oraz obchody świąt narodowych[33], pod jego egidą działa także kino letnie[34].

Ośrodek Promocji Gminy Jaworze prowadzi także Galerię Sztuki na Zdrojowej, działającą od 2008 i organizującą wystawy, wernisaże, warsztaty, spotkania i prelekcje, a także pokazy filmów i koncerty[35]. W siedzibie galerii działa Punkt Informacji Turystycznej[36].

Przy miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej od jesieni 2003 funkcjonuje Zespół Regionalny „Jaworze”, przedstawiający folklor Śląska Cieszyńskiego. Występuje w kraju i za granicą, bierze udział w konkursach i przeglądach zespołów. Jest on również współorganizatorem licznych imprez prezentujących kulturę ludową regionu[37].

W 2003 powstała Orkiestra Dęta „Glorietta”, występująca podczas miejscowych uroczystości, czy obchodach rocznic narodowych. Uczestniczy w konkursach i festiwalach[38].

Przy ul. Wapienickiej działa Muzeum Fauny i Flory Morskiej i Śródlądowej. Powstało w 1969 i początkowo jego siedziba znajdowała się w budynku Szkoły Podstawowej nr 2, w 2014 zbiory zostały przeniesione do nowo wybudowanego obiektu. Prezentuje zbiory z zakresu fauny i flory wodnej, współpracuje z Instytutem Biologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie[39].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 1

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 1[40].
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 2[41].

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Marii Dąbrowskiej[42].
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. gen. broni Stanisława Maczka[43].

Od 1902 do 1978 roku istniała także Szkoła Podstawowa nr 2 w Jaworzu Nałężu[44][16].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Jaworza działa klub piłkarski GKSCzarni” Jaworze, który obecnie występuje w Bielskiej Lidze Okręgowej. Największymi sukcesami klubu są mistrzostwa Klasy A w sezonach 2013/2014 oraz 2016/2017.

W Jaworzu działają również kluby ŁKS „X-10” Jaworze oraz UKS „Dziesiątka” Jaworze, święcące sukcesy w łucznictwie sportowym.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Widok na Beskid Śląski z Jaworza Dolnego

Przez miejscowość przechodzą następujące trasy rowerowe:

a także piesze szlaki turystyczne:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 45622
  2. a b Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan na 2018.
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 386 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  4. Plan linii komunikacyjnych organizowanych przez Beskidzki Związek Powiatowo-Gminny ważny od 1 kwietnia 2023, Komunikacja Beskidzka [dostęp 2023-06-24] [zarchiwizowane z adresu 2023-06-05] (pol.).
  5. Zmarł ks. radca Ryszard Janik – honorowy członek PTEw. ptew.org.pl, 28 listopada 2018. [dostęp 2018-12-03].
  6. a b Zbory, adwent.pl [dostęp 2023-06-19].
  7. Mirosław Barański: Beskid Śląski. Przewodnik. Wyd. II. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2019, s. 398. ISBN 978-83-8122-015-6.
  8. Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2010, s. 296. ISBN 978-83-926929-3-5.
  9. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  10. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  11. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.).
  12. Śląsk: inwestują w infrastrukturę uzdrowiskową.
  13. Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.).
  14. Szczurek 1933 ↓, s. 32–37.
  15. Mirosław Barański: Beskid Śląski. Pasma Klimczoka i Równicy, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa 1995, ISBN 83-7005-360-2.
  16. a b Jadwiga Roik, Szkoła Ludowa w Jaworzu Nałężu, [w:] Jadwiga Roik i Józef Czader (red.), Dzieje Jaworza na przestrzeni wieków, web.archive.org [dostęp 2023-07-02] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-22] (pol.).
  17. Wykonanie: WizjaNet(R): www.wizja.net, Morskie muzeum w Jaworzu – www.beskidzka24.pl, www.beskidzka24.pl [dostęp 2017-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-29].
  18. Mirosław Barański: Beskid Śląski. Przewodnik... s. 400–401
  19. Jadwiga Roik, Historia Uzdrowiska Jaworze, DOI10.7717/peerj.9467/supp-3 [dostęp 2023-07-01] [zarchiwizowane 2023-07-01] (pol.).
  20. Z basenu zrobią... boisko, OX.pl [dostęp 2023-07-02] [zarchiwizowane z adresu 2023-07-06] (pol.).
  21. Jadwiga Roik, Dzieje Jaworza na przestrzeni wieków, web.archive.org [dostęp 2023-07-02] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-22].
  22. Opatrzności Bożej (Jaworze), diecezja.bielsko.pl [dostęp 2023-06-19].
  23. Jaworze, luteranie.pl [dostęp 2023-06-19].
  24. Obszar komunikacyjny, komunikacjabeskidzka.pl [dostęp 2023-06-19].
  25. Jaworze Jasienica, kolejcieszyn.pl [dostęp 2023-06-19].
  26. Linia kolejowa Bielsko-Biała – Cieszyn na liście podstawowej Kolej+, rynek-kolejowy.pl [dostęp 2023-06-19].
  27. Profil, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  28. Imprezy cykliczne, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  29. Zajęcia/warsztaty. opgj.pl. [dostęp 2023-06-19].
  30. Spotkania, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  31. Koncerty, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  32. Konkursy, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  33. Święta narodowe, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  34. Kino letnie, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  35. O Galerii Na Zdrojowej, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  36. Turystyka (Galeria Na Zdrojowej), opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  37. Zespół Regionalny Jaworze, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  38. Orkiestra Dęta Glorieta, opgj.pl [dostęp 2023-06-19].
  39. O muzeum, muzeum.jaworze.pl [dostęp 2023-06-19].
  40. Kontakt, przedszkolenr1 [dostęp 2023-06-19].
  41. Kontakt, przedszkolenr2.jaworze.pl [dostęp 2023-06-19].
  42. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Marii Dąbrowskiej w Jaworzu, sp1jaworze.pl [dostęp 2023-06-19].
  43. Szkoła Podstawowa nr 2 w Jaworzu im. gen. broni Stanisława Maczka, sp2jaworze.pl [dostęp 2023-06-19].
  44. Ośrodek Promocji Gminy Jaworze, opgj.pl, listopad 2016 [zarchiwizowane z adresu 2023-06-24] (pol.).
  45. Mirosław Barański: Beskid Śląski. Przewodnik, wyd. II, Oficyna Wydawnicza REWASZ, Pruszków 2019, ISBN 978-83-8122-015-6, s. 369.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jadwiga Roik: Dzieje Jaworza na przestrzeni wieków. Jaworze: Wydawnictwo Regio, 2010. ISBN 978-83-930726-0-6.
  • Jerzy Szczurek: Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego. O milicjach ludowych w latach 1918–1920. Cieszyn: Nakładem Grupy Związku Powstańców Śląskich w Cieszynie, 1933.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]