Jazłowiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jazłowiec
Язловець, Язлівець
Ilustracja
Pałac
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód  obwód tarnopolski
Rejon Gerb buchach rayon.png rejon buczacki
Prawa miejskie 1519-1934
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Jazłowiec
Jazłowiec
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Jazłowiec
Jazłowiec
Ziemia48°57′N 25°27′E/48,950000 25,450000
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Galeria:zamek-pałac, kościół, mapy
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Zamek
Jazłowiec. Pałac
Jazłowiec. Pałac
Jazłowiec. Pałac
Jazłowiec. Pałac
Jazłowiec. Pałac
Jazłowiec. Pałac
Jazłowiec. Kościół
Jazłowiec. Kościół
Iasłowiecz na mapie z 1650 r.
Na mapie województwo tarnopolskiego w 1939 r.
Galeria:grobowiec sióstr
Wnętrze grobowca ss. niepokalanek od strony ołtarza
Wnętrze grobowca ss. niepokalanek od strony wejścia.
Grobowiec ss. niepokalanek. Grób bł. Marceliny Darowskiej
Grobowiec ss. niepokalanek

Jazłowiec (ukr. Язловець, Jazłoweć) – wieś (dawniej miasto) na zachodniej Ukrainie w rejonie buczackim obwodu tarnopolskiego, na południe od Buczacza, przy drodze T2016. Od 1944 jako wieś jest siedzibą rady wiejskiej.[1]

Historia[edytuj]

Jest to jedna z najstarszych osad polskich na Podolu zachodnim.

W 1406 król Władysław II Jagiełło nadał Jazłowiec staroście Dziersławowi Konopce, który przez naleganie wielkiego księcia litewskiego Witolda Kiejstutowicza oddał posiadłość Teodorykowi z Buczacza[2]. Według innych danych przed 1417 r. Jazłowiec dostał się w ręce Buczackich herbu Abdank[3] którzy po osiedleniu się w Jazłowcu przyjęli nazwisko Jazłowieckich. Właścicielami Jazłowca byli m.in. przedstawicieli ks. Radziwiłłów i Koniecpolskich. W okresie I Rzeczypospolitej osadę zamieszkiwali również Ormianie, a miasto było siedzibą drugiego obok Lwowa biskupstwa kościoła ormiańskiego. W latach 1676-1684 Jazłowiec wchodził w skład Porty Osmańskiej. W 1708 w Jazłowcu, który był centrum namieśnictwa, znajdowały się cerkwie: p.w. Narodzenia Pańskiego, Świętego Mikołaja oraz Świętego Eliasza[4].

Zachowały się do dnia dzisiejszego ruiny twierdzy fortyfikowanej przez Jazłowieckich oraz stary polski cmentarz z kaplicą Błażowskich herbu Sas. Nad miasteczkiem do chwili obecnej znajduje się klasztor Sióstr Niepokalanek (założony w 1863 roku przez bł. Marcelinę Darowską), mieszczący się w pałacu zbudowanym w latach 1644-1659 przez hetmana koronnego Stanisława i jego syna Aleksandra (któremu sejm w 1658 za utrzymanie załog w Brodach i Jazłowcu przyznał prawo pobierania cel i myta w Jazłowcu[5]) i będącym od 1746 roku do końca XVIII wieku rodową siedzibą Poniatowskich (spędził w nim część swoich lat chłopięncych przyszły król Stanisław August Poniatowski[6]). Obok klasztoru utworzony został zakład naukowo-wychowawczy. W jazłowieckim kościele św. Anny swą pierwszą mszę odprawił w 1894 roku Adam Stefan Sapieha, późniejszy kardynał. Od 1883 do 1946 roku w kaplicy sióstr niepokalanek znajdował się słynący łaskami posąg Matki Bożej Jazłowieckiej z białego marmuru. I wojna światowa przyniosła miastu znaczne zniszczenia z uwagi na czterokrotne przechodzenie przez nie linii frontu. Sam klasztor, będący przez pewien czas siedzibą austriackiego sztabu, mimo bombardowania lotniczego (w czasie którego zrzucono 14 bomb) nie został uszkodzony.

Wiek XX[edytuj]

Zabytkowe centrum Jazłowca prawie całkowicie zostało zniszczone podczas ostrzału przed Ofensywą Brusiłowa w czerwcu 1916 roku.

Po zakończeniu I wojny światowej, od listopada 1918 r. do lata 1919 Jazłowiec znalazł się w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej. W grudniu 1918 roku klasztor w Jazłowcu został zajęty przez wojska zachodnio-ukraińskie i zamieniony na więzienie dla internowanych Polaków. W lecie 1919 roku w wąwozach w pobliżu Jazłowca odbyła się trzydniowa, zwycięska bitwa 14 Pułku Ułanów z wojskami ukraińskimi. Od dnia zwycięstwa – 11 lipca 1919 roku pułk ten przyjął nazwę Ułanów Jazłowieckich. Jedynym poległym w bitwie po polskiej stronie był Stanisław Sekuła[7].

W okresie II Rzeczypospolitej (1920–1939) zakład naukowo-wychowawczy obejmował gimnazjum i liceum ogólnokształcące oraz seminarium gospodarcze wraz z internatem.

W grudniu 1943 roku banderowcy dokonali napadu na miejscowość. W czasie torturowania księdza dra Andrzeja Krasickiego usiłowali zmusić go do ujawnienia nazwisk osób ukrywających Żydów, czyli zdradzenia tajemnicy spowiedzi. Ksiądz milczał, został przez grupę UPA porwany i zamordowany w nieznanym miejscu[8].

23 sierpnia 1944 roku w miejscowości Rusiłów pod Jazłowcem zostały zamordowane przez Ukraińców dwie niepokalanki z Jazłowca, siostry Zofia Stefania Ustyanowicz i Laetitia Maria Szembek. Zwłoki zostały odnalezione na początku listopada 1944 roku w lesie rusiłowskim. Pogrzeb s. Letitii Szembek odbył się 6 listopada, a s. Zofii Ustyanowicz 11 listopada 1944 roku w grobowcu zakonnym niepokalanek w Jazłowcu[9].

W okresie ZSRR miasto nosiło nazwę Jabłuniwka.

W 1946 roku mieszkający w Jazłowcu Polacy oraz siostry niepokalanki zostali przymusowo wysiedleni na zachód. Siostry dzięki pomocy radzieckich saperów przewiozły koronowany w 1939 roku posąg Pani Jazłowieckiej do Szymanowa. Klasztor przekształcono w sanatorium, które działało w jednym ze skrzydeł pałacu co najmniej do 2002 roku.[potrzebny przypis] Od 1999 roku w kaplicy (dawnej sali balowej pałacu, będącej za czasów ZSRR salą kinową) istnieje sanktuarium bł. Marceliny Darowskiej, znajduje się tu też wierna kopia posągu Pani Jazłowieckiej. Dawne plantacje winorośli, rosnące niegdyś na południowym stoku wzgórza pałacowego, zostały wyparte przez roślinność typu parkowego.

Na portalu pałacu (od strony parku) znajduje się łacińska sentencja Honestus rumor alterum est patrimonium („Dobra sława jest drugim dziedzictwem”). W tympanonie widnieje korona królewska oraz rodowe herby Poniatowskich i Czartoryskich, pod którymi umieszczono wizerunek Orderu Orła Białego.

Religia[edytuj]

6 stycznia 1749 Stanisław Poniatowski dał prezentę ks. Piotrowi Filewiczowi na probostwo cerkwi św. Eliasza proroka,[10] a 8 sierpnia 1753 (już jako kasztelan krakowski) ks. Michałowi Pawłowiczowi na probostwo cerkwi św. Mikołaja.[11]

Zabytki[edytuj]

  • Zamek w Jazłowcu istniał w XV wieku. Jego przebudowy dokonał Jerzy Jazłowiecki w latach 1550-1556 (kolejna przebudowa w latach 1575-1607). Po Jazłowieckich zamek przeszedł do Czuryłów, Wolskich, Bełżeckich, Odrzywolskich, a następnie został kupiony przez Koniecpolskich. W czasach świetności zamek nad Olchowcem był uważany za równie silną fortecę co Kamieniec Podolski. W 1672 roku poddał się Husseinowi baszy Adenu, w następnym roku po zwycięstwie chocimskim, przeszedł do Polski. W 1676 roku poddał się Ibrahimowi Szejtanowi paszy. W 1684 roku został odebrany Turkom, którzy na wiadomość, że wielki król i pogromca się zbliża, z zamku ustąpili. Część załogi zgłosiła się do służby królewskiej. Z początkiem XVIII wieku zamek przeszedł od Koniecpolskich do Lubomirskich, a w 1746 roku został nabyty w drodze kupna przez Stanisława Poniatowskiego – ojca króla Stanisława Augusta. W 2010 roku zamek przeszedł w prywatne ręce.
  • Pałac w Jazłowcu
  • Grobowiec zakonny sióstr niepokalanek. Położony jest w zachodnim krańcu parku przylegającego do pałacu. Grobowiec w formie katakumb wbudowany jest w stok cypla utworzonego przez zakole potoku Jazłowczyka. Katakumby wybudowane na planie krzyża są miejscem pochówku sióstr niepokalanek zamieszkujących klasztor do 1946 roku. Na prawo od wejścia grób Błogosławionej Marceliny Darowskiej (1827-1911)
  • Kościół Dominikanów pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marуi Panny z lat 1589-1590 w stylu renesansowo-gotyckim. Fundator Mikołaj Jazłowiecki. Jednonawowy, z pięciobocznym prezbiterium i dwiema kaplicami po obu stronach nawy z XVII wieku. Funkcjonował jako świątynia do 1945 roku. Później mieścił się w nim radziecki magazyn wódki. Ocalały na sklepieniu prezbiterium fragmenty fresków, trzy renesansowe portale oraz fragmenty gotyckich i renesansowych detali. Dawniej znajdował się w nim nagrobek zmarłego w 1609 roku polskiego kompozytora Mikołaja Gomółki. Obecnie w ruinie.

Pobliskie miejscowości[edytuj]

Urodzeni w Jazłowcu[edytuj]

Ludzie związani z Jazłowcem[edytuj]

  • Mikołaj Gomółka – wybitny kompozytor doby renesansu, prawdopodobnie, tutaj jego miejsce śmierci i pochówku.
  • Spendowska Rypsyma, imię zakonne Benedykta (zm. 1730) – założycielka klasztoru mniszek ormiańskich w Jazłowcu, współzałożycielka i przełożona klasztoru we Lwowie, następnie benedyktynka obrządku ormiańskiego; była córką Stefana, wójta ormiańskiego w Jazłowcu (zm. ok. 1671), prawdopodobnie bratanicą Bogdana Spendowskiego
  • Helena Fortunata Spendowska (ok. 1669–1751) – ksienia benedyktynek ormiańskich we Lwowie w latach 1710–1751, krewna Benedykty[12]; portrety Heleny i Benedykty znajdowały się w katedrze ormiańskiej we Lwowie[13].
  • Spendowski (Spędowski) Bogdan (pierwotnie Szeferowicz Astwadzadur) – wójt jazłowiecki, tłumacz języka tureckiego, sekretarz królewski, poseł polski do Turcji[14].

Właściciele Jazłowca[edytuj]

Honorowi obywatele miasta Jazłowca[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Облікова картка, Язловецька сільська рада, Тернопільська область, Бучацький район (ukr.)
  2. Ihor Skoczylas. Язловецьке намісництво на Західному Поділлі у XVII – першій половині XVIII століть: територіальний «родовід» та парафіяльна мережа: (Історико-географічний аспект). 2006, s. 225. (ukr.)
  3. Janusz Kurtyka: Repertorium Podolskie. Dokumenty do 1430 r. „Rocznik Przemyski”. nr 18; 26; Jerzy Sperka, Michał Awdaniec a początki kościoła parafialnego w Buczaczu, s, 80 (przyp.). [dostęp 2016-11-30].
  4. Ihor Skoczylas. Недатований реєстр духовенства, церков і монастирів Львівської єпархії за владицтва Йосифа Шумлянського. 2000, s. 584.
  5. Adam Przyboś: Koniecpolski Aleksander h. Pobóg (1620—1659). [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. XIII/4. Wrocław — Warszawa — Kraków : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1968, zeszyt 59,. s. 515. [dostęp 2016-12-08].
  6. Zamki kresowe Rzeczypospolitej - Jazłowiec (ok. 10:00). [dostęp 2017-02-27]
  7. Ze znajdujących się w rękach sióstr relacji wynika, jakoby po bitwie miała się pojawić srebrzysta poświata, po której w kierunku „całego we złocie” ułana szła Matka Boska, aby zamknąć mu oczy. Pojawiające się w relacji kolory (srebrny i złoty) stały się później barwami ułanów jazłowieckich.
  8. „Na Rubieży”, nr 4/14, 1995 r., s. 13.
  9. Kosyra-Cieślak Hanna, Szymczak Romana, Siostry Niepokalanki: Poszłam siać do Polski... i wzeszło. T. I. Szymanów 2004; T. II. Szymanów 2005; T. III. Szymanów 2006.
  10. Sadok Barącz: Pamiątki jazłowieckie. Lwów, 1862, s. 178. [dostęp 2017-03-01]
  11. Tam że, s. 182-183.
  12. Krzysztof Stopka: Spendowska Rypsyma, imię zakonne Benedykta (zm. 1730). W Polski Słownik Biograficzny. T. XLI, s. 67-68.
  13. Felicjan Łobeski. Opisy obrazów znajdujących się w kościołach m. Lwowa. „Dodatek Tygodniowy przy Gazecie Lwowskiej”. 1853, nr 5, s. 19.
  14. Krzysztof Stopka: Spendowski (Spędowski), pierwotnie Szeferowicz (Seferczyk, Seferowicz, Szeferowic) Bogdan (Astwadzadur, Bohdan, Theodat) h. Pobóg (zm. między 1690 i 1694). W Polski Słownik Biograficzny. T. XLI, s. 68-70.
  15. a b Adam Boniecki. Herbarz polski : wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. 1, s. 282.
  16. Krzysztof Leonard Karol bar. Błażowski z Jazłowca h. Sas (ID: 1.1091.93)
  17. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1889. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1889, s. 18.
  18. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1907. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1907, s. 30.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]