Jazgrza Williamsa

Jazgrza Williamsa
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	goździkopodobne
Rząd	goździkowce
Rodzina	kaktusowate
Rodzaj	jazgrza
Gatunek	jazgrza Williamsa
	Nazwa systematyczna
	Lophophora williamsii (Lem. ex Salm-Dyck) Coult.; Contr. U.S. Natl. Herb. 3: 131 (1894)
Synonimy
	Echonocactus williamsii Lem.; Anhalonium williamsii Lem.;
	Echonocactus williamsii Lem.; Anhalonium williamsii Lem.;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; narażony na wyginięcie
	Multimedia w Wikimedia Commons

Jazgrza Williamsa (Lophophora williamsii), pejotl, echinokaktus Williamsa, jeżowiec Williamsa^[6]^[7] – gatunek sukulenta pędowego z rodziny kaktusowatych. Jest byliną pochodzącą z pustyń i półpustyń północnego Meksyku i południowego Teksasu^[3].

Jak wszystkie gatunki jazgrzy, rośnie on bardzo wolno, często zanim zakwitnie mija nawet 30 lat^{[potrzebny przypis]}.

Morfologia

Łodyga: Przekształcona w kulisty, mięsisty, szarozielony pęd o wysokości do 15–20 cm. Jest on słabo żeberkowany i nie posiada cierni. Areole wyposażone są we włoski.
Kwiaty: Nieduże, różowego koloru, o wielopłatkowym okwiecie. Wewnątrz kwiatów 1 słupek i liczne pręciki.
Owoc: Jagoda.

Jako substancja psychoaktywna

Pejotl jest psychodelikiem, powoduje halucynacje^[8]. Efekty jego spożycia są podobne do tych po zażyciu LSD czy też psylocybiny^[8]. Z tego powodu jest zakazany w USA, za wyjątkiem użycia podczas pejotystycznych obrzędów religijnych^[8] praktykowanych przez Tubylczy Kościół Amerykański. Efekty spożycia:

Psychiczne^[8]:
- Efekty krótkotrwałe:
  - Euforia;
  - Lęk;
  - Zniekształcone procesy myślowe, zmysły (widzenie jaśniejszych kolorów, inne słyszenie itp.) oraz poczucie czasu, przestrzeni i własnego ciała (osoby, które go zażyły, mogą np. czuć stan nieważkości);
  - Wrażenie zdolności do komunikacji z bogami i/lub wykraczania poza Ziemię;
- Efekty długotrwałe:
  - Przedłużająca się psychoza^[9];
    - Zaburzenie postrzegania spowodowane halucynogenami;
    - Paranoja;
    - Zaburzenia myślenia;
    - Zmiany nastroju;
  - Silna bezsenność (jedynie w niektórych przypadkach)^[9].
Somatyczne^[8]: rozszerzone źrenice, gorączka, mrowienie skóry, pocenie się, nadmierne ślinienie, podwyższone ciśnienie krwi, przyspieszone tętno, zawroty głowy, utrata koordynacji, osłabienie mięśni, silne nudności lub wymioty, zmniejszony apetyt, skurcze brzucha, biegunka.

Pejotl uzależnia psychicznie, ale nie fizycznie^[8].

Historia i rola w kulturze

Nazwa pejotl pochodzi z języka nahuatl, w którym słowo peyotl oznacza „migotać”, „połyskiwać”. Jest on źródłem wielu alkaloidów z rodziny fenetylamin (głównie meskaliny). Pejotl w smaku jest gorzki^[10]. Meskalinę kaktus zaczyna wytwarzać po 5 latach, jednak okazy rosnące poza środowiskiem naturalnym i w ziemi o nieodpowiednim składzie biochemicznym dają po zjedzeniu raczej nieprzyjemne dolegliwości żołądkowe niż odurzające, o czym pisał już Stanisław Ignacy Witkiewicz w dziele Nikotyna, Alkohol, Kokaina, Peyotl, Morfina, Eter^[11]:

Preparaty które dostawałem następnie od dr. Rouhier, wydobyte z kaktusów, hodowanych zdaje się na Côte d'Azur, nie dorównują mu [oryginalnemu peyotlowi rosnącemu w naturalnych warunkach] co do zdolności wywoływania wizji, a przewyższają znacznie co do skutków ujemnych.

Eksperymentujący z pejotlem Witkiewicz, głównie w latach 30. XX w., stworzył wiele portretów będąc pod wpływem tej rośliny^[11].

Wzrost zainteresowania pejotlem w latach 70. był spowodowany opublikowaniem wczesnych prac antropologa Carlosa Castanedy. Don Juan Matus, domniemany nauczyciel Castanedy, miał używać nazwy Mescalito w odniesieniu do mocy zwanej „pomocnikiem”, „opiekunem”, która ujawnia się spożywającym pejotl, ucząc ich „właściwego sposobu życia”.

Środowisko naukowe, po początkowej akceptacji i uznaniu, zarzuciło Castanedzie, że w swych pracach zbyt wiele uwagi poświęca środkom psychotropowym i ich działaniu, a za mało elementom kulturowym. Po publikacji kolejnych prac podejrzenia w środowisku naukowym o to, iż cała praca Castanedy to fikcja, nasiliły się do tego stopnia, że w trosce o rzetelność naukową, środowisko antropologów odcięło się od Castanedy i odebrano mu również tytuł doktorski^[12]^[13].

Badania archeologiczne wskazują na to, że pejotl zażywano już co najmniej 3780–3660 roku p.n.e. (datowanie radiowęglowe), tj. w prehistorii, na terenie dzisiejszego stanu Teksas, a także od co najmniej 810–1070 roku n.e. (datowanie radiowęglowe) na terenie dzisiejszego stanu Coahuila w Meksyku^[14]. Obecnie pejotl jest wykorzystywany podczas indiańskich obrzędów religijnych w pejotyzmie^[15].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-07] (ang.).
↑ ^a ^b Lophophora williamsii, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-09-16] .
↑ Search results — The Plant List. [dostęp 2011-01-25]. (ang.).
↑ Lophophora williamsii, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
↑ Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 327. ISBN 83-214-1305-6.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f What Is Peyote? | Peyote Abuse, Effects & Risks | Greenhouse [online], Greenhouse Treatment Center [dostęp 2025-09-16] (ang.).
↑ ^a ^b A Case of Prolonged Peyote-Induced Psychosis Resolved by Sleep [online], Psychiatrist.com [dostęp 2025-09-16] (ang.).
↑ Zdzisław Jan Ryn, "Medycyna indiańska", Kraków 2007, s. 226.
↑ ^a ^b Stanisław Ignacy Witkiewicz Nikotyna, alkohol, kokaina, peyotl, morfina, eter, 1932.
↑ Robert Marshall: The dark legacy of Carlos Castaneda. [dostęp 2009-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-08)]. (ang.).
↑ Colin Wilson: The Don Juan Affair. [dostęp 2009-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-01-30)]. (ang.).
↑ Hesham R.H.R. El-Seedi Hesham R.H.R., Peter A.G.M. DeP.A.G.M.D. Smet Peter A.G.M. DeP.A.G.M.D., OlofO. Beck OlofO., GöranG. Possnert GöranG., Jan G.J.G. Bruhn Jan G.J.G., Prehistoric peyote use: Alkaloid analysis and radiocarbon dating of archaeological specimens of Lophophora from Texas, „Journal of Ethnopharmacology”, 101 (1), 2005, s. 238–242, DOI: 10.1016/j.jep.2005.04.022, ISSN 0378-8741 [dostęp 2025-09-16] .
↑ Native American Church. Encyklopedia Britannica. [dostęp 2025-09-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-08-20)]. (ang.).

Bibliografia

Barbara Myerhoff: Pejotlowe łowy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1997. ISBN 83-7006-484-1.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-07] (ang.).

[powo-3] Lophophora williamsii, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-09-16] .

[TPL-4] Search results — The Plant List. [dostęp 2011-01-25]. (ang.).

[iucn-5] Lophophora williamsii, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).

[Podbielkowski-1989-6] Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.

[Szweykowscy-2003-7] Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 327. ISBN 83-214-1305-6.

[:0-8] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f What Is Peyote? | Peyote Abuse, Effects & Risks | Greenhouse [online], Greenhouse Treatment Center [dostęp 2025-09-16] (ang.).

[:1-9] A Case of Prolonged Peyote-Induced Psychosis Resolved by Sleep [online], Psychiatrist.com [dostęp 2025-09-16] (ang.).

[10] Zdzisław Jan Ryn, "Medycyna indiańska", Kraków 2007, s. 226.

[Witkacy-11] Stanisław Ignacy Witkiewicz Nikotyna, alkohol, kokaina, peyotl, morfina, eter, 1932.

[Legacy-12] Robert Marshall: The dark legacy of Carlos Castaneda. [dostęp 2009-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-08)]. (ang.).

[Affair-13] Colin Wilson: The Don Juan Affair. [dostęp 2009-01-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-01-30)]. (ang.).

[14] Hesham R.H.R. El-Seedi Hesham R.H.R., Peter A.G.M. DeP.A.G.M.D. Smet Peter A.G.M. DeP.A.G.M.D., OlofO. Beck OlofO., GöranG. Possnert GöranG., Jan G.J.G. Bruhn Jan G.J.G., Prehistoric peyote use: Alkaloid analysis and radiocarbon dating of archaeological specimens of Lophophora from Texas, „Journal of Ethnopharmacology”, 101 (1), 2005, s. 238–242, DOI: 10.1016/j.jep.2005.04.022, ISSN 0378-8741 [dostęp 2025-09-16] .

[15] Native American Church. Encyklopedia Britannica. [dostęp 2025-09-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-08-20)]. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]