Jeżyce

Jeżyce

osiedle, jednostka pomocnicza
Rynek Jeżycki – centrum Jeżyc (2024)
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Aglomeracja	poznańska
Miasto	Poznań
W granicach Poznania	1 kwietnia 1900
Zarządzający	Adam Dzionek
Powierzchnia	1,98 km²
Populacja (2010) • liczba ludności	24 172
Strefa numeracyjna	(+48) 61
Tablice rejestracyjne	PO, PY
SIMC	0969617
Położenie na mapie
52°24′46″N 16°54′12″E
Strona internetowa

Wójt i ławnicy sądu wyższego prawa magdeburskiego w Krakowi potwierdzają dokument Przemysła II, określający wysokość świadczeń sołtysa w Jeżycach na rzecz kościoła i wójta poznańskiego. (1523)

Jeżyce – część miasta Poznania i jednocześnie obszar w Systemie Informacji Miejskiej, a również osiedle samorządowe.

Granice

Wedle Systemu Informacji Miejskiej jednostka obszarowa Jeżyce mieści się w granicach:

• od wschodu: ulicą Roosevelta,
• od południa: ulica Bukowską,
• od zachodu: ulicą Żeromskiego,
• od północy: torami kolejowymi.

Osiedle Jeżyce graniczy:

• z Osiedlem Ogrody (granica – ulica Stanisława Przybyszewskiego, ulica Stefana Żeromskiego)
• z Osiedlem Sołacz (granica – trasa linii kolejowej nr 351)
• z Osiedlem Stare Miasto (granica – trasa linii kolejowej nr 351)
• z Osiedlem Św. Łazarz (granica – Ulica Bukowska)

Położenie

Główną częścią Jeżyc jest Rynek Jeżycki.

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1253 (według zachowanej kopii z 1298) gdzie odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Yssycz”, 1292 (wg kopii z 1523) „Ysicze”, (wg kop. Z XVIII w.) „Ysich”, 1343 „Ysycze”, 1352 „Yszycze”, 1356 „Ysicz”, 1372 „Iszycze”, 1388 „Iszicze”, 1399 „Eyzicz”, 1407 „Gyzicze”, 1421 „Ysecz”, 1423 (wg kopii z lat 1488-1492) „Gyzycze”, 1425 „Isycze”, 1427 „Giszicza”, 1430 „Gysicz, Eysicz”, 1436 „Gyszicz”, 1438 „Gysecza”, 1441 „Giszicze”, 1442 „Gyszycze, Gyszicze, Ischicze”, 1444 „Chizicze”, 1453 „Gyzice, Gyzicze”, 1457 „Grzicze”, 1458 „Gizycze”, 1469 „Yszicze”, 1481 „Gysicza”, 1487 „Idzicze”, 1493 „Giszcze”, 1563 „Gizicze”, 1577 „Izicze”, 1580 „Gezice” . Dawniej w języku niemieckim Jersitz.

Nazwa pochodziła najprawdopodobniej od imienia własnego Jerzy, mimo iż w ciągu wieków pisana była różnie: Giżyce, Iżyce, później Jeżyce i taka nazwa przetrwała do naszych czasów.

Historia

Obecna część miasta Poznań o nazwie Jeżyce była w średniowieczu osobną wsią leżącą ok. trzech kilometrów na zachód od Starego Rynku w Poznaniu i w wyniku procesów urbanizacyjnych, podobnie jak inne miejscowości w okolicy, została wchłonięta przez miasto Poznań. Śladem tej wsi jest obecna ul. Kościelna w Poznaniu, która zachowała kształt owalnicy.

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i była wsią monarszą, czyli królewszczyznę należącą do królów polskich a później weszła w skład miasta Poznania stając się własnością miasta. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego i należała do parafii św. Wojciecha koło Poznanialubińskiej .

W 1253 książęta wielkopolscy Przemysł I oraz Bolesław Pobożny wydali akt lokacyjny dla miasta Poznania powierzając lokację na prawie magdeburskim wójtowi Tomaszowi z Gubina nad Nysą Łużycką. W akcie tym wymieniono 17 wsi w okolicy Poznania, w tym m.in. Jeżyce, które przekazali miastu. Tomasz jako wójt poznański otrzymał 30 łanów ról uprawnych, a 20 łanów pastwisk otrzymali mieszczanie poznańscy. Dokument ten został transumowany w 1298.

W 1292 miejscowość była osobną wsią należącą do książąt wielkopolskich. W tym roku książę wielkopolski oraz późniejszy król polski Przemysł II rozstrzygnął spór pomiędzy swoim sołtysem jeżyckim Piotrem, a Reinoldem wójtem poznańskim (łac. „scultetus civitatis”). Wójt twierdził, że sołtys z Jeżyc nie może odprawiać trzy razy w roku sądów wielkich (łac. „iudicium magnum”) we wsi książęcej Jeżyce, a winien odpowiadać tylko przed wójtem poznańskim. Sołtys natomiast się temu sprzeciwił, a książę wielkopolski Przemysł II uwolnił sołtysa oraz jego następców od pretensji wójta, tak że sołtys Piotr miał odpowiadać tylko przed sądem księcia lub jego wójta (łąc „nostro advocato”), który miał z każdego sądu pobierać dla księcia 2 denary. Wieś książęca Jeżyce miała płacić co roku 8 grzywien czynszu księciu, 7 grzywien plebanowi od św. Wojciecha koło Poznania, jedną grzywnę kościołowi św. Mikołaja koło Poznania, dwie grzywny wójtowi poznańskiemu, zaś wikary od św. Wojciecha miał na wigilię Bożego Narodzenia przybywać do mieszkańców Jeżyc, aby pobierać kolędę, tak jak było w zwyczaju od początku. Sołtys miał mieć w tej wsi 4 łany wolne oraz wolny młyn zbożowy. Miał on sądzić wszystkie sprawy małe i wielkie razem z wójtem książęcym, który będzie pobierał denar książęcy. Sołtys miał ponadto prawo łowienia ryb w stawie poniżej Niestachowa. Wszystkie role uprawne w tej wsi, których będzie więcej niż 40 łanów, książę nadał sołtysowi na prawie dziedzicznym. Przemysł II zabronił również Piotrowi sołtysowi jeżyckiemu oraz jego potomkom przyjmować do Jeżyc mieszczan poznańskich, którzy by uprawiali role mieszkając w mieście, a jeśliby któryś z nich nabył role we wsi, zobowiązany był w niej zamieszkać wraz z całą rodziną.

W 1372 Elżbieta Łokietkówna królowa Węgier i Polski na prośbę rajców miasta Poznania przywróciła miastu wsie Jerzyce i Winiary, które należały do miasta od początku jego założenia, a które Kazimierz III Wielki król polski odebrał miastu bez jego winy i chciał je zwrócić za swego życia. Gdyby na miasto nałożony został podatek królewski, to miał on zostać zapłacony z nadwyżką o tą wieś. W 1388 król polski Władysław II Jagiełło potwierdził powyższy dokument królowej Elżbiety.

W końcu XIII wieku sołectwo jeżyckie składało się z 4 łanów ziemi, a sołtys płacił królowi 8 grzywien srebra. W 1392 król Władysław Jagiełło nadał sołtysowi jeżyckiemu prawo do łowienia ryb w stawie niestachowskim (Sołacz). Grunty wsi liczyły wówczas 40 łanów ziemi uprawnej. Na Jeżycach nie było folwarku, mieszkańcy wsi odrabiali pańszczyznę na folwarku wildeckim. W 1524 król polski Zygmunt I Stary zezwolił Maciejowi Poznańczykowi, mieszczaninowi krakowskiemu oraz jego córce Elżbiecie żonie Grzegorza młynarza młyna wodnego w Poznaniu stojącego pomiędzy mostami na rzece Warcie przy drodze z miasta do katedry poznańskiej, na wykupienie sołectwa wsi Jeżyce koło Poznania od szlachcica Bartłomieja i jego żony Anny Michałkowej.

Miejscowość odnotowały także rejestry podatkowe z XVI wieku. W 1508 pobrano podatki z 14 łanów oraz z młyna sołtysa o jednym kole wodnym. W 1509 miał miejsce pobór z 14,5 łana we wsi. W 1563 z 17 łanów osiadłych, z jednego łana opustoszałego, 3 karczm, młyna o jednym kole wodnym będącego w dzierżawie dorocznej oraz od jednego komornika. W 1567 szafarze poznańscy oddali z Jeżyc podatki od 8 śladów, 7 zagrodników, dwóch karczm, młyna o jednym kole wodnym. W 1569 miasto Poznań zapłaciło z Jeżyc od 18 łanów, 7 zagrodników, dwóch karczm najemnych, młyna o jednym kole wodnym. W 1577 wieś Jerzyce należała do miasta Poznania i zapłaciła podatki od 17 łanów, młyna korzecznego o jednym kole wodnym. W 1580 miał miejsce pobór od 17 łanów, 13 zagrodników, dwóch komorników, młyna o dwóch kołach w dzierżawie dorocznej. W 1583 pobrano podatki od 17 łanów, 2 łanów opuszczonych, od 14 zagrodników, 3 komorników, młyna o dwóch kołach w dzierżawie dorocznej.

W końcu XVI wieku działała na Jeżycach kuźnia wodna, dzierżawiona przez poznańskich kotlarzy. W początkach XVIII wieku po licznych klęskach żywiołowych nękających miasta, jednym z głównych problemów stało się ponowne zasiedlenie spustoszonych wsi i folwarków. Pierwsi koloniści z okolic Bambergu – tzw. Bambrzy – przybyli na Jeżyce w 1729 i osiedleni zostali na zasadach czynszowych.

Zabory Polski

Od lat 70. XIX wieku Jeżyce zaczęły zmieniać swoje oblicze. W 1848 na Jeżycach powstał pierwszy poznański dworzec kolejowy, zbudowany wraz z linią kolejową ze Stargardu do Poznania, oddaną do użytku 10 sierpnia 1848. Dworzec zlikwidowany w latach 70. XIX w. po uruchomieniu dworca w obecnym miejscu. Kolejnym krokiem było uruchomienie jednej konnej linii omnibusów kursujących z Chwaliszewa na Jeżyce. Ogród zoologiczny, element wyróżniający Jeżyce pośród innych dzielnic założony został w 1871 w miejscu likwidowanego dworca kolejowego. Począwszy od lat 80. zaczęła się rozbudowa Jeżyc – kładzenie kanalizacji, rozbudowa ulic, budowa elektrowni i elektryfikacja linii tramwajowej. Zaczęto stawiać gmachy użyteczności publicznej: szkołę, straż pożarną, kościoły służące mieszkańcom Jeżyc. Między obecnymi ulicami Bukowską a Grunwaldzką powstał duży kompleks koszar z kasynem oficerskim i zakładem umundurowania.

Datą przełomową w procesie przeobrażeń zachodzących na Jeżycach jest rok 1900, kiedy zostały one włączone w obręb miasta Poznania. Od tego czasu następuje intensyfikacja zmian, która najbardziej widoczna była w zabudowaniu. W miejsce wiejskich niskich budynków zaczęto wytyczać nowe ulice oraz stawiać wielopiętrowe kamienice czynszowe. Zlokalizowanych było wiele sklepów, warsztatów i zakładów przemysłowych. W latach 20. otwarto Ogród Botaniczny (obecnie jest to rejon Ogrodów), który do dziś jest zieloną enklawą, służącą nie tylko mieszkańcom Jeżyc, ale i całego miasta. Na samym początku miał on 2,5 ha. W pierwszej połowie lat 30. został powiększony o 11 ha. Dziś Ogród Botaniczny należy do Uniwersytetu Adama Mickiewicza i ma ok. 17 ha. Mimo silnych procesów urbanistycznych zachodzących na Jeżycach zwłaszcza na przełomie XIX/XX wieku w odróżnieniu od innych dzielnic nie zniszczono tutaj historycznego, dawnego rozplanowania wsi, które widoczne jest do dziś – kształt owalnicy dawnej wsi Jeżyce został utrwalony w przebiegu ulicy Kościelnej. XIX-wieczne Jeżyce leżąc na przedpolach twierdzy poznańskiej podlegały obostrzeniom fortecznym ograniczającym działalność budowlaną. Decyzje władz zapadające w latach 1890–1895 podniosły rangę Jeżyc. Rynek wytyczony był jako centrum. Zbudowano instytut ginekologiczny przy ul. Polnej, a w 1906 powstał kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusa i świętego Floriana przy ulicy Kościelnej. Do 1910 obszar Jeżyc zabudowano całkowicie. Zbudowano Teatr Nowy, w którym oprócz sali ze sceną, była restauracja z orkiestrą. Ulica, wtedy Karola, a dziś Słowackiego była bardzo luksusowa i elegancka. Budynek Szkoły Podstawowej nr 36 nie odbiegał od standardów europejskich. W 1911 oddano do użytku Most Teatralny (faktycznie jest to wiadukt), który usprawnił połączenie Jeżyc z centrum miasta. W 1927 został oddany Dom Tramwajarza, który służy mieszkańcom dzielnicy do dziś.

Okres PRL

W okresie powojennym wybudowano bloki mieszkalne, szkoły i szpitale. Utworzono nowe zakłady pracy, przychodnie lekarskie przedszkola i żłobki. Na Jeżycach (współcześnie jest to również rejon Ogrodów przy ulicy Nowina mieści się cmentarz parafialny, na którym po 40-letniej nieużyteczności wznowiono chowanie zmarłych. Na obrzeżach tej części Poznania znajduje się jezioro Rusałka (teraz jest to teren Golęcina, na osiedlu samorządowym Sołacz).

Jeżyce w kulturze popularnej

Jeżyce są miejscem akcji popularnego cyklu powieści dla młodzieży autorstwa Małgorzaty Musierowicz pt. Jeżycjada.

Jeżycom poświęcone jest wiele tekstów rapera Peji (wł. Ryszarda Waldemara Andrzejewskiego). Są to m.in. utwory pt. „Staszica Story I”, „Staszica Story II”, „Czas przemija”. W tekstach, artysta opowiada przeróżne historie z młodości, którą spędził właśnie w tej okolicy.

Placówki kulturalne

• Teatr Nowy (ul. Dąbrowskiego 5)
• Dom Tramwajarza (ul. Słowackiego 19/21)
• Kino Rialto (ul. Dąbrowskiego 38)
• Biblioteka Wielkopolska im. Stanisława Barańczaka (ul. Prusa 3)
• Klub Fantastyki „Druga Era” (ul. Słowackiego 13)

Placówki kulturalne

Teatr Nowy (2011)

Kino Rialto (2007)

Dom Tramwajarza (2007)

Biblioteka Wielkopolska im. Stanisława Barańczaka (2021)

Osoby związane z Jeżycami

Wanda Błeńska

• Zygmunt Bauman – socjolog, filozof, jeden z twórców koncepcji postmodernizmu, urodzony na Jeżycach
• Wanda Błeńska – misjonarka i lekarka trędowatych oraz Służebnica Boża Kościoła katolickiego, która urodziła się, mieszkała na Jeżycach i została pochowana na Cmentarzu Jeżyckim na Ogrodach
• Kazimiera Iłłakowiczówna – poetka mieszkająca i tworząca na Jeżycach
• Emilia Krakowska - aktorka mieszkająca w młodości na Jeżycach
• Tadeusz Łomnicki – aktor zmarły na deskach Teatru Nowego w Poznaniu
• Małgorzata Musierowicz – pisarka, autorka cyklu powieściowego dla młodzieży Jeżycjada
• Peja (właśc. Ryszard Waldemar Andrzejewski) – raper, autor tekstów i producent muzyczny oraz przedsiębiorca
• Zygmunt Warczygłowa – malarz, samouk, zwany Poznańskim Nikiforem, urodzony na Jeżycach
• Roman Wilhelmi – aktor

Adres rady osiedla

Adres rady osiedla

Dom Tramwajarza, ul. J. Słowackiego 19/21, lok. 3.

Komunikacja

Osiedle obsługują tramwaje i autobusy MPK Poznań linii 164 oraz linie nocne 216 i 226.

Zobacz też

• Jeżyce (dzielnica Poznania 1954–1990)
• Jeżycjada
• masakra na Jeżycach
• Spółdzielnia Mieszkaniowa Lokatorsko-Własnościowa Jeżyce
• Browar Hipolita Lackowskiego
• Bracia Dawidowscy
• podział administracyjny Poznania

Bibliografia

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. II (I-Ł) z.1, hasło: „Jeżyce”. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 84-95.

Linki zewnętrzne

• Jeżyce, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Jeżycki Informator Multimedialny
• Spółdzielnia Mieszkaniowa Lokatorsko-Własnościowa Jeżyce
• Spółdzielnia Mieszkaniowa „BLOK”
• Audycja „Mój Poznań, moja Wielkopolska - Jeżyckie impresje” w serwisie YouTube, Ratajska Telewizja Kablowa
• Audycja „Mój Poznań, moja Wielkopolska - Jeżyckie murale” w serwisie YouTube, Ratajska Telewizja Kablowa