Jednolity akt europejski

Jednolity akt europejski (JAE, ang. Single European Act, SEA) – umowa międzynarodowa zawarta w ramach Wspólnot Europejskich, stanowiąca pierwszą poważną rewizję jej traktatów założycielskich.

Szczyt w Mediolanie i jego znaczenie

W okresie poprzedzającym szczyt w Mediolanie w ramach Wspólnot Europejskich obserwowano znaczne wahania nastrojów politycznych związanych z procesem integracji europejskiej. Towarzyszyły mu naprzemiennie okresy oczekiwań na pogłębienie integracji oraz rozczarowań wynikających z trudności w podejmowaniu decyzji. Dynamika ta przejawiała się w sekwencyjnym następstwie deklaracji politycznych i sytuacji kryzysowych, które wpływały na postrzeganie tempa integracji.

W tym kontekście istotną rolę odgrywali m.in. kanclerz Republiki Federalnej Niemiec Helmut Kohl oraz prezydent Francji François Mitterrand, którzy dążyli do nadania procesowi integracyjnemu nowej dynamiki i przełamania dotychczasowych impasów decyzyjnych. Jednocześnie w praktyce funkcjonowania wspólnot coraz większe znaczenie zaczęły odgrywać szczegółowe kwestie sektorowe, takie jak regulacje środowiskowe, polityka rolna czy zagadnienia technologiczne, co ograniczało możliwość realizacji szerszych reform systemowych.

W trakcie szczytu w Mediolanie, który odbył się w dniach 28–29 czerwca 1985 roku, zaprezentowano opracowania dwóch komitetów ds. reform powołanych w 1984 roku podczas szczytu w Fontainebleau. Dokumenty te nie odegrały jednak decydującej roli w przebiegu obrad. Kluczowe znaczenie miała natomiast inicjatywa przedstawiona przez Kohla i Mitterranda, zakładająca konieczność przeprowadzenia szeroko zakrojonych reform instytucjonalnych.

Propozycje te spotkały się z krytyczną reakcją części państw członkowskich, w tym m.in. Wielkiej Brytanii i Grecji. Pomimo tego Rada Europejska podjęła decyzję o zwołaniu konferencji międzyrządowej z udziałem wszystkich państw członkowskich, której celem miało być opracowanie szczegółowych propozycji reform. Decyzja ta została przyjęta mimo braku jednomyślnego poparcia, co stanowiło istotną zmianę w dotychczasowej praktyce podejmowania decyzji w ramach Wspólnot.

Szczyt w Mediolanie wpisywał się formalnie w dotychczasowy schemat funkcjonowania polityki europejskiej, w którym często odkładano ostateczne rozstrzygnięcia, przekazując je do dalszych prac gremiów eksperckich i międzyrządowych. W tym przypadku jednak wydarzenie to miało odmienny charakter, ponieważ po raz pierwszy od dłuższego czasu jednoznacznie opowiedziano się za pogłębieniem integracji europejskiej oraz określono ogólne kierunki przyszłych reform.

Wskazane decyzje oraz uruchomienie procesu konferencji międzyrządowej uznaje się w literaturze za jeden z istotnych etapów prowadzących do przyjęcia Jednolitego Aktu Europejskiego, który stanowił pierwszy znaczący krok w kierunku reform instytucjonalnych Wspólnot Europejskich w drugiej połowie lat 80. XX wieku.

Szczyt w Mediolanie potwierdził, że skuteczność inicjatyw integracyjnych w ramach Wspólnot Europejskich zależy od realnych możliwości politycznych oraz faktycznego potencjału przywódczego państw członkowskich. W tym ujęciu rolę inicjatorów reform mogły pełnić jedynie te rządy, które wiązały z integracją europejską nie tylko interesy gospodarcze, lecz także szerszą wizję polityczną. Na tym tle szczególne znaczenie zyskała współpraca niemiecko-francuska.

Jeszcze przed szczytem w Mediolanie kanclerz Helmut Kohl oraz prezydent François Mitterrand uzgodnili wspólne stanowisko dotyczące dalszego rozwoju integracji europejskiej. Deklarowali oni gotowość do wspierania procesu prowadzącego w kierunku politycznej unii europejskiej, nawet w sytuacji, gdy nie wszystkie państwa członkowskie podzielałyby te ambicje. Sam sygnał o gotowości do przejęcia inicjatywy wywołał intensyfikację działań dyplomatycznych wśród pozostałych państw Wspólnoty.

W reakcji na te działania swoje propozycje reform przedstawiły m.in. Wielka Brytania oraz Włochy, a państwa Beneluksu również wyrażały zainteresowanie przyspieszeniem prac nad reformami. Stopniowo utrwalało się przekonanie, że głównymi motorami dalszej integracji mogą stać się Niemcy i Francja.

Następnie rozpoczął się intensywny proces negocjacyjny o charakterze wielostronnym. Rząd Republiki Federalnej Niemiec przedstawił partnerom wspólnotowym propozycje reform instytucjonalnych, obejmujące m.in. zwiększenie efektywności procedur decyzyjnych poprzez rozszerzenie stosowania głosowania większościowego w Radzie Ministrów, wzmocnienie roli Parlamentu Europejskiego, ustanowienie mechanizmów realizacji rynku wewnętrznego oraz rozwój współpracy technologicznej. Istotnym elementem niemieckiej koncepcji było również dążenie do ustanowienia wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa w formie traktatowej.

Propozycje te były przedmiotem wielostronnych konsultacji prowadzonych w ramach intensywnych kontaktów dyplomatycznych, w tym szeregu spotkań roboczych między przedstawicielami Niemiec i Francji oraz konsultacji z udziałem Włoch i państw Beneluksu. Wielka Brytania nie uczestniczyła bezpośrednio w części tych prac, jednak była informowana o ich przebiegu, a jej stanowisko uwzględniano w dyskusjach. Ostateczny kształt wspólnej propozycji niemiecko-francuskiej został wypracowany tuż przed szczytem w Mediolanie.

Jednym z kluczowych elementów tej koncepcji było dążenie do przekształcenia rynku wewnętrznego w realnie funkcjonującą przestrzeń gospodarczą, a nie jedynie deklaratywny cel polityczny. W tym celu wskazywano na konieczność zmiany postanowień Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą, który w wielu obszarach przewidywał zasadę jednomyślności, ograniczającą skuteczność podejmowania decyzji. Z tego względu postulowano wprowadzenie zasady głosowania większościowego w wybranych obszarach rynku wewnętrznego oraz dostosowanie struktury instytucjonalnej Wspólnot do realizacji celów integracyjnych. Korekty traktatowe obejmować miały również dalsze rozszerzenie kompetencji wspólnotowych, co stanowiło istotny element późniejszych prac prowadzących do przyjęcia jednolitego aktu europejskiego.

Jednolity akt europejski został podpisany 17 lutego 1986 w Luksemburgu i 28 lutego 1986 w Hadze, ratyfikowany 1 lipca 1987. Dokument formalnie ustanowił powstanie wspólnego rynku europejskiego, a także umocnił współpracę polityczną państw Wspólnoty - uznaje się go za prekursora Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (WPZiB). Założono w nim, że do końca 1992 powstanie wspólny rynek wewnętrzny (swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału), zwiększono uprawnienia Parlamentu Europejskiego i zreformowano Radę Europejską.

Akt nadał kształt organizacyjny Europejskiej Współpracy Politycznej, będącej formą współpracy państw członkowskich Unii od roku 1970. Odtąd Wspólnoty Europejskie i EWP miały zachowywać odrębność organizacyjną względem siebie, wspólnie jednak podejmować kroki do urzeczywistnienia Unii.

Ustanowił on także zasady funkcjonowania Rady Europejskiej, nadając jej charakter prawnomiędzynarodowy.

Umowa w istotny sposób rozwinęła i pogłębiła dziedziny prawa instytucjonalnego i materialnego Wspólnot. Wzmocniła pozycję Parlamentu Europejskiego (dopiero wtedy wprowadzono tę nazwę do traktatów), poprzez wprowadzenie postępowania współpracy w zakresie stanowienia prawa. Przewidziała także powołanie Sądu Pierwszej Instancji UE.

JAE wzmocnił obszar odpowiedzialności wspólnoty poprzez poszerzenie zakresu jej działalności, poszerzoną współpracę w zakresie polityki zagranicznej, a także zwiększył kompetencje Parlamentu Europejskiego, dając mu ostatnie słowo w sprawach uchwał i postanowień Wspólnoty. Ustanowiono także procedury, na jakich miała się odtąd odbywać kooperacja pomiędzy Parlamentem Europejskim a Radą Ministrów. Tym samym umożliwiono lepszy przepływ informacji i większy zakres konsultacji pomiędzy tymi dwoma organami.

W traktacie ograniczono także dotychczasową zasadę jednomyślności przy podejmowaniu decyzji przez Radę Ministrów. W głosowaniach zaczęła być wymagana większości kwalifikowanej w takich dziedzinach jak:

• Rynek wewnętrzny
• Bezpieczeństwo i zdrowie pracowników
• Badania naukowe i rozwój technologiczny
• Polityka środowiskowa
• Polityka regionalna

Jednolity rynek

Przyjęcie Jednolitego aktu europejskiego stanowiło kolejny krok w realizacji procesu europejskiej integracji monetarnej. Ponadto traktat zaznaczał: "Wspólnota podejmie środki zmierzające do procesu stopniowego ustanawiania jednolitego rynku, który miałby się zakończyć 31 grudnia 1992... co oznacza obszar bez granic, w którym zapewniony będzie wolny przepływ towarów, osób, usług i kapitału". Powyższe dążenia, określone przy pomocy 282 kluczowych kroków, zostały szybko osiągnięte w planowanym okresie. Usunięto wszelkie bariery związane z przepływem towarów, kapitału, usług, i tym samym wspólny rynek stał się rzeczywistością, a jego uregulowania umożliwiły przyjęcie w późniejszym okresie traktatu z Maastricht

Integracja polityczna wspólnoty

Jednolity akt europejski stworzył również podstawę prawną dla funkcjonowania Rady Europejskiej i Europejskiej Współpracy Politycznej. W traktacie JAE znalazły się istotne postanowienia dotyczące rozszerzenia polityki EWG. Ustanowiono reguły kooperacji w dziedzinie polityki gospodarczej i walutowej. EWG miała też odtąd współpracować w zakresie polityki społecznej, badań naukowych, rozwoju technologicznego i przy kwestiach ochrony środowiska naturalnego.

Akt ten był pierwszym po wielu latach znaczącym krokiem w kierunku integracji europejskiej. Dokument ten opracowywano podczas kilku konferencji międzyrządowych, począwszy od konferencji w Mediolanie, później także w Luksemburgu i Brukseli.

17 lutego 1986 r. w Luksemburgu podpisały go wszystkie wówczas należące do Wspólnot państwa, oprócz Włoch, Grecji i Danii, które podpisały go 28 lutego 1986 r. w Hadze. Akt ten wszedł ostatecznie w życie 1 lipca 1987.

Zobacz też

• Prawo wspólnotowe