Jedysan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jedysan na mapie współczesnej Ukrainy

Jedysankraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie i Mołdawii, położona nad Morzem Czarnym. Centrami tego regionu były Chadżibej (współcześnie Odessa) i Oczaków.

Nazwa[edytuj]

Nazwa pochodzi od zniekształconej tureckiej nazwy twierdzy "Yeni Dünya" (Nowy Świat), leżącej na terenie późniejszej wioski Chadżybej[1]. Nazwy "Jedysan" w oznaczeniu regionu w dawnej Polsce raczej do XVIII wieku nie używano, stosując nazwę Pole Oczakowskie. Od północy z Jedysanem graniczyła położona na Podolu kraina, zwana po polsku Pobereżem[2].

Granice[edytuj]

Region położony jest pomiędzy dwiema granicznymi rzekami: Dniestrem i Dnieprem. Od południa graniczy z Budziakiem, od zachodu z Besarabią, od wschodu z Krymem i Zaporożem (Dzikie Pola), od północy z Podolem.

Historia[edytuj]

Mapa Jedysanu z 1791 r.

W IX-X wieku obszaru późniejszego Jedysanu sięgały północne granice Bułgarii. We wczesnym średniowieczu ziemie Jedysanu zamieszkiwały koczownicze plemiona Pieczyngów, Połowców i grupy osiadłych Słowian. Po mongolskiej inwazji w XIII wieku teren ten był przydzielony Złotej Ordzie. W 1397 roku tereny te wraz z brzegiem Morza Czarnego opanowali Władysław Jagiełło i Witold Kiejstutowicz[3]. Region stanowił część Wielkiego Księstwa Litewskiego, będącego formalnie od 1386 roku częścią składową Królestwa Polskiego. W 1492 roku tereny te opanowali Tatarzy krymscy. W 1538 roku Jedysan stał się częścią Imperium Osmańskiego i włączony do ejaletu Silistra. Przez kilkanaście następnych lat był plądrowany przez polskich rotmistrzów z Baru, Jazłowca i Trembowli. Wkrótce nad Jedysanem osiadali Tatarzy krymscy oraz Nogajowie tworzący tu ordę jambolucką (oczakowską) i po 1720 roku ordę jedysańską (odłam Małej Ordy Nogajskiej).

W lipcu 1774 roku Rosja i Turcja podpisały Traktat w Küczük Kajnardży i położona pomiędzy Dnieprem i Bohem część Jedysanu przeszła pod władzę Rosji. Kolejną wojnę turecko-rosyjską zakończył Pokój w Jassach, na mocy którego pozostała część Jedysanu przypadła Rosji po rzekę Dniestr. Katarzyna II nakazała przesiedlenie Nogajów za Ural, w związku z czym podnieśli bunt stłumiony przez Suworowa. W 1794 roku założono miasto Odessa, które stało się największym rosyjskim portem nad Morzem Czarnym. Od 1803 roku włączony do guberni chersońskiej.

Od 1922 w ZSRR. W 1924 roku część zachodnich terenów Jedysanu weszła w skład Mołdawskiej Autonomicznej SRR, a pozostała część w skład Ukraińskiej SRR. W 1941 zachodnia część Jedysanu między Dniestrem i Bohem znalazła się pod zarządem Rumunii jako część Transnistrii ze stolicą w Odessie, a wschodnia między Bohem a Dnieprem była okupowana przez Niemcy. W 1944 całość Jedysanu ponownie znalazła się w granicach Związku Radzieckiego, w Mołdawskiej SRR i Ukraińskiej SRR. Od 1991 roku Jedysan znajduje się na terytorium Republiki Ukrainy oraz Naddniestrza w Mołdawii.

Miasta[edytuj]

Największe miasta na obszarze Jedysanu współcześnie:

miasto populacja
(2014)
państwo jednostka
administracyjna
republika radziecka
(1924-1940)
1. Coat of Arms of Odessa.svg Odessa 1 014 900  Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
2. Coat of arms of Nikolayev.svg Mikołajów 494 638  Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
3. Coat of arms of Kherson.svg Chersoń 324 400  Ukraina Obwód chersoński  Ukraińska SRR
4. Tiraspol Coat-of-Arms.gif Tyraspol 133 807  Mołdawia
/ Naddniestrze
miasto wydzielone  Mołdawska ASSR
5. Pervomaisk gerb.png Perwomajsk[a] 66 687  Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
6. Chornomorsk gerb.png Czornomorśk 59 817  Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
7. Podilsk coat of arms.png Podilśk 40 700  Ukraina Obwód odeski  Mołdawska ASSR
8. Yuzhnoukrainsk gerb.PNG Jużnoukrajinśk 40 404  Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
9. Voznesensk new gerb.png Wozniesieńsk 36 094  Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR
10. Coat of Arms of Yuzhne.png Jużne 31 814  Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
11. Coat of arms of Dubossary.png Dubosary 25 060  Mołdawia
/ Naddniestrze
Rejon Dubosary  Mołdawska ASSR
12. Balta coat of arms new official.png Bałta[b] 19 082  Ukraina Obwód odeski  Mołdawska ASSR
13. Rozdilna coat of arms.png Rozdilna 17.930  Ukraina Obwód odeski  Ukraińska SRR
14. Slobozia Coat-of-Arms.png Slobozia 14 618  Mołdawia
/ Naddniestrze
Rejon Slobozia  Mołdawska ASSR
15. Ochakiv gerb.png Oczaków 14.566  Ukraina Obwód mikołajowski  Ukraińska SRR

Uwagi

  1. Częściowo położony na Podolu i Zaporożu.
  2. Częściowo położona na Podolu.

Przypisy