Jemen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
الجمهوريّة اليمنية
Republika Jemeńska
Flaga Jemenu
Godło Jemenu
Flaga Jemenu Godło Jemenu
Dewiza: (arabski) ''„Allah, al-Watan, ath-Thawra, al-Wehda”'
('
„Bóg, Państwo, Rewolucja, Jedność”
)
Hymn: Zjednoczona Republika
Położenie Jemenu
Język urzędowy arabski
Stolica Sana
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa sporne:[1]
1. Prezydent Abd Rabbuh Mansur Hadi
2. Przewodniczący Rady Rewolucyjnej Muhammad Ali al-Husi
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
50. na świecie
527 968 km²
0%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
48. na świecie
24 771 809[2]
45,3 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

39,15 mld[3] USD
1469[3] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

61,75 mld[3] USD
2316[3] USD
Jednostka monetarna rial jemeński (YER)
Niepodległość
–proklamowana
–zjednoczenie
od Turcji
30 października 1918
22 maja 1990
Religia dominująca islam
Strefa czasowa UTC +3
Kod ISO 3166 YE
Domena internetowa .ye
Kod samochodowy Y
Kod samolotowy 7O
Kod telefoniczny +967
Mapa Jemenu
Region Jemenu

Jemen (اليمن Al-Jaman; Republika Jemeńska, الجمهوريّة اليمنية Al-Dżumhurijja al-Jamanijja) – azjatyckie państwo położone na Półwyspie Arabskim nad Morzem Arabskim, Zatoką Adeńską i Morzem Czerwonym, pomiędzy Omanem i Arabią Saudyjską. Stolicą i jednocześnie największym miastem Jemenu jest Sana[4]. Największe miasta: Sana, Aden, Ta'izz, Al-Hudajda i Al-Mukalla.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Podstawy ustroju politycznego Jemenu zostały określone w konstytucji z 16 maja 1991 r. z poprawkami wprowadzonymi w latach 1994 i 2001. Jemen jest republiką, na czele której stoi prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na 7-letnią kadencję (od 2001 r.). Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament. Licząca 301 członków Izba Reprezentantów wybierana jest w wolnych wyborach co 6 lat. Senat – druga izba parlamentu składająca się ze 111 osób jest mianowana przez prezydenta (od 2001 r.). Władzę wykonawczą sprawuje rząd pod przewodnictwem premiera.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Jemen jest podzielony na 21 prowincji (muhafazah) i miasto wydzielone (stolica – Sana):

  1. Abjan
  2. Aden
  3. Ad-Dali
  4. Al-Bajda
  5. Al-Dżauf
  6. Al-Hudajda
  7. Al-Mahra
  8. Al-Mahwit
  9. Amran
  10. Hadramaut
  11. Hadżdża
  12. Ibb
  13. Lahidż
  14. Marib
  15. Rajma
  16. Sada
  17. Sana
  18. Sana (miasto)
  19. Sokotra (utworzona w 2013 roku[5])
  20. Szabwa
  21. Ta’izz
  22. Zamar

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Jemenu.

Jemen leży na południowej krawędzi Płaskowyżu Arabskiego. W rzeźbie kraju dominują góry i wyżyny. W jego zachodniej części, równolegle do wybrzeża Morza Czerwonego ciągną się pasma gór krawędziowych As-Sirat z najwyższym szczytem Jemenu Dżabal an-Nabi Szuajb (3760 m n.p.m.) Od morza oddziela je nizina Tihama. Południowa część kraju jest górzysta z najwyższym szczytem Adaran (2513 m n.p.m.). We wschodniej części Jemenu dominują wyżyny i płaskowyże poprzecinane dolinami rzek okresowych. Północ kraju zajmuje pustynia Ar-Rab al-Chali. Jemen jest państwem dwóch kontynentów, ponieważ należy do niego także afrykański archipelag Sokotra.
Jemen leży w strefie klimatu zwrotnikowego suchego. Wielkość opadów waha się od 80–130 mm na nizinach nadbrzeżnych do 800 mm rocznie w najwyższych pasmach górskich. Niektóre regiony na północy i północnym wschodzie kraju (pustynia Ar-Rab al-Chali) pozbawione są opadów przez 5–10 lat. Średnie temperatury w styczniu wynoszą od 25 °C na nizinach nadbrzeżnych do 13 °C w górach. Średnie temperatury lipca wahają się od 32 °C na nizinach do 20 °C w górach.
Z powodu niesprzyjających warunków klimatycznych w Jemenie występują wyłącznie rzeki okresowe. Dominują ubogie gleby pustynne, jedynie w dolinach rzek okresowych zdarzają się żyźniejsze gleby aluwialne, a na obszarach wyżynnych czerwone buroziemy.
Na nizinach dominuje pustynna i półpustynna roślinność krzewiasta z gajami daktylowymi w miejscach o większej wilgotności. W środkowej części kraju spotkać można rzadkie sawanny i kolczaste zarośla. W górach występują lasy akacjowe w najwyższych partiach zastąpione przez karłowate oliwki i drzewiaste jałowce.
Wśród zwierząt żyjących na terytorium Jemenu występuje wiele gatunków pochodzących z terenu Afryki m.in.: pawian płaszczowy, koziorożec nubijski, gazele, oryks arabski. Żyją tam również: hiena pręgowana, karakal, szakal złocisty, waran szary i żmija rogata.

(2004)
Terytorium
527 970 km² (wg CIA – The World Factbook), 536 869 km² (dane oficjalne)

w skład terytorium państwa wchodzą: wyspy Perim, Sokotra, Kamaran, dawna Jemeńska Republika Arabska (Jemen Północny) i dawna Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu (Jemen Południowy)

Granice lądowe
1746 km
w tym z państwami:
Oman – 288 km
Arabia Saudyjska – 1458 km
Linia brzegowa
1 906 km
Granice morskie
morze terytorialne: 12 mil morskich
wyłączna strefa ekonomiczna: 200 mil morskich
szelf kontynentalny: 200 mil morskich albo do skraju płyty kontynentalnej
Skrajne wysokości
najniższy punkt: Morze Arabskie 0 m n.p.m.
najwyższe wzniesienie: Dżabal an-Nabi Szuajb 3760 m n.p.m.
Zasoby naturalne
ropa naftowa, ryby, sól kamienna, marmur, niewielkie złoża węgla kamiennego, złoto, nikiel, miedź, żyzna gleba na zachodzie kraju
Grunty nawadniane
4 900 km² (1998)
Zagrożenia naturalne
letnie burze piaskowe, bardzo ograniczone zasoby słodkiej wody, niewystarczające zaopatrzenie w wodę do nawadniania, erozja gleby, pustynnienie
Inne informacje
strategiczne położenie nad cieśniną Bab al-Mandab łączącą Morze Czerwone i Zatokę Adeńską, jednym z najbardziej zatłoczonych szlaków żeglugowych


Historia[edytuj | edytuj kod]

Tereny Jemenu kontrolowane obecnie przez Radę Rewolucyjną (Zielony), Rząd Abda Rabbuha Mansura Hadiego i lojalistów (Czerwony) oraz Al-Ka’idę Półwyspu Arabskiego i Ansar asz-Szari’a (Szary)

Na terenie dzisiejszego Jemenu istniały w starożytności państwa minejskie (XII-VII wiek p.n.e.) oraz Królestwo Saba (X/IX-II wiek p.n.e.). W II wieku p.n.e. północnym Jemenem zaczęli władać Himjaryci, a w 525 n.e. zdobyli te terytoria Abisyńczycy. W 575 n.e. tereny te zostały przyłączone do Persji. Południowy Jemen został opanowany w I wieku p.n.e. przez Rzymian, a w IV wieku n.e. wszedł w skład imperium perskiego. W VII wieku całe terytorium Jemenu zostało opanowane przez Arabów. Od XVI wieku Jemen wchodził w skład imperium osmańskiego. Północny Jemen uzyskał niepodległość od Turcji w 1918 (jako monarchia, a od 1962 – Jemeńska Republika Arabska ze stolicą w Sanie).

Jemen Południowy w okresie 1839-1967 był brytyjską kolonią i protektoratem z głównym ośrodkiem w Adenie. W 1962 roku z tereny te podzielono na Protektorat Arabii Południowej i rządzoną przez lokalnych emirów Federację Arabii Południowej[6]. W 1963 roku utworzony został antykolonialny Narodowy Front Wyzwolenia. Ruch inspirował się ideologią panarabską. Działalność ruchu wywołała konflikt adeński między nacjonalistami a rządem kolonialnym. Już w czasie powstania, część działaczy Narodowego Frontu Wyzwolenia przyjęła poglądy zbliżone do marksizmu[7]. Wskutek działalności separatystów, jak również kryzysu sueskiego, 28 listopada 1967 Brytyjczycy opuścili Jemen Południowy. Dwa dni później ogłoszono utworzenie Ludowej Republiki Południowego Jemenu. W 1970 roku państwo przemianowano na Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu. Jemen Południowy przyjął model socjalistyczny i nawiązał bliższe relacje z blokiem wschodnim. Rewolucyjne zmiany w Jemenie południowym wpłynęły na północnego sąsiada, gdzie w 1970 roku powstała zbrojna Organizacja Jemeńskiego Oporu Rewolucyjnego która rozpoczęła trwającą do 1973 kampanię partyzancką[8]. Rząd północnego Jemenu obawiając się dalszej destabilizacji państwa, podjął się w 1972 roku krótkotrwałej wojny z południowym sąsiadem która nie została rozstrzygnięta. Jemen południowy po zakończeniu wojny w dalszej mierze kontynuował wspieranie ruchów rebelianckich na północy. Gdy w 1978 roku południe poparło rebelię prowadzoną przez Narodowy Front Demokratyczny, Jemen północny rok później wdał się z południem w kolejną krótkotrwałą i nierozstrzygniętą wojnę. Jemen Południowy starał się też wywierać wpływ na sąsiedni Oman gdzie wsparł antyrządową rebelię w Zufarze[9].

Do zjednoczenia Jemenu doszło w 1990[10][11]. Pierwsze demokratyczne wybory miały miejsce w 1993. Rok później doszło do próby secesji dawnego Jemenu Południowego i wybuchu krótkiej wojny domowej (maj-lipiec 1994), która zakończyła się zwycięstwem wojsk rządowych. W wyborach prezydenckich 20 września 2006, dotychczasowy prezydent Ali Abd Allah Salih został wybrany z poparciem 77,2% na kolejną siedmioletnią kadencję. W styczniu 2011 roku doszło do masowych protestów w tym kraju na fali Arabskiej Wiosny, w wyniku których 25 lutego 2012 Salih przekazał stanowisko szefa państwa nowo wybranemu prezydentowi Abdowi Rabbuhowi Mansurowi Hadiemu. Ofensywa szyickich bojówek ruchu Huti na stolicę kraju – Sanę w styczniu 2015, doprowadziła do odsunięcia od władzy prezydenta oraz rządu premiera Chalida Bahaha[12]. 6 lutego 2015 rebelianci zawiązali Radę Rewolucyjną jako najwyższy organ władzy państwowej, na jej czele stanął Muhammad Ali al-Husi. Społeczność międzynarodowa uznała, że samozwańczy szyicki rząd Jemenu jest nielegalny. W marcu 2015 międzynarodowa koalicja pod przywództwem Arabii Saudyjskiej (Bahrajn, Bangladesz, Egipt, Jordania, Katar, Kuwejt, Maroko, Senegal, Sudan i Zjednoczone Emiraty Arabskie)[13] rozpoczęła zbrojną interwencję w tym kraju mającą na celu obalenie ruchu Husi i zwrócenie pełnej władzy nad krajem rządowi i prezydentowi.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Jemen zamieszkują prawie wyłącznie Arabowie. Spotkać można tam również nielicznych mieszkańców pochodzenia afrykańskiego, europejskiego lub hinduskiego. Religią dominującą jest islam (ok. 99% populacji, w tym 50% sunnici, 48% zajdyci, pozostali to imamici i kilka wyznań isma’ilickich). Około 1/3 ludności zamieszkuje w miastach. Prognozy informują że do 2050 roku ludność Jemenu ma z wzrosnąć do 60 milionów mieszkańców.

(2005)
Liczba ludności 20 727 063
Ludność według wieku
 0 – 14 lat 46,5%
 15 – 64 lat 50,8%
 ponad 64 lata 2,7%
Wiek (mediana)
 w całej populacji 16,5 lat
 mężczyzn 16,5 lat
 kobiet 16,5 lat
Przyrost naturalny 3,45%
Współczynnik urodzeń 43,07 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 8,53 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 0 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
 przy narodzeniu 1,05 mężczyzn/kobiet
 poniżej 15 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
 15 – 64 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
 65 lat i więcej 0,97 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
 W całej populacji 61,5 śmiertelnych/1000 żywych
 płci męskiej 66,26 śmiertelnych/1000 żywych
 płci żeńskiej 56,49 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
 w całej populacji 61,75 lat
 mężczyzn 59,89 lat
 kobiet 63,71 lat
Rozrodczość 6,67 urodzeń/kobietę
Święta państwowe
Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
22 maja Dzień Zjednoczenia Narodowego
26 września Dzień Rewolucji 1962 roku
14 października Dzień Narodowy
30 listopada Dzień Niepodległości


Wzrost populacji na obszarze dzisiejszego Jemenu od roku 1950[14]
Rok 1950 1972 1985 1995 2010 2050
Populacja 5 600 tys. 6 062 tys. 7 700 tys. 14 700 tys. 23 495 361 66 775 029
Zmiana Green Arrow Up Darker.svg462 tys. Green Arrow Up Darker.svg1 638 tys. Green Arrow Up Darker.svg7 mln Green Arrow Up Darker.svg8 795 361 Green Arrow Up Darker.svg43 279 668

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Jemen jest jednym z najsłabiej rozwiniętych państw arabskich. Produkt krajowy brutto w roku 2003 wynosił 15,09 mld USD, co dawało 800 USD w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Wzrost gospodarczy wynosił 2,8%. Wskaźnik inflacji od kilku lat utrzymuje się na poziomie około 10% (10,8% w 2003 r.). Maleje wskaźnik zadłużenia kraju, który w roku 1997 sięgał 67,3% wartości PKB. Dane za rok 2003 mówią o 39,5% zadłużeniu. Wysoka jest stopa bezrobocia wynosząca 35% (2003).
Większość zatrudnionych pracuje w rolnictwie i pasterstwie. Produkcja rolnicza to: zboża, owoce, warzywa, rośliny strączkowe, kawa, bawełna, zwierzęta hodowlane (owce, wielbłądy, kozy, bydło, drób). Istotne znaczenie ma również rybołówstwo. Największe znaczenie w przemyśle ma wydobycie oraz przetwarzanie ropy naftowej. Mniejsze zaś wytwarzanie wyrobów bawełnianych, ze skóry oraz materiałów budowlanych. Największym ośrodkiem przemysłowym jest Aden.
W roku 2003 Jemen zanotował nadwyżkę w handlu zagranicznym. Eksportuje się głównie ropę naftową, poza tym kawę oraz suszone i solone ryby. Importuje: żywność, maszyny i urządzenia oraz produkty chemiczne. Według danych z 2003 r. największy udział w eksporcie Jemenu mają: Chiny – 28,5%, Tajlandia – 18,3%, Indie – 14%, Korea Południowa – 10,5%, Malezja – 5,1%. Najwięcej importuje się z: Zjednoczonych Emiratów Arabskich – 13,5%, Arabii Saudyjskiej – 10,8%, Chin – 9,4%, USA – 5,2%, Kuwejtu – 4,7%, Francji – 4,3%.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Jemen dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[15]. Uzbrojenie sił lądowych Jemenu składało się w 2014 roku z: 1 260 czołgów, 2 957 opancerzonych pojazdów bojowych, 25 dział samobieżnych, 398 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 280 zestawów artylerii holowanej[15]. Marynarka wojenna Jemenu dysponowała w 2014 roku następującymi okrętami: dwiema korwetami, 21 okrętami obrony przybrzeża oraz trzema okrętami obrony przeciwminowej[15].

Wojska jemeńskie w 2014 roku liczyły 66,7 tys. żołnierzy zawodowych oraz 71,2 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) jemeńskie siły zbrojne stanowią 45. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 1,4 mld dolarów (USD)[15].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[16][17]:

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Jemenie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Prezydent Abd Rabbuh Mansur Hadi formalnie podał się do dymisji 22 stycznia 2015 w związku z ofensywą szyickich bojówek Husi na stolicę kraju Sanę, 6 lutego 2015 rebelianci sformowali Radę Rewolucyjną jako najwyższy organ władzy w kraju a na jej czele stanął Muhammad Ali al-Husi. Społeczność międzynarodowa nie uznała jednak samozwańczego rządu i zadeklarowała poparcie dla prezydenta. Obecnie w kraju trwa wojna domowa między bojówkami Husi kontrolującymi zachodnią część Jemenu oraz rządem Hadiego wspieranym przez koalicję pod przywództwem Arabii Saudyjskiej.
  2. People Yemen – CIA.gov (ang.).
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 2014-04-12].
  4. Największe miasta Jemenu – Mongabay.com (ang.).
  5. Law establishing province of Socotra Archipelago issued (ang.). The official website of the President of the Republic of Yemen, 2013-12-18. [dostęp 2014-02-12].
  6. Kitchen 1994, s. 126
  7. Dean 2004, s. 1211
  8. MERIP Reports, No. 130, ( 1985).
  9. The Gulf: Revolutionary Activity Spreads; U.S. and Clients Worried. MERIP Reports, No. 19. (1973), s. 17.
  10. Burrowes, Robert, Middle East dilemma: the politics and economics of Arab integration, Columbia University Press, 1999, s.187-210
  11. Hermann, Richard, Perceptions and behavior in Soviet foreign policy, University of Pittsburgh Pre, 1985, s.152
  12. Dymisja premiera i prezydenta. Rebelianci świętują, USA redukują personel ambasady (pol.). tvn24.pl, 23 stycznia 2015. [dostęp 2015-01-23].
  13. Yemen military action denounced by Iran as 'dangerous step', The Globe and Mail, 2015-03-26
  14. Encyklopedia Geograficzna Świata -Azja, Kraków 1995.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Yemen (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-22].
  16. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-21].
  17. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Beeston, Richard; Simpson, John (2007). Looking for Trouble: The Life and Times of a Foreign Correspondent (2007 ed.). Tauris Parke Paperbacks. ISBN 978-1-84511-277-6. 4
  • Colburn, Marta; Catholic Institute for International Relations (2002). The Republic of Yemen: development challenges in the 21st century (2002 ed.). CIIR. ISBN 978-1-85287-249-6.
  • Dean, Lucy (2004). The Middle East and North Africa 2004 (2004 ed.). Routledge. ISBN 978-1-85743-184-1.
  • Kitchen, Martin (1994). Empire and after: a short history of the British Empire and Commonwealth (1994 ed.). Centre for Distance Education, Simon Fraser University. ISBN 978-0-86491-142-1.
  • Kostiner, Joseph (1984). The struggle for South Yemen (1984 ed.). Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-1504-1.
  • Mawby, Spencer (2005). British policy in Aden and the protectorates 1955-67: last outpost of a Middle East empire (2005 ed.). Routledge. ISBN 978-0-7146-5459-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]