Jer (głoska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
ъ
ь

Jergłoska tworząca sylabę, tzw. półsamogłoska (samogłoska zredukowana[1]). Jery powstały w wyniku skrócenia samogłosek i oraz u[2], jak również innych samogłosek wywodzących się z języka praindoeuropejskiego. Szacuje się, że zaczęły funkcjonować we wczesnej epoce prasłowiańskiej. Istniały w staro-cerkiewno-słowiańskim[2].

Wyróżnia się dwa typy jerów:

  • jer: ь (zwany „jerem miękkim”, przednim: ang. front yer) – samogłoska półwysoka przednia
  • jor: ъ (zwany „jerem twardym”, tylnym: ang. back yer) – samogłoska półkrótka, tylna

Jery mogły występować w pozycji słabej (oznaczanej półokręgiem pod jerem) lub mocnej (oznaczanej okręgiem). Jery słabe znajdowały się w wygłosie np. domъ oraz w zgłosce, która poprzedzała sylabę z pełną samogłoską lub jerem w pozycji mocnej, np. dъva. Jery mocne znajdowały się w sylabach poprzedzających zgłoskę z jerem słabym. Proces zróżnicowania jerów rozpoczął się już w epoce prasłowiańskiej i w konsekwencji doprowadził do zaniku jerów słabych w języku polskim, np.: pьsa > psa. Z kolei jery mocne przekształciły się w samogłoskę[1], tworząc sylabę, np.: sъnъ > sen - proces ten nosi nazwę wokalizacji jerów[3]. Metoda filologiczna określa czas zaniku jerów na okres przed XII wiekiem, ponieważ w żadnym z zabytków języka polskiego od XII w. jery już nie występują. Z kolei metoda rekonstrukcji wewnętrznej zakłada, że jery musiały zaniknąć w okresie, w którym przegłos już nie zachodził, a więc około XI wieku.

Konsekwencjami zaniku jerów są:

  • wynurzenie się samogłoski w miejscu „jera mocnego” (czyli będącego ośrodkiem sylaby poprzedzającej sylabę, w której występuje jer słaby), zwane „wokalizacją jerów” (termin nie jest mylący, jer jest półsamogłoską, trwa o 1/2 mory krócej niż samogłoska)
  • wzdłużenie zastępcze
  • zniesienie korelacji miękkości - w prasłowiańszczyźnie po spółgłosce twardej mogła występować tylko samogłoska twarda, na skutek zaniku jeru twardego po spółgłosce twardej mogło występować miękkie e
  • powstanie e ruchomego
  • powstanie nowych samogłosek długich
  • zanik prawa sylaby otwartej - w prasłowiańszczyźnie sylaba mogła kończyć się tylko samogłoską
  • uproszczenie systemu wokalicznego - samogłoski dzieliły się tylko na długie i krótkie, wcześniej istniały też półkrótkie

Rozwój w językach słowiańskich[edytuj | edytuj kod]

Dwie samogłoski *ь oraz *ъ (znane jako przedni i tylny jer) były oryginalnie wymawiane jako bardzo krótkie u/y. Podczas schyłkowego okresu prasłowiańszczyzny, jery zyskały pozycje słabe lub mocne. Ta zmiana znana jest jako prawo Havlíka.

Podczas okresu bezpośrednio następującego po czasie istnienia prasłowiańskiego języka, słabe jery zostały doszczętnie zredukowane. Zanik przedniego jeru zwykle powodowało palatalizację poprzedniej spółgłoski. Jery w mocnej pozycji uległy obniżeniu i rozwinęły się różnorako w językach słowiańskich. Słoweński zazwyczaj zachował jery w mocnej pozycji jako niezależne głoski (mające inną wartość fonetyczną niż pozostałe samogłoski). W bułgarskim natomiast zmieszały się one tylko z nosowym *ǫ.

Porównanie:[4]

Prasłowiański scs bułg. mac. serb.-chorw. słoweń. czes. słowac. pol. kasz. gór. łuż. doln. łuż. biał. ros. ukr. rus.
mocny *ь ь e, ă e a ǝ,a e e (a,á,o) 'e 'e,e,é e e 'e 'e e e
mocny *ъ ъ ă o a ǝ,a e o (e,a,á) e e,é,[5] e e o o o o
  • Apostrof pokazuje zmiękczenie poprzedniej spółgłoski.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Jery. W: Encyklopedia popularna PWN. Wyd. 8. Warszawa/Ljubljana: PWN, 1986, s. 314. ISBN 83-01-01750-3.
  2. a b Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii jezykoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 271.
  3. Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii jezykoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 621-622.
  4. Jery. W: Encyklopedia popularna PWN. Wyd. 8. Warszawa/Ljubljana: PWN, 1986, s. 314. ISBN 83-01-01750-3.
  5. W końcówce pochodzącej od prasłowiańskiego *-ъkъ jer pomimo mocnej pozycji pozostaje niemy.