Jeremi Przybora

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Jeremi Przybora
Ilustracja
Jeremi Przybora, 1951
Imię i nazwisko

Jeremi Stanisław Przybora

Data i miejsce urodzenia

12 grudnia 1915
Warszawa

Data i miejsce śmierci

4 marca 2004
Warszawa

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

literatura

Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
Grób Jeremiego Przybory na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie
Pomnik Jeremiego Przybory w Opolu
Międzyzdroje, Promenada Gwiazd
Legnica, Aleja Gwiazd Satyrykonu

Jeremi Stanisław Przybora (ur. 12 grudnia 1915 w Warszawie, zm. 4 marca 2004 tamże) – polski poeta, pisarz i satyryk[1].

Współtwórca (wraz z Jerzym Wasowskim) telewizyjnego Kabaretu Starszych Panów i Kabaretu Jeszcze Starszych Panów oraz radiowego teatrzyku „Eterek”, cyklu audycji telewizyjnych „Divertimento”, autor libretta do musicalu Piotruś Pan. Lektor Polskiej Kroniki Filmowej. Wydał prozą m.in. opowiadania, kolejne części swoich wspomnień Memuarów i zebrane teksty swoich wierszy Piosenki prawie wszystkie. Mistrzami i największymi inspiracjami Przybory byli m.in.: Tadeusz Boy-Żeleński, Andrzej Włast, Julian Tuwim, Jerzy Szaniawski, Konstanty Ildefons Gałczyński[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 12 grudnia 1915 w Warszawie[3]. Pochodził z rodziny szlacheckiej, jego ojciec pieczętował się herbem Syrokomla[4]. Był najmłodszym z trojga dzieci Stefana Józefata Tołkaczewicz-Przybory (1875–1931) i Jadwigi Antoniny Przybory z d. Kozłowskiej (1879–1961)[5]. Ojciec był inżynierem-cukiernikiem, właścicielem fabryki słodyczy i cukierni „L. Lourse – cukiernie i fabryka czekolady w Warszawie, a matka zajmowała się domem[6]. Miał dwoje starszego rodzeństwa: brata Wiesława (1904–1936) i siostrę Halinę Zofię (1908–1988)[7]. Jego kuzynem był aktor Andrzej Łapicki[8]. Pierwsze imię otrzymał w hołdzie księciu Jeremiemu Wiśniowieckiemu, drugie – dziadkowi Stanisławowi Kozłowskiemu[9]. Został ochrzczony w 1919, w dorosłym życiu był niewierzącym agnostykiem[10].

Gdy miał dwa lata, jego rodzice się rozwiedli, a ojciec odszedł do kochanki, Władysławy Adamskiej (1896–1956), z którą ożenił się w 1933[11]. Do dziewiątego roku życia mieszkał z matką w Warszawie, w 1924 przeprowadził się do Miedzynia Wielkiego, gdzie przez trzy lata mieszkał z ojcem i macochą, po czym wrócił z nimi do stolicy[12]. Ukończył ewangelickie Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Warszawie[13], a następnie studiował w Szkole Nauk Politycznych, Szkole Głównej Handlowej i anglistykę na Uniwersytecie Warszawskim, jednak żadnych z tych studiów nie skończył[14].

Był redaktorem czasopisma literacko-artystycznego „Co Proszę?”, w którym publikował swoje humoreski[15]. Jako humorysta unikał w tekstach kpiny politycznej, za to w okresie stalinizmu czasem podprogowo przemycał treści przychylne władzy[16]. Od zimy 1936 do lata 1937 mieszkał w Szczorsach, gdzie został zatrudniony jako korepetytor z języka polskiego hrabiego Sieroży Chreptowicza-Butieniewa, którego uczył również po powrocie do Warszawy[17]. Po powrocie do kraju został spikerem w warszawskim oddziale Polskiego Radia (Warszawa II)[18]. Na antenie radia odczytał angielską wersję komunikatu-pożegnania rozgłośni Warszawa II przed wejściem Niemców do Warszawy 30 września[19]. Podczas powstania warszawskiego prowadził audycje w cywilnej rozgłośni Polskiego Radia, uruchomionego 9 sierpnia[20]. 30 września 1939 wraz z Józefem Małgorzewskim i Marią Spticzyńską wygłosił anglojęzyczną wersję mowy pożegnalnej tuż przed przekazaniem Warszawy II służbom niemieckim[21]. W okresie wojny pracował jako pomocnik referenta w Wydziale Inspekcji Handlowej Zarządu Miejskiego i współpracował sklep[22]. W sierpniu 1944 zaczął działać w podziemnym oddziale Polskiego Radia w Warszawie[23]. W trakcie powstania warszawskiego był żołnierzem Armii Krajowej i występował pod pseudonimem „Doman”[24]. W kwietniu 1945 został lektorem komunikatów w łódzkim oddziale Polskiego Radia[25].

Po wojnie pracował w Rozgłośni Pomorskiej Polskiego Radia w Bydgoszczy, w której zadebiutował jako autor tekstów w cyklu audycji satyrycznych „Pokrzywy nad Brdą”[26]. W latach 1947–1957 był członkiem Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[27][28].

Po powrocie do Warszawy w czerwcu 1948 podjął pracę w redakcji rozrywki, w której przez kolejną dekadę m.in. tworzył autorski Radiowy Teatrzyk „Eterek[29]. W 1948 odnowił kontakt z Jerzym Wasowskim, którego poznał dziewięć lat wcześniej w radiu, i zaproponował mu pisanie muzyki do swoich tekstów[30]. Na początku lat 50. został lektorem i redaktorem Polskiej Kroniki Filmowej[31]. W tej samej dekadzie został członkiem Związku Artystów Scen Polskich[32]. W październiku 1955 premierowo wystawił z Jerzym Wasowskim trzyaktową radziecką komedię Studencka miłość według Włodzimierza Abramowicza Dychawicznego w Teatrze Młodej Warszawy, a rok później wspólnie stworzyli spektakl Deszczowe impresje[33]. Był etatowym pracownikiem w Teatrze Polskiego Radia[34]. W 1957 został reżyserem w Redakcji Satyry i Humoru, wydał książkę pt. „Spacerek przez Eterek” i współtworzył scenariusz komedii muzycznej Ewa chce spać (1958)[35].

W 1958 wraz z Jerzym Wasowskim stworzył Kabaret Starszych Panów[36]. Był scenarzystą chłodno przyjętego przez krytykę filmu Kazimierza Kutza Upał (1964)[37]. Pochodząca z filmu piosenka „Kaziu, zakochaj się!”, którą napisał z Jerzym Wasowskim, stała się przebojem[38]. W kolejnych latach napisał teksty piosenek dla innych wykonawców, m.in. dla Marii Koterbskiej („To będzie miłość nieduża”, „Domino” i „Nie mówmy, że to miłość”) oraz Anny Marii Jopek i Marcina Kydryńskiego („Najcichszy tekst”)[39].

W 1966 zakończył działalność Kabaretu Starszych Panów, wyreżyserował chłodno przyjęty przez krytyków i widzów spektakl Jedzcie stokrotki w Teatrze Komedia w Warszawie, a także zaczął pracę jako starszy redaktor w Dziale Rozrywki i Muzyki Zespołu Programów Telewizyjnych oraz stworzył postkabaretowy program Divertimenta[40]. W latach 60. zrealizował także dwa cykle słuchowisk: Tryptyki i Listy z podróży oraz publikował teksty w czasopismie „Szpilki”[41]. W 1968 odebrał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski[42]. W 1970 premierę miał program Ścigana, którego był współautorem[43]. Zrealizował również cykl telewizyjnych gawęd Opowieści Starszego Pana[44]. W 1974 otrzymał Złoty Mikrofon za całokształt działalności radiowej od lat przedwojennych[45]. W 1975 otrzymał Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski[42]. W 1976 wystąpił z Jerzym Wasowskim w programie telewizyjnym Pani X przeprasza, a w następnym roku zagrali razem w opowieściach kryminalnych: Definitywny upadek prezesa i Departament Trzynasty, które Przybora zrealizował w ramach autorskiego cyklu Teatr Nieduży[46]. W 1978 z Wasowskim zrealizował wywiad telewizyjny pt. „Rozmowy z uśmiechem” oraz stworzył Kabaret Jeszcze Starszych Panów, który realizowali wspólnie przez kolejne dwa lata[47]. W 1979 otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski[42]. Również w latach 70. napisał z Jerzym Wasowskim kilkanaście piosenek do kukiełkowego spektaklu Taffy'’[48].

W 1989 podczas 26. Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu odebrał festiwalowe Grand Prix, nagrodę specjalną Polskich Nagrań i Karolinkę (nagrodę im. Anny Jantar) za całokształt twórczości[49]. W 1992 wydał książkę autobiograficzną pt. „Autoportret z piosenką”[50]. W 1995 odebrał Diamentowy Mikrofon, nagrodę przyznawaną wybitnym twórcom przez Zarząd Polskiego Radia[51]. Również w latach 90. wydał trzytomową autobiografię pt. „Memuary” oraz regularnie występował w programie Wojciecha Manna i Krzysztofa Materny MdM, do którego także pisał felietony[52]. Przygotowywał także, na zlecenie Wydawnictwa Egmont, streszczenia bajek Walt Disney Animation Studios[48]. W lutym 2000 premierę w Teatrze Muzycznym „Roma” miała polska wersja musicalu Piotruś Pan (reż. Janusz Józefowicz) z muzyką Janusza Stokłosy i libretto autorstwa Przybory[53].

Pod koniec życia chorował na zakrzepicę, zdiagnozowano u niego także czerniaka na plecach[54]. W listopadzie 2003 udzielił wywiadu Grzegorzowi Turnauowi opublikowanego w „Tygodniku Powszechnym”[55]. Zmarł 4 marca 2004 ok. godz. 1:00 wskutek ustania akcji serca[56]. 20 marca po uroczystości pogrzebowej w stołecznym kościele ewangelicko-reformowanym został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym[57] (kwatera N-2-23)[58].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

15 września 1939 ożenił się z piosenkarką Marią Burską (1910–2009), z którą miał córkę Martę (ur. 1943) i z którą rozwiódł się w 1958, siedem lat po rozpadzie ich małżeństwa[59]. W latach 1958–1968 był żonaty z redaktorką radiową Jadwigą Berens (1919–1977), z którą miał syna Jana Konstantego(inne języki) (ur. 1956)[60][61], specjalistę w dziedzinie reklamy. Był związany również z Zofią Żuchowską, piosenkarką Marią Koterbską, aktorką Krystyną Walczakówną, aktorką Barbarą Wrzesińską i poetką Agnieszką Osiecką[62]. W listopadzie 1968 poślubił scenografkę Alicję Wirth (1926–2000)[63][64].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • Gburlet (W tym szaleństwie jest metoda, Kabaret „Stodoła”) (1957)
  • Spacerek przez „Eterek” (1957)
  • Listy z podróży (1964)
  • Baśnie Szeherezadka (1966)
  • Listy z podróży. Poczta druga (1969)
  • Kabaret Starszych Panów. Wybór (1970)
  • Miłość do magister Biodrowicz (1972)
  • Kabaret Starszych Panów. Wybór drugi (1973)
  • Dziecko Szczęścia. Listy z Podróży. Poczta trzecia (1975)
  • Divertimento (1976)
  • Mieszanka firmowa (1977)
  • Uwiedziony (1978)
  • Ciociu, przestrasz wujka (1979)
  • Kabaret jeszcze Starszych Panów (1980)
  • Teatr Nieduży (1980)
  • Piosenki, które śpiewałem sam lub z Przyjacielem (1990)
  • Piosenki, które śpiewali inni (1991)
  • Autoportret z piosenką (1992)
  • Nieszczęśliwy wypadek podczas wniebowzięcia (1994)
  • Przymknięte oko opaczności. Memuarów cz. I (1994)
  • Kabaret Starszych Panów I (1995)
  • Przymknięte oko opaczności. Memuarów cz. II (1998)
  • Zdążyć z happy endem. Memuarów cz. III (1998)
  • ...słówko rymowane jak co roku (2000)
  • Piotruś Pan – libretto musicalu (2001)
  • Piosenki prawie wszystkie (2001)
  • Przymknięte oko opaczności (2004)

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W 2003 powstała Polska Szkoła Sobotnia im. Jeremiego Przybory w Welwyn Garden City (Wielka Brytania)[69].
  • Od 2005 w Kutnie odbywa się doroczny Ogólnopolski Konkurs Piosenek Jeremiego Przybory „Stacja Kutno”[70].
  • W grudniu 2013 w Bydgoszczy otwarto kino „Jeremi”[71]. W 2015 w bydgoskiej Alei Ossolińskich posadzono drzewo i odsłonięto pamiątkową tablicę z napisem: „Dąb Jeremiego Przybory i Jerzego Wasowskiego, twórców Kabaretu Starszych Panów, posadzony w 100. rocznicę urodzin Jeremiego Przybory”[25].
  • 23 kwietnia 2020 w Białobrzegach oddano do użytku ławeczkę pomnikową z wizerubkiem Przybory.

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

ławeczka Jeremiego Przybory w Białobrzegach

Piosenki z tekstami Jeremiego Przybory (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 2: N–Ż. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 253. ISBN 83-01-05369-0.
  2. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 50–51, 55–56, 109–111.
  3. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 28.
  4. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 63, 89.
  5. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 14, 22, 25–26, 101–102, 281.
  6. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 20, 25, 38, 43, 106.
  7. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 15, 17, 26, 99, 519.
  8. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 18.
  9. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 29.
  10. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 22, 31.
  11. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 15, 20, 38, 42, 116, 169, 265.
  12. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 56, 63–68, 83–85, 91.
  13. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 87.
  14. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 117, 144.
  15. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 119–120.
  16. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 51–53.
  17. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 123–136.
  18. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 145–147.
  19. 30 września 1939 r. – „To nasz ostatni komunikat…”. naukawpolsce.pap.pl. [dostęp 2019-10-01].
  20. „Warszawskie Termopile 1944 – Śródmieście Północne” – Izabela i Stanisław Maliszewscy, Fundacja „Wystawa Warszawa Walczt 1939-44", Warszawa 2000.
  21. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 180–182.
  22. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 184, 187, 190, 194.
  23. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 201–206.
  24. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 210.
  25. a b Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 221.
  26. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 222–225.
  27. Jerzy Wiśniewski, Piosenka o piosence według Jerzego Wasowskiego i Jeremiego Przybory, w: Folia Litteraria Polonica 2 (16) 2012, s. 102.
  28. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 231–232, 267.
  29. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 91, 106, 238, 244–250, 267.
  30. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 177, 240, 253–254.
  31. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 263.
  32. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 106.
  33. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 264–265.
  34. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 263, 267–268.
  35. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 250, 267, 278–280.
  36. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 278, 307–320.
  37. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 284–287.
  38. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 287.
  39. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 301, 402–403.
  40. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 289, 410–418, 423–427.
  41. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 289, 418–422.
  42. a b c Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 529.
  43. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 472.
  44. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 505.
  45. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 246.
  46. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 505–507, 510.
  47. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 511.
  48. a b Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 554.
  49. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 106–107.
  50. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 545–546.
  51. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 141, 547.
  52. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 546, 552.
  53. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 554–561.
  54. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 558.
  55. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 573–577.
  56. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 582.
  57. Kronika. Kalendarz warszawski styczeń-marzec 2004. „Kronika Warszawy”. 2 (121), s. 108–109, 2004. 
  58. śp. Jeremi Przybora
  59. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 155–165, 182–183, 191–192, 278.
  60. Andrzej Dworak: Z dala od opaczności. polskatimes.pl. [dostęp 2012-08-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-17)].
  61. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 272–280, 289, 297, 456.
  62. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 268, 284, 289, 303, 367–368, 371–379, 384–403.
  63. Alicja Wirth-Przybora, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby). [online] [dostęp 2022-02-21].
  64. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 435, 454, 462–465, 562.
  65. Literatura Polska – przewodnik encyklopedyczny t. II. Red. Rafał Łukowski. Warszawa: PWN, 1985. ISBN 83-01-05369-0, s. 253.
  66. Dariusz Michalski, Starszy pan A. Opowieść o Jerzym Wasowskim., Warszawa: ISKRY, 2005, s. 99, ISBN 83-207-1793-0, OCLC 69475081.
  67. Dlaczego Kutno? i daczego Przybora?. stacjakutno.art.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-12-27)].
  68. M.P. z 1997 r. nr 42, poz. 425.
  69. Polska Szkoła Sobotnia im. Jeremiego Przybory w Welwyn Garden City. oficjalna strona [dostęp 2020-12-27]
  70. a b Stacja Kutno – Ogólnopolski Konkurs Piosenek Jeremiego Przybory.
  71. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 220–221.
  72. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 523.
  73. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 395, 538.
  74. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 395.
  75. Wilczek-Krupa 2023 ↓, s. 403.
  76. Historia polskiej muzyki rozrywkowej. Jeremi Przybora, Jerzy Wasowski. NBP. [dostęp 2015-02-09]. (pol.).
  77. > Spektakle – Spektakle w repertuarze – Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie, www.teatrpolski.waw.pl [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  78. Osiecka. filmpolski.pl. [dostęp 2021-01-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maria Wilczek-Krupa: Żuan Don. Biografia Jeremiego Przybory. Wydawnictwo „Znak”, 2023. ISBN 978-83-240-6330-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]